Kedendik baqylaý komıteti tóraıymynyń orynbasary Dına MAMAShEVAMEN áńgime
– Dına Talǵatqyzy, búginde keden desek, birden oıymyzǵa Keden odaǵy oralatyny jasyryn emes. Qalaı desek te, Keden odaǵynyń qurylýynan elimizdiń keden salasyna túser jaýapkershilik júgi aýyrlamasa, jeńildemegeni anyq. Endeshe, áńgimemizdiń alǵashqy suraǵyn osy Keden odaǵynan bastasaq. Bul odaqqa qosylǵannan beri elimizdiń keden salasynda qandaı ózgerister bolyp jatyr? Qandaı jetistikter, qandaı kemshilikter bar? Neden utylyp, neden utyp jatyrmyz? Atqarylyp jatqan jumystarǵa jalpylama toqtalsańyz?
– Jahandyq ıntegrasııalyq úderisterdiń qazirgi kezeńi memlekettik organdarǵa, onyń ishinde keden qyzmetine de damýdyń jańa baǵdarlary men joldaryn nusqaýda. Árıne, bul rette keden organdarynyń mindetteri túbegeıli ózgerip ketken joq, burynǵydaı halyqaralyq saýdaǵa yqpal etý, syrtqy saýda aınalymyn yntalandyrý, taýar aǵynyn kóbeıtý, qolaıly kásipkerlik jáne ınvestısııalyq ahýaldy qurý bolyp qala beredi. Degenmen, jaýapkershilik artty.
О́zderińizge belgili, Keden odaǵynyń qurylýymen oǵan múshe memleketterdiń ishki shekaralaryndaǵy kedendik baqylaý alynyp tastaldy, bul Keden odaǵynyń aýmaǵy arqyly taýarlardy tranzıtpen ótkizýdi aıtarlyqtaı ońaılatýǵa múmkindik berdi. Endi, Azııa óńiriniń elderinen, Qytaıdan, Eýropalyq odaq elderine jetkiziletin taýarlarǵa qatysty kedendik baqylaý tek qana Keden odaǵynyń kedendik aýmaǵynan kiretin jáne shyǵatyn syrtqy shekarada ornalasqan ótkizý pýnktterinde júzege asyrylady.
«Keden odaǵynda kedendik ákelý bajdaryn esepke alýdyń jáne bólýdiń tártibin belgileý men qoldaný týraly» kelisimniń normalaryna sáıkes, Keden odaǵyna múshe elder úshin kedendik ákelý bajdarynyń somalaryn bólýdiń normatıvteri belgilengen. Atalǵan kelisim 2010 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap kúshine endi. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha, 2009 jylmen salystyrǵanda Qazaqstannyń kedendik ákelý bajdarynyń túsimi 3,3 esege kóbeıdi jáne 2013 jyly 273 mlrd. teńgeni qurady.
Baǵdarlamalyq quraldar pysyqtaldy jáne biz kedendik tranzıttiń kedergisiz rásimine kóshtik. Úsh eldiń eksporttaýshylaryna qosymsha qun salyǵyn ýaqtyly qaıtarý úshin taýarlardyń is júzindegi shyǵarylýyn rastaý tetigi bir izge keltirildi. Keden ókildikteriniń ózara is-qımyl máselesi pysyqtaldy. Baqylaý jáne taldaý fýnksııalaryn júzege asyrý úshin aqparatpen almasý týraly kelisimge qol qoıyldy.
Keden odaǵynyń aýmaǵy arqyly taýarlardyń tranzıtpen ótkizilýin ońaılatý maqsatynda kedendik tranzıt kezinde tólemder men salyqtardyń tólenýin qamtamasyz etken somalardy elektrondy ózara taný júıesi engizildi. Osy tehnologııa KO kedendik shekarasyndaǵy ótkizý pýnktterinde kedendik bajdardyń, salyqtardyń tólenýin qamtamasyz etý sertıfıkattary tirkelgeni týraly aqparatty KO múshe memleketterdiń keden organdary paıdalanatyn aqparattyq júıeler arqyly usynýdy kózdeıdi. Atalǵan aqparattyq júıeniń engizilýi Keden odaǵynyń kedendik aýmaǵy arqyly júkterdiń tranzıttik tasymalyn júzege asyratyn otandyq tasymaldaýshylar úshin qolaıly jaǵdaılar jasaıdy, taýarlar tranzıti kezinde kedendik operasııalardy jasaý ýaqytyn qysqartady.
Keden odaǵy Qazaqstannyń syrtqy saýda qatynasyn birden belsendirdi. Keden odaǵynyń artyqshylyǵyn bizdiń elimizdiń bıznes-qoǵamdastyǵy ókilderiniń kóbi baǵalady. Osynyń dáleli halyqaralyq tranzıt kóleminiń, shekara mańy saýdasynyń tez ósýi, kásiporyndardyń kooperasııalyq baılanystarynyń keńeıýi bolyp keledi, bul ózara saýdadaǵy bıznestiń shyǵynyn qysqartýǵa yqpal etedi. Ony «úshtik» elder arasyndaǵy ózara taýar aınalymynyń dınamıkasy kýálandyrady. 2009 jylmen salystyrǵanda Keden odaǵy boıynsha áriptestermen Qazaqstan Respýblıkasynyń saýda kólemi 2013 jyly 88,3 paıyzǵa, ıaǵnı shamamen eki esege ósti. О́zara saýda aınalymynyń ósýi, jalpy, syrtqy saýda qyzmetine de oń áser etti. 2013 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń úshinshi eldermen eksporttyq-ımporttyq operasııalarynyń kólemi 2009 jylǵy baǵaǵa shaqqandaǵy uqsas kórsetkishten 49 paıyzǵa arta otyryp, 107 mlrd. AQSh dollaryna jetti.
Keden odaǵyna múshe memleket qalyptasyp jatqan kooperasııalyq túıindermen baılanysty. Olardyń ekonomıkalary birin-biri tolyqtyrýy jáne kóptegen biryńǵaı molaıtý kontýrlarymen birigýi tıis. Sondyqtan, biz mynadan, ne anadan utylyp jatyrmyz dep naqty atap aıtýǵa bolmaıdy. Máselen, mysal keltirer bolsaq, KO múshe memlekettermen ózara saýda statıstıkasyn qalyptastyratyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Statıstıka jónindegi agenttiginiń derekteri boıynsha KO elderimen taýar aınalymy KO-ǵa kirgenge deıin 2009 jyly 12,9 mlrd. AQSh dollardy qurasa, 2013 jyly 24,3 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Onyń ishinde ımport – 18,4 mlrd. AQSh dollary (2009 jyly – 9,3 mlrd. AQSh dollary), eksport – 5,9 mlrd. AQSh dollary (2009 jyly – 3,6 mlrd. AQSh dollary).
Kóptegen ustanymdar boıynsha biz «ortaq mánge» keletinimizge qaramastan, mysaly, keden zańnamasyn úılestirýdegi bizdiń elderdiń keden qyzmetteriniń túrli baǵyttarynda jáne damý deńgeılerinde aıyrmashylyqtar men problemalar bar ekenin atap ótý qajet, búgingi kúni úsh eldiń keden zańnamasy 85 paıyzǵa birizdendirildi.
Keden odaǵy keden qyzmetteriniń ózara is-qımylynyń tehnologııalyq jáne uıymdastyrýshylyq máseleleri keden qyzmetteri basshylarynyń alqa otyrystarynda kelisiledi. Birlesken alqa otyrystarynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń, Tájikstan Respýblıkasynyń jáne Ýkraınanyń keden qyzmetteriniń basshylary, sondaı-aq, Kedendik yntymaqtastyq boıynsha Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń alqa múshesi (mınıstr) baqylaýshy retinde qatysady. Talqylaýǵa túsetin árbir másele jumys toptary sheńberinde bizdiń sarapshylarmen muqııat pysyqtalady, biz odaq boıynsha áriptesterimizdiń múddesine nuqsan keltirmeýge tyrysa otyryp, Qazaqstannyń ustanymyn qoldaımyz.
Qazirgi ýaqytta Birlesken alqanyń on otyrysyn ótkizý qorytyndysy boıynsha kedendik qunnyń baqylaýyn, tranzıttik taýarlarǵa qatysty kedendik operasııalardy, táýekelderdi basqarý júıesin aldyn ala aqparattandyrýdy, sondaı-aq, Keden odaǵynyń Keden kodeksin pysyqtaýǵa qatysty jáne taǵy basqalardy jetildirýge baǵyttalǵan 149 sheshim qabyldandy.
– «Keden qyzmeti – ekonomıkalyq qalqan» degen edi Elbasy bir sózinde. Shynymen, bul salanyń el ekonomıkasy, úshin úlesi zor. Al elimizdiń Keden odaǵyna múshe memleketterden de basqa qanshama eldermen shekarasy shektesip jatyr. Onyń bárimen qanshama saýda-ekonomıkalyq baılanystar ornaǵan. Osy rette syrtqy saýdanyń jaıyna toqtalsańyz. Qaı elderden taýar kóp keledi, bizden eksport qalaı degendeı...
– Keden qyzmetinde eldermen syrtqy saýdany retteýge mańyzdy ról berilgen. Bizdiń mindetimiz – syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke barynsha kómek kórsetý, kedendik baqylaýdyń tıimdiligin jáne respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligin toltyrýdy qamtamasyz etý.
2014 jylǵy 1-toqsanda elimizdiń syrtqy saýda aınalymy Keden odaǵynyń jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik ishindegi saýdany eseptemegendegi kedendik statıstıka málimetteri boıynsha, 26,9 mlrd. AQSh dollaryn qurady jáne 2013 jylǵy uqsas kezeńmen salystyrǵanda 10,2 paıyzǵa artty, onyń ishinde 21,4 mlrd. AQSh dollary eksport (15,6%-ǵa artty), 5,5 mlrd. AQSh dollary ımport (6,5%-ǵa tómendedi). Sonymen birge, TMD elderi arasyndaǵy taýar aınalymynyń jalpy kólemi 1,6 mlrd. AQSh dollaryn qurady jáne 2013 jylǵy uqsas kezeńmen salystyrǵanda 27,4-ke tómendedi, onyń ishinde 1,1 mlrd. AQSh dollary eksport (24,4%-ǵa tómendedi) jáne 0,5 mlrd. AQSh dollary ımport (33,2%-ǵa tómendedi). Alys sheteldermen taýar aınalymy 13,8% ósti jáne 25,3 mlrd. AQSh dollaryn qurady, onyń ishinde eksport 18,9%-ǵa (20,3 mlrd. AQSh dollary) artty, al ımport 2,7%-ǵa (5 mlrd. AQSh dollary) tómendedi.
Qazaqstan ónimin negizgi alýshylar Italııa (24,2%), Qytaı (16,5%), Nıderlandy (11,9%), Fransııa (8,3%), Shveısarııa (5,6%), jáne Avstrııa (5,1%) bolyp tabylady. Al ımporttyq ónimderdi jetkizýshilerdiń arasynda burynǵysha Qytaı (26%) alda tur, sondaı-aq, ımporttyq ónimder Germanııa (8,8%), AQSh (7,9%), Koreıa (5,1%), Ýkraına (4,2%) jáne Japonııa (4,2%) elderinen túsedi.
– Elimizdiń keden beketterindegi qazirgi ahýal qandaı, olardy qajetti qural-jabdyqtarmen, zamanaýı tehnıkalarmen qamtý qanshalyqty álemdik standarttarǵa saı dep aıta alasyz? Sońǵy kezde qolǵa alynǵan elektrondy deklarasııa qaı deńgeıde júzege asyp jatyr?
– Keden odaǵynyń ońtústik shekaralaryn jaraqtandyrýǵa erekshe kóńil bólingen. О́tkizý pýnktterinde ınspeksııalyq tekserip-qaraý keshenderi, taýarlardyń jetkizilýin baqylaýdyń avtomattandyrylǵan júıeleri, elektrondy ótkizý pýnktteri jáne t.b. ornatylǵan. Kedendik baqylaýdyń tehnıkalyq quraldarynyń kómegimen ótkiziletin materıaldar men zattardy jáne olardyń ilespe qujattaryna sáıkestigin anyqtaýǵa bolady. Bul jolaýshy jáne júk aǵynyn kedendik baqylaýdyń ýaqytyn tómendetedi, kólik quraldaryndaǵy qıyn jerlerdi baqylaýdy qamtamasyz etedi. Sonymen qatar keden beketiniń jumys ýaqytyn arttyrý arqyly keńeıtý múmkin bolatyn keden beketteriniń qoldanystaǵy ınfraqurylymnyń eń kóp ótkizýiniń tehnıkalyq áleýeti bar (táýligine kirý jáne shyǵý 200 kólik birligine deıin). Avtomobıl ótkizý pýnktteriniń tranzıttik áleýetin 60% (18-den 11) arttyrý úshin kedendik baqylaýdyń tehnıkalyq quraldaryn aýystyrý jáne jańǵyrtý qajet.
«Elektrondy úkimetti» qurý baǵdarlamasyn engizý sheńberinde júzege asyrylatyn keden organdarynyń aqparattyq júıelerin damytý onymen shekaradaǵy ótkizý pýnktteriniń ótkizý qabiletin arttyrady. Qazirgi ýaqytta komıtet tájirıbelik paıdalaný rejiminde taýarlardyń eksporty jáne ımportyn elektrondy deklarasııalaý rásimin ázirleýdi aıaqtady jáne engizýge kiristi. Elektrondy qaǵazsyz deklarasııalaý rastaý qujattaryn berýsiz ınternet jelisi arqyly kedendik deklarasııany berý múmkindigin kózdeıdi. Sondaı-aq, elektrondy deklarasııalaýdy turaqty paıdalanýǵa engizý úshin keden isi salasyndaǵy qoldanystaǵy zańnamaǵa birqatar túzetýler ázirlendi, qaǵazsyz deklarasııalaý boıynsha memlekettik qyzmet kórsetý standarty daıyndaldy.
Sonymen qatar, qaǵazsyz deklarasııalaýǵa kóshý ýákiletti memlekettik organdar beretin «E-lısenzııalaý» memlekettik derekter bazasyn eksporttyq-ımporttyq operasııalar boıynsha ruqsat qujattarymen ýaqtyly toltyrylýyn tolyq qamtamasyz etýdi qarastyratynyn eskerý qajet. Kedendik súıemeldeýdiń joǵary standarttary barlyǵy úshin mańyzy zor, ásirese, bul másele Qazaqstanda EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi, Qysqy Ýnıversıada-2017 sııaqty halyqaralyq sharalardy ótkizýdiń aldynda ózekti bolyp tabylady. Biz basqa elderdiń tájirıbesin zerdeleýdemiz jáne keden organdary bekitilgen standarttarǵa sáıkes kelý úshin barlyq kúsh-jigerin salýǵa nıettimiz. Biz irikteý qaǵıdatyna negizdelgen jáne jappaı tekserýdi joıatyn táýekelderdi basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesin ázirledik jáne engizdik. Atalǵan jumystyń jalǵasy retinde TBSB iske qosylýynyń nátıjesin eskere otyryp, kedendik baqylaý salmaǵyn resimdeý kezeńinen postkedendik baqylaý kezeńine aýystyrý usynylady.
– Jalpy, ıntegrasııalyq baılanystardyń el úshin qanshalyqty mańyzy bar dep oılaısyz? Iаǵnı ıntegrasııa ıgiligin qalaı baǵalaısyz? Keıbireýlerdiń bul táýelsizdigimizge qaýip tóndiredi degen pikirine ne aıtar edińiz?
– Men ıntegrasııanyń paıdasyna senbeıtin adamdardyń pessımıstik kózqarastaryn quptaı almaımyn. Meniń oıymsha, búgingi tańda bolyp jatkan ıntegrasııalyq úderister erik pen teń quqyq qaǵıdatyna qurylǵan birigý úrdisi jańa memleketaralyq birigý negizinde qarym-qatynastyń sapaly deńgeıinde qurylýyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady. Integrasııanyń qajettiligi memleketterdiń aýmaqtyq shekaralarynyń birlesýine, tarıhı damýyndaǵy sıpattamasynyń jaqyndyǵyna, tabıǵı-resýrstyq, óndiristik-ekonomıkalyq, ózara tolyǵýy, kóliktik-kommýnıkasııalyq, áleýmettik-demografııalyq, ǵylymı-tehnıkalyq áleýetteriniń birin-biri tolyqtyrýyna negizdeledi, sonymen qatar, ekonomıkalyq problemalarynyń bir bolýy, syrtqy ekonomıkalyq jáne geosaıasattyqqa qyzyǵýshylyqtyń birigýi de áser etýde. Eńbek naryqtary men kapıtaldaryn biriktirgen Birtutas ekonomıkalyq keńistik ıntegrasııanyń neǵurlym joǵary deńgeıi bolyp tabylady. Úsh el arasynda ultústilik joǵary organ – Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa qurylyp, jumys isteýde, ol ıntegrasııalyq úderisterdi qozǵaltqyshy jáne zańnamany úılestirý boıynsha usynystardy ázirleý ortalyǵy bolyp tabylady.
Árıne, bul jumystaǵy alǵashqy qadam 2009 jyly qabyldanǵan bazalyq qujat – Keden odaǵynyń Keden kodeksi bolyp tabylady, bul qujat Kedendik rásimderdi jeńildetý men úılestirý týraly halyqaralyq konvensııanyń negizinde, sondaı-aq Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı keden qyzmetteriniń kedendik baqylaý men kedendik tazartýǵa qatysty úzdik tájirıbesin eskere otyryp ázirlengen. Keden kodeksine kirmegen keden organynyń qyzmetine qajetti basqa mehanızmder halyqaralyq sharttar men Keden odaǵy komıssııasy sheshimderi túrinde qabyldandy.
Kedendik rásimderdi úılestirý men ońtaılandyrý boıynsha Kıoto konvensııasynyń erejelerine keden zańnamasyn odan ári birizdendirý josparlanýda. Odaqtyń Keden kodeksiniń jobasyn ázirleý odaqtaǵy kedendik quqyqtyq qatynastardy jetildirýge, jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan keshendik sıpatqa ıe.
Aıtylǵandy túıindeı kele, bizdiń jumysymyz Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdi, onyń ishinde, Qazaqstan Respýblıkasynyń álemdegi damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýy bóliginde júzege asyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótkim keledi. Keden organdary ákimshilik kedergilerdi tómendetý, elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyrý, kedendik rásimderdiń aıqyndyǵyn qamtamasyz etý jáne taýarlar kontrabandasynyń jolyn kesý boıynsha belsendi jumystar atqarady, bul óz kezeginde alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etýge óz úlesin qosady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».
