Búginge deıin medısınalyq saqtandyrýǵa jarnalardy eshqashan tólemegen nemese júıeli túrde tólemegen, sonyń saldarynan saqtandyrý mártebesinen aıyrylǵan derbes tóleýshilerge ony qalpyna keltirý úshin ótkizip alǵan aılar úshin, tipti ótken jylǵa da jarnalardy tóleý qajet edi. Endi olarda balama ádis paıda boldy – jarna aýdarylmaǵan ótken kezeńdi tólemeı-aq, aldaǵy 12 aı úshin tólem jasaý arqyly «saqtandyrylǵan» mártebesin ala alady.
«Elordada, qazirgi ýaqytta, 2022 jyldyń 30 qyrkúıegindegi jaǵdaı boıynsha turǵyndardyń 82,7%-y MÁMS júıesiniń qatysýshylary, ıaǵnı 1 080 188 astanalyq saqtandyrylǵan. Áli 225 545 qala turǵyny qamtylmaı, MÁMS júıesinen tys qalyp otyr. Bul olardyń josparly jáne joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek alýyn, aýrýlardyń aldyn alýyn, medısınalyq dıagnostıkaǵa qol jetkizýin qıyndatady. Osy rette engizilgen jańa tólem tetigi oń yqpal etedi dep oılaımyz», dedi Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory Nur-Sultan qalasy boıynsha fılıalynyń dırektory Nurlybek Qabdyqaparov. Osy oraıda halyqtan túsken ózekti saýaldarǵa qor fılıalynyń basshysy jaýap beredi.
– Sońǵy 12 aıda MÁMS jarnalary tólendi, mártebe saqtandyrylǵan. Aldaǵy jylǵa jarna tóleý mindetti me, álde ony aı saıyn tóleı me?
– Siz endi jarnalardy ózińizge yńǵaıly túrde tóleı alasyz: aı saıyn, toqsan saıyn júıeli túrde tóleýdi jalǵastyra alasyz nemese 12 aıǵa birden tóleı alasyz.
– Eger MÁMS-ke eshqashan jarna tólemegen bolsam, ıaǵnı mende birde-bir tólem joq, sáıkesinshe mártebe de joq. Osy múmkindikti paıdalanyp, aldaǵy 12 aıǵa tólem jasaı alamyn ba, álde aldyńǵy tólenbegen kezeńdi óteýim kerek pe?
– Aldyńǵy tólenbegen kezeńdi óteýdiń qajeti joq. Bul norma siz sekildi azamattarǵa MÁMS júıesine «aýyrtpalyqsyz» kirýge kómektesýdi maqsat etedi. Siz aǵymdaǵy aıǵa jáne aldaǵy 12 aıǵa jarna tóleý arqyly 3 jumys kúni ishinde saqtandyrý mártebesin ala alasyz.
– Eger MÁMS jarnalaryn kezeń-kezeńimen tólesem, biraq tólenbegen kezeńder saldarynan qazirgi kezde saqtandyrylmaǵandyqtan, jarnalardy bir jyl buryn aldyn ala tólep, mártebe ala alamyn ba, álde maǵan aldymen buryn tólenbegen aılardy jabý qajet pe?
– Sizde eki nusqa bar. Birinshisi, barlyq ótkizip alǵan kezeńderdi ótep, áldeqaıda az soma tóleý jáne ári qaraı saqtandyrý mártebesinde qalý úshin MÁMS-ke aı saıyn tólem jasaý nemese ekinshi nusqa, ótken kezeńdi tólemeı, bir jylǵa aldyn ala jarna tóleý kerek.
– Eger osy jyldyń qazan aıynan bastap jańa tólem ádisin qoldanýdy uıǵarsam, onda jarnalardy qaı kezeńge tóleýim kerek, 2023 jyldyń qyrkúıegine deıin be?
– Olaı emes. Zań normasynda tólemder aldaǵy kezeńder úshin jasalýy kerek dep kórsetilgen. Qazan aıy aǵymdaǵy kezeń bolyp sanalady. Tıisinshe, bir jylǵa mártebe alý úshin siz jarnany 2022 jyldyń qarashasy men 2023 jyldyń qazany aralyǵyna tóleýińiz kerek. Eger siz 2022 jyldyń qazany men 2023 jyldyń qyrkúıegi aralyǵyna tóleseńiz, sizge mártebe berilmeıdi, óıtkeni aǵymdaǵy aı tólemge kirmeıdi. Tıisinshe, júıe tólemdi tek 11 aıǵa eskeredi.
– Máselen, aldaǵy 12 aı úshin tólem jasadym, maǵan 2023 jyldyń qazan aıyna deıin mártebe berildi. Eger osydan keıin jarna tóleýdi toqtatsam, mártebem saqtala ma?
– BJT tóleýshilerden basqa tóleýshilerdiń barlyq sanatynda saqtandyrý mártebesi MÁMS-ke sońǵy tólem tólengennen keıin 3 aı boıy saqtalady. Sońǵy tólem 2023 jyldyń qyrkúıeginde boldy delik, demek saqtandyrylýdyń shartty mártebesi 23 jyldyń jeltoqsanyna deıin saqtalady. Biraq osy kezeńde qaryzyńyz jınaqtalatynyn túsinýińiz kerek, bolashaqta mártebeńizdi saqtaý úshin ony óteý kerek.
– Eger tólem jasaýdy toqtattym, biraz ýaqyt meniń mártebem, ıaǵnı 3 aı boıy saqtaldy, sodan keıin joıyldy delik, ótken aılar úshin qaryzdy tóleýim kerek pe?
– Eger Siz jarnany bir jylǵa aldyn ala tóleseńiz, onda ótken kezeńdegi bereshek eskerilmeıdi. Biraq bul jerde mártebe bolashaq kezeńge taǵaıyndalǵanyn eskerý kerek. Mártebeni qazir alý úshin sizge MÁMS-ke aǵymdaǵy aı úshin de aqy tóleý qajet.
– Jyl saıyn AEK jáne ETJ mólsheri ózgerip otyrady, derbes tóleýshiler úshin medısınalyq saqtandyrý jarnalarynyń mólsheri sońǵysyna baılanysty bolady. Kelesi jyly eń tómengi jalaqyny 70 myń teńgege deıin ulǵaıtý týraly jarııalandy. Tıisinshe, MÁMS jarnalarynyń mólsheri ózgerýi kerek. Men osy ózgeristerdi eskere otyryp, aldyn ala tólem jasaýym kerek pe, álde qazirgi mólsherlemeler boıynsha tóleýime bola ma?
– Tólemderdiń mólsheri belgili bir qarjy kezeńinen bastap, ádette 1 qańtardan bastap belgilenedi. Qazirgi ýaqytta derbes tóleýshiler 60 myń teńgeniń 5%-yn tóleıdi, bul – 3 myń teńge. Tıisinshe, eger siz kelesi jylǵa osy jyly jarna tóleıtin bolsańyz, jarnalardyń qoldanystaǵy mólsherine qaraı aýdarasyz. Eger siz 2021 jyly ótkizip alǵan aılardy tólegińiz kelse, onda siz 2 125 teńgeden tóleısiz. О́ıtkeni sol kezde ETJ mólsheri 42 500 teńge deńgeıinde bekitilgen. Eger siz MÁMS-ke jarnalardy 2023 jyldan bastap tóleıtin bolsańyz, onda jarna mólsheri basqa bolýy múmkin.
– Eger men MÁMS-ke jarnalardy 1 jylǵa aldyn ala tólep, sodan keıin jeńildigi bar sanatqa kóshsem, tólengen somadan aıyrmany qaıtara alamyn ba?
– Joq, bul tólemderdi qaıtarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni olar artyq nemese qate tólengen dep sanalmaıdy. Alaıda ár jaǵdaıdy jeke qarastyrýǵa bolady. Adam bir kezeńde jarnalardy eki ret tólegen nemese tólem jasaý kezinde qandaı da bir qate jibergen bolýy múmkin. Mysaly, JSN-di durys kórsetpegen shyǵar. Mundaı jaǵdaılarda «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasyna ótinish jazyp, qarajatty qaıtarý úshin rastaıtyn qujattardy qosa berýge bolady.
– Eger jeńildik sanatynda bolsam, sodan keıin odan shyqsam, mindetti túrde bir jylǵa aldyn ala jarna tóleýim kerek pe, álde aı saıyn tólem jasaı alamyn ba?
– Turǵyn halyqtyń MÁMS-ke jarna tóleý mindeti zańmen bekitilgen, biraq tólem ádisin adam ózi anyqtaıdy. Bul jaǵdaıda birneshe nusqa bolýy múmkin. Birinshi. Eger siz bir jyldan astam ýaqyt boıy úzilissiz jeńildik sanatynda bolsańyz jáne memleket siz úshin shegerim jasaǵan bolsa, jeńildik mártebesinen shyqqannan keıin siz únemi tólemder jasap, saqtandyryla alasyz. Ekinshi. Eger sizdiń jeńildik mártebeńiz bir jyldan az ýaqyt ishinde belsendi bolsa jáne oǵan kirgenge deıin tólenbegen aılar bolsa, siz mártebeni alý úshin dereý qaryzdy tólep, únemi aýdarymdar jasaýdy jalǵastyra alasyz nemese aǵymdaǵy aı men kelesi 12 aıdaǵy jarnalardy tóleı alasyz. Eger siz jarnalardy kelesi jylǵa ǵana tóleıtin bolsańyz, onda siz birden emes, kelesi aıdan bastap qana saqtandyrylǵan mártebesine ıe bolasyz.
Daıyndaǵan
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
