Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Aýyl degen janǵa ystyq jalǵyz aýyz sóz til ushyna oralǵanda kókiregińniń ýyljyp sala beretini bar. Kir jýyp, kindik kesken topyraqtyń qadir-qasıeti kimniń bolsyn bir búıirinde júretindigi sózsiz. О́tpeli kezeńniń ókpek jeli talaı aýyldyń sońǵy qazyǵyn sýyra jazdap, naryqtyń qara daýyly zor ekpinimen teńseltip kete jazdaǵany belgili. Mine, osyndaı el ishindegi keıbir eldi mekennen ajar taıǵan ýaqytta atalǵan joba áldeneshe aýyl turǵynynyń kúnkórisin túzep, el berekesin arttyrýǵa yqpal etip otyrǵandyǵyn, saıyp kelgende Alashtyń altyn besigi – aýyldyń ornyǵyp otyrýyna, tútininiń túzý ushýyna jaqsy yqpal etetindigi aıtpasa da túsinikti.
О́ńirde «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda ondaǵan eldi mekenniń áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymy jańǵyrtylyp, jaqsaryp qaldy. Izgi nıetti joba sheńberinde atqarylýǵa tıisti sharýanyń barlyǵy aldymen aýyldyń bolashaǵyna baılanysty ekshelip, tarazy basyna tartylyp alynatyndyǵyn da jasyrýǵa bolmas. Birinshi kezekte demografııalyq, ınfraqurylymdyq, ekonomıkalyq jáne eldi mekenniń ornalasý jaıy esepke alynady. Mine, osy turǵydan kelgende óńirdegi 589 eldi mekenniń 298-i damýdyń dańǵyl jolyna túsýge qarymy qaptal jetetin, bolashaǵy jarqyn, irgesi myqty eldi meken esebinde. Demek bul aýyldardyń qoltyǵynan demep, kem-ketigin jamap-jasqap, keregesin keńeıte túsýge ábden bolady.
Janashyr jobaǵa jurtshylyqtyń dán razy ekendigin aıta ketelik. Memleket tarapynan aýylǵa jasalyp jatqan qamqorlyqty kóz kórip otyr. Aýyldyqtardyń alǵa umtylǵan qadamyn nyqtap, sharýalaryn shıratyp, shyraıyn keltirýge qolda bar múmkindik tolaıym tegis jumyldyrylýda. 2019-2021 jyldary 100 myńnan astam turǵyny bar 35 aýyl shapaǵaty mol jobanyń jaqsylyq nuryna bólenip, jaınap shyǵa keldi. Qazir el ishine baryp osy joba boıynsha qyrýar jumys atqarylǵan eldi mekenderdi kórseńiz, kóz qýanyp, kóńil súısinedi. Aýyldarǵa dem beretin 144 jobany júzege asyrý úshin bıýdjetten 18,7 mlrd teńge qarajat bólinip, ıgerildi. Áleýmettik salanyń 26 nysanyna jóndeý jumystary júrgizildi. Qazir bul nysandar jergilikti jurtqa qaltqysyz qyzmet etip tur. Maqsat-muraty da belgili. Eń aldymen halyqtyń turmys jaǵdaıyn túzetý. Buryn osy tarapta azyn-aýlaq olqylyq oryn alsa, qazir 26 nysannyń qatarǵa qosylýymen birshama túzelip qaldy. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasynyń 8 nysany kúrdeli jóndeýden ótkizilse, 208 shaqyrymdyq aýyl arasyndaǵy jol salyndy. Munyń barlyǵy el ishindegi berekeni kóbeıtip, erteńge degen úmittiń shyraǵyn laýlatyp tur. Aýyl turǵyndary úshin soıyldaı máseleniń biri – taza aýyz sý. Qanshama jyldan beri osy bir ózekti másele bıik-bıik minbelerden kóterilgenimen, sheshimin taba qoımaǵan kúrdeli máselege aınalyp kele jatqandyǵyn aıta ketýdiń artyqtyǵy bolmas. El qamyn qaýzaǵan izgilik shapaǵaty mol joba aıasynda 34 shaqyrymdyq aýyz sýmen qamtamasyz etý jelisi salyndy, 19 shaqyrymdyq jylý jelisi iske qosyldy. Odan ózge de jańa qazandyqtar boı kóterdi. Eki birdeı dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderi paıdalanýǵa berildi. Bir qaraǵanda, aýyz toltyryp aıtýǵa ábden laıyqty aýqymdy sharalar. Taǵy bir jaqsylyǵy, jańa jumys oryndary paıda boldy. El ishinde eki qolyn aldyna syıǵyza almaı otyrǵan jumyssyz adamdar atqarǵan isine oraı eńbekaqy taýyp, eńselerin kóterip qaldy. Sózimizdi tiriltý úshin naqty derek keltire ketelik. «Aýyl – el besigi» jobasy qolǵa alynǵaly 1 133 ýaqytsha jumys oryndary ashylsa, joba aıasynda salynǵan nysandar iske qosylǵannan keıin 48 turaqty jumys orny paıda bolǵan. Az da bolsa sep. Aldaǵy ýaqytta jańa jumys oryndary budan da kóbeıe túsýi ábden múmkin. Bıyl aýyl tynysyn ashýdy kózdegen jalpy quny 9 mlrd teńgeni quraıtyn 71 shara júzege asyrylýda. Aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda, bıylǵy belsendilik tipten joǵary. 125 myń adam meken etetin 58 aýyl joba jaqsylyǵyn kórmek, kórip te jatyr.
Bıýdjetten bólingen qyrýar qarjyǵa 7 eldi mekendegi sporttyq oıyn alańdaryn salý kózdelse, onyń 14-i aıaqtaldy. Qazir Bulandy aýdanyndaǵy Voznesenka, Qaraózek, Nıkolskoe eldi mekenderiniń balalary kózdiń jaýyn alatyn jańa alańdarda jattyǵyp, órekpigen kóńilderiniń qýanyshyn basa almaı júr. Mundaı jaqsylyq Býrabaı aýdanyndaǵy Zlatopole, Qyzylaǵash, Vedenovka, Kenesary aýyldarynda da bar. Qııandaǵy Birjan sal aýdanynyń Úlgili aýylynda stadıonnyń qurylysy aıaqtalyp qaldy.
31 aýylda aýylishilik joldy jóndeý aıaqtaldy. Bul oraıda qolǵa alynǵan 17 joba sátimen aıaqtaldy. Astrahan aýdanyndaǵy Staryı Kolýton, Birjan sal aýdanyndaǵy Ańdyqoja batyr, Zerendi aýdanyndaǵy Málik Ǵabdýllın, Qorǵaljyn aýdanynyń Keńbıdaıyq tárizdi birneshe eldi mekenniń joly jóndeldi. El ishindegi eleýli jumysty túgel qamtymaǵanymyzben, joba sharapatyn oqyrmannyń kóz aldynda elestetý úshin birer naqty mysal keltire ketsek, artyqtyǵy bolmas. Máselen, Egindikól aýdanynyń ortalyǵyndaǵy orta mektep kúrdeli jóndeýden ótkizilse, Astrahan aýdanynyń Kolýton aýylyndaǵy bilim oshaǵynyń jóndeý jumystary aıaqtalyp, ǵımarat jańa mektepke bergisiz kórikke ıe boldy. Jaqsy aýdanynyń Jańaqıma, Arshaly aýdanynyń Túrgen, Ereımentaý aýdanynyń Novomarkovka eldi mekenderindegi mádenıet úılerine kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, Bulandy aýdanynyń Qaraózek pen Nıkolskoe aýyldaryndaǵy sý qubyry jańǵyrtyldy. Sandyqtaý aýdanynyń Balkashıno aýylyndaǵy stadıon jóndeýden ótkizildi.
Mine, osyndaı qyrýar sharýa qolǵa alynyp, bar is tyndyrymdy, muqııat júrgizilgennen keıin birneshe aýyl ajarlanyp, kádimgideı kórikke ıe boldy. Búginde el eńsesin tikteýge baǵyttalǵan 71 jobanyń 31-i aıaqtaldy. Al 32-sindegi jobalar aıaqtalýǵa jaqyn. Osy jumystar arqyly 67 ýaqytsha jumys orny ashyldy.
Jalpy alǵanda, «Aýyl – el besigi» jobasynyń shıraq júrgizilip jatqanyn ári oǵan bólinetin qarjy kólemi jyl saıyn kóbeıip kele jatqanyn aıta ketýge bolady. Máselen, 2019 jylǵy bıýdjetten bólingen qarajat úsh esege kóbeıdi. 2019 jyly – 3 mlrd, 2020 jyly – 7,2 mlrd, 2021 jyly 8,5 mlrd teńge bólinse, osy múmkindik arqyly qolǵa alynǵan jobalardyń aıasy keńip, sharapaty támam elge tıip otyr.
Týǵan eldiń tuǵyry bıiktese, aýyl turǵyndary da qonys aýdarmaı, kir jýyp, kindik kesken topyraǵynda tútinderin tútetip, bereke bastaýyn keńeıte túser edi. Aldaǵy ýaqytta da aqjarylqap jaqsy jobanyń sharapaty sebezgilep tursa, aq besiktiń keleshegi kemel bolmaq.
Aqmola oblysy