Tórt márte Eńbek Qyzyl Tý, «Parasat» ordenderiniń ıegeri, Aqtóbe qalasynyń, Oıyl, Temir aýdandarynyń qurmetti azamaty, 1927 jyly Oıyl aýdanynyń Altyqarasý aýylynda dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy ashtyq jyldaryna tap kelip, sol ýaqytta týǵan eki apaıynan, on jasynda ákesinen aıyrylǵan. Jetimdikti, qıyndyqty basynan ótkergen. Eti tiriligimen Temirdegi aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynda oqyp, keńshardyń qara jumysyna aralasady. Keńes Nokındi zamandastary ádildigi úshin zor qurmet tutsa, adam taǵdyryna asa jaýaptylyqpen, túsinistikpen qaraıtyny onyń bilikti basshy ekendigin dáleldeıdi. Osynyń bári – zamannyń qıyndyǵyn eńsere júrip, eldi basqarýǵa jetken tulǵalardyń bárine ortaq qasıet. О́ıtkeni keńes ókimetiniń kadrlyq mektebi mamandardy adamgershilik qasıetteri men jurtshylyqpen til tabysa alý qabiletine, iskerligine qaraı iriktep alatyn. Jumysqa qabyldanǵan jas mamandardyń qarymyn tanyp, aıyra bilý úshin de basshynyń kóregen bolýy óte mańyzdy. О́ıtkeni basshynyń áreketinen qoǵam zardap shekpeýge tıis. О́zi erinbeı-jalyqpaı el ishin aralap, eńbek adamdarymen kezdeskende de maman tańdap júretin.
K.Nokın – elin súıgen azamat boldy. Azamat – qazaqtyń eń qasıetti sózi, eline paıdasy tıgen, jurtyna qamqor, adal eńbegimen kózge túskenderdi azamat deıdi. Azamattyń joly –beınetti jol. Oǵan qaı kezeńde de eldiń júgi molynan artylady, kótere bilý oǵan úlken syn. Adamdardyń muń-muqtajyna sergek qarap, árbir mańyzdy isti sheshýde zerektik pen alǵyrlyq, ádildik pen ótkirlik tanytý naǵyz basshyǵa laıyq qasıet bolsa, Keńes Nokın osy talaptarǵa laıyq bolǵan jáne azamatqa tán asyl qasıetterdi boıyna jınaqtaǵan jan edi.
Aqtóbe oblysy elimizde Qaraǵandy oblysynan keıingi aýmaǵy úlken óńir. Aýdandardyń arasy óte shalǵaı, oblys shekarasynyń bir sheti – Aıaqqum, Moıynqum, bir sheti Mataıqum, Sam, Oımaýyt, ońtústiginde Táýip, Nuraǵa kelip tireledi. Oblystyq partııa komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy jónindegi hatshysy Keńes Nurmuhameduly adam aıaǵy sırek basatyn qıyrdaǵy sharýashylyqtardy san márte aralap shyǵatyn. Jaz aılarynda Komsomol, Qobda, Mártók aýdandarynyń egis alqaptaryn, al qysta mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Oıyl, Temir, Shalqar, Baıǵanın, Yrǵyz aýdandaryn aralaıtyn.
Aqtóbe oblysynyń aýyl sharýashylyǵynda qol jetken tabystary ol zamanda da ońaıǵa túspegen. Keńes Nokın syrt kózge sabyrly da salqynqandy bolyp kóringenimen, jumysqa óte talapshyl edi. Eńbek adamdaryna qurmetpen qarap, olardyń árbir eskertpesin nazarda ustap, sharýalarynyń sheshilýine kóp járdemdesken. Qyzmettesteri Kenekeńdi tereń oılap, tegeýrindi sóıleıtin, óz betinshe sheshim qabyldaıtyn, prınsıpshil azamat dep bilgen. Jaqsy joldas, ýádege berik basshynyń qyzmet dárejesine qaramaı óz oıyn, pikirin týra aıtatyn dep eske alady. Sondyqtan da keńestik júıeniń partııa qyzmetkeri bolsa da, óz pikirin jarııalaýdan jasqanbaǵan, kóńilge túıgen oılaryn batyl aıta bilgen. Bul týraly aqtóbelik Anarbek Nııatuly bylaı deıdi: «Keńes aǵaıdy bir kórgen jan minezi qattylaý, birbetkeı dep qabyldaıdy. Alaıda onyń júregi jyly, jetim-jesirlerge qaıyrymdy, ótirikke jany qas edi. Ol kiside kez kelgen adamnyń boıynan tabyla bermeıtin tektilik baıqalatyn. Ǵıbrat alarlyq áńgimelerdi kóp aıtatyn. Bala, nemerelerin qazaqsha tárbıelep, olarǵa ózi úlgi-ónege kórsetip otyrýshy edi. Ol kisiniń aldyna barar bolsaq, quddy bir emtıhan tapsyratyndaı daıyndalatynbyz. Ásirese qazaqshaǵa shorqaq joldastarymyz qatty qınalatyn».
Keńes aǵanyń úıi tutas kitaphana bolatyn. Álem klassıkteri men qazaq ádebıetiniń ilgeri-keıingi býyn ókilderiniń shyǵarmalary jınaqtalǵan asa baı kitaphanasyna qolǵa túse bermeıtin sırek kitaptardy tapsyryspen aldyryp júretinin zamandastary qyzyǵa aıtatyn. Kitapty sán úshin jınamady.
Ol qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Músirepovpen eki ret kezdesken. Birinde ony Shalqardan kútip alǵan, ekinshisinde ol jazýshymen Aqtóbede kezdeskeninde oqyǵan dúnıelerin aıtyp, ádebıetke qatysty oı-pikirlerin ortaǵa salypty. Shynynda ol zaman qazaqtyń el basqarǵan azamattarynyń tek qana orysshany alǵa shyǵaryp, qazaq tilin qaǵajý qaldyrǵan ýaqyty edi ǵoı. Áıgili jazýshy sheneýnikterdiń arasynan óziniń Keńesteı naǵyz oqyrmanyn tapqanyna qatty qýanyp, rızashylyǵyn bildiripti. Keńes aǵa zamanymyzdyń zańǵar jazýshylarynyń biri Ábdijámil Nurpeıisovpen de birneshe márte júzdesip, suhbattasqan.
Abzal aǵamyz salamatty ómir súrip, aınalasyna jaqsy jandardy jınaı bildi. Ataqty Qazybek bı:
«Qatynyń jaman bolsa
Bul jalǵannyń tozaǵy emes pe!
Balań jaman bolsa,
Kóringenniń mazaǵy emes pe!
Týǵan balań jaqsy bolsa,
Tán men jannyń shyraǵy emes pe!
Alǵan jaryń jaqsy bolsa,
Jıǵanyń men meımanyńnyń turaǵy emes pe?!» degen eken.
Bul ras sóz. Biz kóp jaǵdaıda estigen, aıtqan sózimizdiń mán-mazmunyna tereńdeı bermeımiz. Burynǵylar sózdiń ishki mánine, kimge nemese kimderge arnalǵandyǵyna, neni kózdeıtinine, túpki syry men mánine úńile bilgen, sóz parasatyn, tildiń (sózdiń) fılosofııasyn uǵyna alǵan. Joǵarydaǵy óleń joldary azamat úshin jary men balasynyń jamandyǵy qandaı azapty ekendigin meńzep tur. Keńes aǵa jary Jamıǵashpen jarasymdy ǵumyr súrdi, olarǵa qarap balalary boı túzedi. Qazaqta: «Jaqsy bolsa urpaǵyń, ómirge qaıta týarsyń», degen sóz bar. Keńestiń ul-qyzdary osynyń aıǵaǵy. Balalary, elge tanymal azamattar – Serik pen Patrıs ákelerin bylaısha eske alady: «Ákemiz minezi ornyqty, adamgershiligi mol, jurtqa qaıyrymdy, balaǵa meıirimdi, jomart, óte ustanymdy adam boldy. О́zin demalys kúnderi ǵana kóretinbiz. О́ıtkeni jumysqa óte erte ketip, kesh oralady, kóbinese aýyldardy aralap ketedi. Ákemiz úıge kelgende biz uıyqtap jatamyz. Úıdiń sharýasymen, bizdiń tárbıemizben negizinen anamyz aınalysty. Ata-anamyz «Bireýdiń ala jibin attama, suranshaq bolma, bastaǵan isińdi óziń aıaqta, kisige qııanat jasama» dep aıtyp otyratyn. Ákemiz «Adamgershiligiń, kisiligiń bolsyn, eńbekshil bolyńdar», dep amanattaǵan osy úsh qasıet – bizdiń de ustanymymyz», deıdi.
О́mirlik jary, balalarynyń anasy –Jamıǵashtyń ómirden erterek ótýi Keńes aǵaǵa qatty soqqy bolyp tıdi. Olar jastaı qosylyp, ómir boıy birin-biri ishteı uǵynysyp, syılasyp ótken jandar edi. «Ákemizdiń júrip ótken joly bizderge úlken ónege bolyp qaldy. Elimiz táýelsizdikke ıe bolǵan jyldary nemerelerin qazaq balabaqshalary men qazaq mektepterine oqytýǵa berip, úıde tek qazaqsha sóıleýdi dástúrge aınaldyrdy», deıdi balalary.
Babalarymyz adamgershilik qasıettiń bes qaǵıdasyn este joq eski zamannan bizge jetkizgen. Onyń birinshisi – bireýge orynsyz til tıgizbeý. Muny «Aqyl – dos, ashý – dushpan» dep támsildegen. Ekinshisi – ádeptilik. Atalarymyz ádepten aspaı, kishilik kórsetý arqyly kósem bolǵan. Muny mámilegerliktiń dara joly deýge bolady. Úshinshisi – «Sen ózgege kúdiktenbe, ózgeler senen kúdiktenbesin». Basqasha aıtqanda, «Iman jııam deseń, pıǵylyńdy taza usta» degen támsil. Tórtinshisi – ne isteseń de oılanyp is qyl, bastaǵan sharýany aıaǵyna deıin tııanaqty jetkize bil. Ol seniń – yrysyń. Besinshisi – bireýge qııanat jasama, odan artyq kúná joq. Osydan saqtana bil degen. Osy bes adamgershilik qasıettiń barlyǵy qazaqtyń danalyq mektebinen tálim alǵan Keńes aǵanyń boıynan tabyldy. Qazaq oıshyly Shákárim Qudaıberdiuly adam bolmysyn saralaı kele:
«Qaıtadan qaıyrylyp qaýymǵa kelmeısiń,
Baryńdy, nárińdi tirlikte bergeısiń.
Ǵıbrat alar artyńa iz qaldyrsań,
Shyn baqyt – osyny uq, máńgilik ólmeısiń!», dep ósıet qaldyrǵan.
Halqyna qyzmet etýdi mansap emes, paryz dep uǵynyp, ómirlik ustanymyna aınaldyrǵan abzal aǵalarymyzdy «Qaıran, azamatym-aı!» dep eske alyp jatqanymyzdyń ózi eldigimizdiń aıǵaǵy. Olaı bolsa, taǵylymdy ǵumyr keship, sanaly ǵumyryn týǵan eliniń órkendeýine jumsaǵan azamattyń ónegeli ómir joly men tyndyrǵan isteri jas urpaqqa úlgi-ónege bolyp qala bermekshi.
Altaı TAIJANOV,
Aqtóbe oblysynyń qurmetti azamaty,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
