Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Elektrondy bilezikter bas bostandyǵy shektelip jáne shartty túrde sottalǵandarǵa, jazasyn óteý tártibin buzýshylarǵa qoldanylatynyn atap ótken jón. Eń áýeli kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qol suǵylmaýyna qarsy qylmysqa qatysy bar adamdarǵa jazany óteý merziminiń búkil merziminde taǵylady. Búginde elimizde elektrondy bilezik arqyly 2 500-den astam adam baqylaýǵa alynǵan. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, sottalǵandardy qashyqtan baqylaý júıesiniń nátıjesi jaman emes. Elektrondy bilezikti paıdalaný esep beretin adamǵa bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryna túspeýge múmkindik beredi.
Jalpy, jurt arasynda elimizdegi túrmelerdiń paıdasynan shyǵyny kóp degen pikir qalyptasqan. Ormanǵa qarap ulıtyn qasqyrdyń bóltirigindeı kóbi túrmeden shyqqan soń burynǵy ádetine qaıta basyp «qutty» ornyna qaıta oralady. Al qylmyskerge orta eseppen memleket jylyna 1 mıllıon teńge jumsaıdy eken. Árıne, elektrondy bilezikti qoldaný arqyly shyǵyn azaıa qoımas. Dese de elimizde endi ǵana engizilip jatqan jańashyldyqtyń aldaǵy ýaqytta tıimdiligi baıqalýǵa tıis, dep esepteıdi tártip saqshylary.
Esterińizge salsaq, probasııalyq baqylaýdaǵy adamnyń probasııa qyzmetin jazbasha habardar etpeı turaqty turǵylyqty jerin aýystyrýǵa, sondaı-aq onyń erkin júrip-turýǵa quqyǵy joq. Olar úshin birqatar tyıym da belgilenedi. Atap aıtqanda, belgili bir oryndarǵa barýǵa, táýliktiń ruqsat etilmegen ýaqytynda naqty oryndarda bolýǵa ruqsat joq. Endigi jerde elektrondy bilezikter qoldanyla bastaǵanyn jazdyq. Qurylǵy GSM/GPRS arnasy arqyly radıo sıgnalyn taratady jáne ǵalamdyq pozısııalaý júıesi arqyly adamnyń qozǵalysyn naqty ýaqyt rejiminde baqylaýǵa múmkindik beredi. Bastysy – sottalýshyǵa qaıta qylmys jasaý qaýpin boldyrmaýǵa tosqaýyl bolady. Eger esepteýish rejim buzylsa, tártip saqshylaryna bul týraly sıgnal birden keledi. Probasııa qyzmetiniń ınspektory sottalǵandarmen dereý baılanysqa shyǵady. Probasııa esebinde turǵan azamattar elektrondy bilezikti bir jyl boıy taǵýǵa mindetteledi. Eger ol osy ýaqyt aralyǵynda zańǵa qaıshy áreketke barmasa, qurylǵy alynyp tastalady. Al olaı bolmaǵan kúnde materıal sotqa jiberiledi. Eger quqyq buzýshylyq jıi tirkelse, elektrondy qadaǵalaý bas bostandyǵynan aıyrýmen aýystyrylýy múmkin.
Alystan mysal izdep kerek emes. Kúni keshe Qyzylorda oblysynda eki azamat temir torǵa qamaldy. Dálirek aıtsaq, Jalaǵash aýdandyq probasııa esebinde turatyn, qaıta qylmysqa beıim A jáne V esimdi sottalǵandar sot úkimimen Qylmystyq kodekstiń 120-babynyń 1-bóligimen bireýi 3 jylǵa, ekinshisi 4 jylǵa shartty jazaǵa sottalylyp, probasııalyq baqylaý belgilengen. Jýyrda eki sottalǵanǵa elektrondy baqylaý qurylǵysy da taǵylǵan. Alaıda olar zań talaptaryna baǵynbaǵan. Ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaýyna elektrondy qurylǵy da kedergi keltire almady. Birneshe ret eskertý berilse de turǵylyqty mekenjaıyn tekserý barysynda sebepsiz mekenjaıynda bolmaǵan. Sońǵy ret masań kúıinde júrgendigi anyqtalyp, ákimshilik hattama toltyrylǵan. Eki sottalǵanǵa qatysty qujattardy jınaqtaǵan aýdandyq probasııa qyzmeti onyń bas bostandyǵyn shartty jazasynyń bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna aýystyrý týraly sotqa usynym joldaǵan. Sot qaýlysymen eki azamatta shartty jazasyn óteý úshin túzeý mekemesine jiberildi. Qaýly zańdy kúshine endi.
Jalpy, Qyzylorda oblysy boıynsha qylmystyq atqarý júıesi departamentiniń aýdandyq, qalalyq probasııa qyzmetiniń esebinde 1 myńnan astam azamat baqylaýda tur. Olardyń arasynda sot júktegen mindetterdi oryndamaı, jaza óteýden jaltaryp júrgen sottalýshylar da kezdesedi. Probasııa ınspektorlarymen júrgizilgen profılaktıkalyq jumystardan nátıje shyǵarmaǵan sottalǵandar sot qaýlysymen túzeý mekemesine jiberiledi. Jyl basynan 26 sottalǵan túzeý mekemesine toǵytylǵan.
Iá, bas bostandyǵynan aıyrylǵandardy áleýmettik ómirge beıimdeý ońaı emes. 10-20 jyl otyryp, qoǵamnan tysqary qalǵan adamnyń jan dúnıesin saýyqtyrý psıhologııalyq turǵydan da, áleýmettik turǵydan da aýyr. Sondyqtan ortasha qylmystardy bostandyqta júrip ótegen quptarlyq jaıt, dep esepteıdi keıbir mamandar. Elimizdiń quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda qoǵamdyq qaýip týdyratyn qylmystardyń arajigin ajyratyp, ony jasaǵan qaýipti tulǵalardyń jazasyn aýyrlatyp, kerisinshe, jeńil qylmystar sanatyn izgilendirip, jaza óteýdiń balama joldaryn qarastyrý máselesine basa nazar aýdarylǵan. Elektrondy bilezik qylmys jasaǵan aıaǵy aýyr, bosanatyn áıelderge qoldanylǵany da tıimdi, deıdi mamandar. Bala perenataldyq ortalyqta, bilikti medısınalyq kómek kórsetiletin jerde dúnıege kelýi kerek. Olardyń týý týraly kýáliginde túrmede týylǵany kórsetilmeı, jazasyn ótep jatqan analarynyń jazasyn bostandyqta júrip óteýge múmkinshilik jasaý qajet. «Ekonomıkalyq qylmystarmen 10-15 jylǵa sottalǵandar bar, ol qoǵamdyq qaýip týǵyzbaıtyn qylmys retinde saralanyp, jazasyn elektrondy baqylaý arqyly shartty túrde bostandyqta ótegenderi durys», deıdi keıbir sarapshylar.
Pavlodarda jazany óteý sharttaryn júıeli túrde buzatyn jáne birneshe eskertýi bar sottalǵandar qatań túrde elektrondy qadaǵalaýdyń «quryǵynda». Oblystyq qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń habarlaýynsha, 2 jarym myń sottalǵandardy baqylaý úshin myńdaǵan elektrondy bilezikter jalǵa alynǵan. Osy rette qazaqstandyq kolonııalarda alǵash ret ruqsat etilgen taýarlardy satyp alýǵa arnalǵan elektrondyq dúkender, shaǵymdar men ótinishter berýge arnalǵan termınaldar, sondaı-aq probasııa qyzmetiniń sottalǵandaryna qatysty elektrondy baqylaý quraldary jumys isteı bastaǵanyn atap ótken jón. Bileziktiń bir jıyntyǵyna ortasha eseppen 10 myń teńge jumsalady, olarǵa qyzmet kórsetý jáne tehnıkalyq súıemeldeý qosa beriledi.
Al Jambyl oblysynda búginde probasııa qyzmetinde 1 634 jazasyn óteýshi esepte tur. Bıyl maýsym aıynan bastap 115 sottalýshyǵa elektrondy bilezikter taǵylǵan.
Taraz qalasynyń №3 probasııa bóliminiń bastyǵy Qýanysh Qalyqtyń aıtýynsha, baqylaý quraldary túrli quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa jáne árbir sottalǵandy únemi baqylaýda ustaýǵa kóp kómegin tıgizip otyr.
– О́ńirdiń probasııa qyzmetine 115 elektrondy bilezik bólindi. Olar jaza óteý sharttaryn júıeli túrde buzatyn jáne birneshe eskertýi bar sottalǵandarǵa taǵylady. Osylaısha, isti bolǵandardyń ár júris-turysy arnaıy júıe arqyly kúndiz-túni qadaǵalanady. Iаǵnı ınspektor jumys ornynda otyryp-aq olardyń is-áreketin planshet, noýtbýk nemese uıaly telefon arqyly baqylaı alady. Eger de jazasyn óteýshi shekteý sharalaryn oryndamasa nemese elektrondy bilezikti búldirse qurylǵy birden dabyl beredi. Jalpy, esepte turǵan azamattar elektrondy bilezikti bir jyl boıy taǵýǵa mindetteledi. Osy ýaqyt aralyǵynda zańǵa qaıshy áreketke barmasa, qurylǵy alynyp tastalady. Al olaı bolmaǵan kúnde materıal sotqa jiberiledi. Máselen, bilezikterdi qoldanysqa engizgen kúnnen bastap 16 zań buzýshylyq anyqtaldy. Onyń ishinde, 11 materıal sotqa joldanyp, 6 adam temir torǵa qaıta qamalady. Al 5 adamǵa qatysty materıal qaralý ústinde. Tártipke baǵynbaı, sot zalynan tikeleı túzeý mekemesine jóneltilgen azamattardyń osynaý áreketinen ózgeleri sabaq alǵany jón. Sebebi zań bárine ortaq. Jalpy alǵanda, baqylaý quraldary túrli quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda jáne árbir sottalǵandy únemi baqylaýda tıimdiligin kórsetýde, – deıdi Q.Qalyq.
Elektrondy bilezikti 1950 jyldary Garvard ýnıversıtetiniń ǵalymdary oılap tapqan, al amerıkalyq sýdıa Djek Lav ony 1983 jyly paıdalana bastady. Qazir álemniń 60 elinde qoldanylady. Statıstıkaǵa sáıkes álemde bir kúnde 100 myń adam elektrondy bilezik taǵady eken. Bilezik taǵyp baqylaýda bolǵansha, bilimdi bolyp el ishinde erkin qatynaýǵa ne jetsin?!
