Daladaı dara daryn

Qazaqstannyń halyq ártisi  Rabıǵa Esimjanovanyń týǵanyna – 100 jyl Qazaq óneriniń tamyry tereńge tartqan altyn dińgegi degende som altyndaı týma daryndar, ánshilik qyrlary eshqashan birin-biri qaıtalamaıtyn Ámire Qashaýbaev, Manarbek Erjanov, Júsipbek Elebekov, teatr sahnasynyń keremet tarlandary, bolmys-bitimderi bólek Qalıbek Qýanyshbaev, Qanabek Baıseıitov, Qapan Badyrov, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Ábiken Hasenov, Kamal Qarmysov, halqymyzdyń maqtanyshy men ardaǵyna aınalǵan tuńǵysh rejısseri Jumat Shanın esimderi aldymen aýyzǵa oralady. Osy bir shoǵyr jarqyraǵan shoq juldyzdardyń sanatynda Rabıǵa Esimjanovanyń alar orny da erekshe ekendiginde talas joq. Ásirese, ol salǵan ánderdiń qulaqqa jaǵymdylyǵyn bylaı qoıǵanda, onyń úninen kórikti jaılaý, aıdyny shalqar aqqýly kól, japyraqtary bir-birimen sybyrlasqan qyrqaly betkeılerdi órleı bitken jaıqalǵan orman, zeńgir aspanda noqattaı bolyp qanattaryn dirildete qaǵa shyryldaǵan boztorǵaı – qysqasy qazaqtyń jazıraly salqar dalasynyń barsha tabıǵaty kóz aldyńnan kólbeńdep óte beredi. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda Rabıǵa apamyzdyń daýysyn radıodan estip qana qoımaı, dıdaryn da elge araǵa ýaqyt sala saǵynyshpen bir aınalyp kelgeninde talaı ret kórdik. Ár saparynda onyń týǵan topyraqqa degen iltıpaty ol aıtqan ánderdiń qaısysynan bolsyn anyq ańǵarylyp, tyńdaýshylarynyń júregine shymyr­lap quıylyp jatatyn. Ol ár konsertinde keń tynysty únimen sahna tórinen: «Jatyr edim kógalda pishen shaýyp-aı, Sháıi kóılegim sý boldy jańbyr jaýyp-aı. Sen esime túskende, beý qaraǵym-aı, Aqboz attan jyǵyldym esim aýyp-aı. Qosh bol, qalqam, kórgenshe, Qaıta aınalyp kelgenshe. Ýádeńe berik bol, Men sendikpin ólgenshe», – dep áýeletýshi edi. Jeztańdaı ánshi shymyldyq syrtyna bet alǵanda synshyl kóz bolmasa, bylaıǵy jurt onyń týǵan elge degen saǵynysh jasy janarynyń aıasyn shertip turǵandyǵyn ańdaı qoımaıtyn. Joǵarydaǵy ándi sonshalyqty tebirenispen, ınabat ıirimderine sala aıtýynyń syry nede? Alataýdyń bókterindegi Almaty qaıda, Sary­arqa­nyń bir qııanyndaǵy Qorǵaljyn qaıda? Jaýaby da osynda jatyr. Bul kindik kesken jerinen óner qýyp Astanaǵa ketken perzenttiń týǵan eline degen júrek soǵysy men qımas sezimi edi. Halyqtyń qaınaǵan ortasynan shyǵyp, ónerdiń asqar bıigine qanaty talmas talpynys­pen órlegen ánshi Rabıǵa apamyzdyń: «Qaı qıyrda júrsem de elim, jurtym, óle-ólgenshe men senderdikimin», – degen antqa bergisiz, ýádege berik kirshiksiz shynaıy qalpyn tanytqandyǵy. San alýan óner adamdarynyń shyǵarmashylyq, izdenisti joldaryna baǵamdap kóz jibersek, sonyń bastaý qaınarynda ata-anasy, otbasy, jaqyn týysqandary turǵandyǵyn, solardan úlgi-ónege alyp, «áý» degennen ónerge ushqan uıasynda mashyqtanǵandyǵyn ańǵaramyz. Rabıǵa Esimjanova da sol joldan ótken. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degenniń naqty mysaly bul. Búkil bolmysy, tula boıy tunǵan talantynyń jarqyraı kórinýi sol ánshilik ortada somdalǵandyǵy. Qazir kópshiliktiń jadynda bar-joǵyn kim bilsin, on toǵyzynshy ǵasyrda qazirgi Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdanynyń №8 aýylynda Babaq esimdi kisi bolǵan. Áıeli О́reke ekeýi de aýyzdaryn ashsa, kómeılerinen kúmis án, saýsaqtarynan kúmbirlegen kúı tógilgen ónerli jandar eken. Olardan Seıitjan, Esimjan, Qosymjan, Dosymjan esimdi tórt ul, Gúljámıla, Bıjan, Qansha, Baǵıra atty tórt qyz taraǵan. Aıryqsha atap aıtarlyǵy sol, olardyń barlyǵy da keıinnen áke-sheshesi sııaqty el tanyǵan ánshi, óner súıgen saýyqshyl jandar boldy. Babaqtyń úıinen erteli-kesh «qulaqtan kirip boıdy alǵan...» (Abaı) án shyrqalyp, kúmbirlegen kúı estilip jatatyn kórinedi. Babaq pen О́reke ul-qyzdarynyń ónerge beıimin baıqap, olardyń daýys yrǵaqtarynyń jetilip, án salý máneriniń qalyptasýyna aı­ryq­sha mán berip, barynsha baýlyǵan eken. ...Babaqtyń Esimjanynyń shańy­raǵy. О́tken jıyrmasynshy ǵasyrdyń on tórtinshi jylynyń besinshi qańtary. Qysy bylaıda alty-jeti aıǵa sozy­latyn Arqa óńiriniń Qorǵaljyn topyraǵynda tal besik taǵy da bir ret terbeldi. О́mirge shyr etip náreste keldi. Án men kúıge bólengen bul atyrap sonda tal besikte terbetilip jatqan jas sábıdiń qazaq halqynyń kúni erteńderi joǵaryda esimderi atalǵan Ámire, Júsipbek, Manarbek sııaqty týma daryndar legin tolyqtyryp, ózin­dik daýys únimen tyńdaýshylaryn da, kó­rermenderin de tánti etetin áýezi bólek ánshi bolatynyn boljap ta bilmegen edi. Meniń aldymda 1982 jylǵy 8 qazanda shyqqan «Qazaq ádebıeti» gazeti jatyr. Sonyń on úshinshi betinde Shara Jıenqulovanyń «Bulbul», Rabıǵa Esimjanovanyń «Saǵynysh» atty qos maqalasy jaryq kórgen eken. Ekeýi de qazaqtyń bulbul kómeı ánshisi, qaıtalanbas óner juldyzy, ómirden erte ozǵan Kúlásh Baıseıitova týraly kóz­deri kórip, qatarlas júrgen kúnde­rinen estelikter jazyp, syr shertipti. «1931 jyly men Ámire Qashaýbaevty izdep respýblıka astanasyna keldim. Ol ýaqytta teatr bireý – drama teatry ǵana. Teatr sahnasynda ataqty ánshiler Ámire, Manarbek, Júsipbek, tamasha óner ıeleri Qalıbek, Qurmanbek, Qanabek, Qapan, Serke, Elýbaı, Ábiken, Kamal, qazaqtyń tuńǵysh rejısseri Jumat Shanın ózderiniń keremet talanttarymen kórermenderine tanylyp úlgergen kez. Solardyń arasynda jarqyraǵan jaryq juldyzdaı Kúlásh ta bar edi», – deıdi Rabıǵa Esimjanova. Bul – Rabıǵanyń Almatyǵa baryp, osylardan án úırensem, úlgi alsam, qatarlarynda júrip kórkemóner salasynda qyzmet etsem degen úlken armanynyń úmiti shalǵaıdaǵy aýyldan alysqa qanattandyrǵan alǵashqy sapary eken. On altydan asyp, on jetige erkin jete qoımaǵan órimdeı jas qyzdyń joly bolady. Esimderi qazaq sahna óneriniń tarıhyna altyn áriptermen jazylyp qalǵan Ámire, Isa, Kúlásh, Júsipbek, Elýbaı, Serke, Qurmanbek sııaqty tarlandarmen Almatyda 1930 jyly uıymdastyrylǵan mýzykalyq drama teatrynyń bir kirpishi bolyp qalanady. Aktrısa-ánshi qyzmetine qabyldanady. Sahnada oınaý sheberligin meńgeredi. Sol kezde teatr repertýarynan túspeı júrgen Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» pesasynda Eńliktiń rólin áıgili dara týma Kúlásh Baıseıitovadan keıin jarqyrata somdaǵan tulǵaǵa aınaldy. Olardyń zamanynda áıel zatyn teatr sahnasyna shyǵarý, ról oınatý úrdisi damı qoımapty. Áıelderdiń sahnada álem-jálem bolyp jarqyrap kórinýi ábestikke baǵalanatyn bolǵan. Mine, osy kózqarastyń seńin sókken, áıelder obrazyn alǵash sahnada beıneleý muratyna jetken sanaýlylar Kúlásh, Shara, Rabıǵalar bolatyn. Osy jaıdy Rabıǵa apamyz bylaısha eske alyp: «Elden ańsap kelgen betimde baýyr­maldyq qushaqqa sııar shoq juldyzdar ara­synda maǵan erekshe yqylas bil­dirgen Kúlásh edi. «Ánshi qyz keldi» dep jas balasha qýanyp qarsy alǵanyn, úıine ákelip, tórin usynǵanyn qalaı umytaıyn. Úsh jyl birge turdyq. Ol ýaqytta teatr kıimge kedeı bolatyn, ekeýara bir sısa kóılegimiz bar. Sony kezektese, sahnaǵa qaısymyz buryn shyqsaq, sonymyz kıetinbiz. «Tez sheshin!» dep apyl-ǵupyl kıinip jatatyn da kezderimiz az bolǵan joq. Ol da bir dáýren eken-aý!», – deıdi. Beý, darıǵa-aı! Onyń tasqa basylyp qalǵan osy bir sózderin oqyǵanda, ótkendi jańǵyrtyp, sahnada qaıta tiriltip, adamdarǵa jan tebirenisi men lázzatyn syılaıtyn, muńǵa batyryp, oıǵa shomyldyratyn sahna artısteriniń somdaǵan tulǵalary, qaıtalanbas oınaý sheberlikteri bir emes, ondaǵan óner zertteýshileriniń izdenisteri men eńbekterine júk bolar edi degen oı mazalaıdy. О́ıtkeni, 1930 jyldan Almaty mýzykalyq drama teatrynda aktrısalyq mekteptiń shyńdalýynan ótken Rabıǵa 1933 jyly Semeıdiń oblystyq teatryna aýysypty. Onda kompozıtor I.V.Kosıktiń, qazaqtyń taǵy bir daryndy sahna rejısseri Orynbek Bekovtyń (keıin halyq jaýy retinde repressııaǵa ushyraǵan, Rabıǵa apamyzdyń alǵashqy shańyraq qurǵan jary) qoıǵan operalary men spektaklderinde «Aıman-Sholpan» operasynan Aımannyń, E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasynan Jibektiń, Beıimbet Maılın shyǵarmasy negizinde qoıylǵan «Jalbyr» operasynan Hadıshanyń, «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdan» Baıannyń rólderin oryndaýda, sahnalyq túrli obrazdardy somdaýda zor jetistikke jetip, olardy qaıtalanbas ónerdiń bıik shyńyna shyǵarypty. Sol operalardy oryndaýda asqaq úndi ánshilik qyry barynsha jarqyraı kórinip, qos salaǵa da qatar beıimdiligin tanytyp ta úlgeredi. Mýzykalyq bilimi bolmasa da, týabitti daryndy tulǵa ekendigine kórermenderi men tyńdaýshylarynyń kózin jetkizip, ózine tánti etedi. Semeıdiń oblystyq teatrynda eki-úsh jyl qyzmet istegennen keıin qaıtadan Almatyǵa shaqyrylǵan Rabıǵa Esimjanova respýblıkalyq opera jáne balet teatryna jumysqa ornalasyp, osy ujymmen Máskeý, sol kezdegi Lenıngrad qalalarynda, kóptegen konserttik saparlarda bolady. Sahnalyq ónerimen qatar, halqymyzdyń ánderin keńinen nasıhattaý maqsatynda radıodan únemi konsertter berip júredi. Osyndaı konsertterde óz daýys yrǵaǵy, mánerimen tanylǵan R. Esimjanova 1940 jyly Qaraǵandy oblystyq radıokomıtetiniń, odan keıin úzbeı jıyrma jyl boıyna respýblıkalyq radıokomıtettiń ánshisi bolyp, án saldy. Aqan seriniń, Birjan saldyń, Jaıaý Musanyń, taǵy basqa da halyq kompozıtorlarynyń ánderi radıo arqyly R. Esimjanovanyń sheber oryndaýynda kópshilikke tarap jatady. Halyq ánderin naǵyz qalpynan buzbaı, naqyshyna keltire oryndaý sheberliginde búginde Rabıǵa Esimjanovaǵa jeter ánshi joq desek asylyq bola qoımas. Ol salǵan «Jonyp aldy», «Gaýhar tas», «Áýpildek», «Ápıtók», «Sáýlem-aı» ánderi qaıtalanbas ereksheligimen áli jadymyzda. О́ıtkeni, teledıdary joq qazaq aýylynda ósken biz qulaǵymyzdyń túbine radıoqabyldaǵyshty jastanyp, sony tyńdap óstik. Ásirese, «Kókem-aı» ánindegi: «Kókem, kókem, kókem-aı, Qaı jerde otyr eken-aı! El aralap, sý keship, Tabar ma ekem kókemdi-aı!» – degen joldar erekshe muńdy da, syrly saǵynyshty sazymen kózimizge jas úıiretin. Rabıǵa apamyz ózi salatyn ánderiniń ishinde osy «Kókem-aıdy» aıryqsha qadirleıtin. Halyq ta ony qulaǵynyń quryshy qana tyńdaıtyn. Sebebi, osy bir áýende soǵystan keıingi jyldardyń jarasyn tyrnaıtyn muń men zar, saǵynysh jatatyn. ...Iá, saǵynysh demekshi, Rabıǵa apamyz elge kelgen saıyn jerlesterin qımaı kózine jas alyp qoshtasyp ketetin-di. Sekseninshi jyldary Qorǵal­jyn óńirinen Almatyǵa barǵan aǵaıyn­dar apamyzdyń syrqattanyp júr­genin aıtyp kelgeni bar. Aqyry, sol syrqattan Rabıǵa Esimjanova 1986 jyldyń shildesinde 72 jasynda baqılyq saparǵa attanyp júre berdi. ...Ultymyzdyń maqtanyshy, 1936 jáne 1958 jyldary Máskeýde ótken qazaq óneri men ádebıetiniń onkún­dik­terinde án qudiretin álem jurtshy­lyǵyna moıyndatqan Qazaqstannyń Halyq ártisi Rabıǵa Esimjanovanyń týǵanyna bıyl 100 jyl tolyp otyr. Sahna sańlaǵynyń rýhy qandaı qur­met­ke bolsyn laıyq, qalaı áspettesek te oryndy der edik. Endeshe, jeztańdaı ánshi, Qazaqstannyń Halyq ártisi R.Esimjanovanyń 100 jyldyq múshel toıy el Úkimetiniń qoldaýymen memle­kettik deńgeıde atap ótilýge tıis-aý! So­nymen birge, ultyn ulyqtaıtyn qazaq­­tyń ónersúıer azamattary qazaq ánshilik óneri mektebiniń negizin qalaý­shy­lardyń biri R. Esimjanova eńbek etken Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblys­tarynyń jurtshylyǵy da óner sańla­ǵynyń mereıtoıyn atap ótýge oraı uıymdastyrylǵan sharalardyń bas­tamashylary bolady degen senimdemiz. Jaqsysyna qurmet kórsetken, baryn baǵalaǵan eldiń abyroıy artyp, mereıi óse beredi. Bádýan IMAShULY, Qazaqstannyń  qurmetti jýrnalısi.