Áskerı doktrına – qaýipsizdik kepili

О́zgerister negizinen doktrınanyń negizgi tujyrymdamalaryn qamtydy. Odan bólek áskerlerdiń jaýyngerlik áleýeti, kıbershabýyldar jáne áskerı ózara árekettesý baǵyttary da ózgeris­ke tústi. Birnesheýine toqtalsaq, «álem­de jappaı qyryp-joıý qarýlary­nyń kólemin ulǵaıtý, sondaı-aq jańa fızıkalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen jappaı yqpal etý qarýlaryn jasaý Qazaqstanǵa qaýip tóndirýi múmkin» delingen. Sonymen qatar jańa qujatta kıbershabýyldardyń memlekettiń áskerı uıymynyń aqparattyq júıe­lerine, memlekettegi jaǵdaıdy tu­raqsyzdandyrý, onyń áskerı jáne áskerı-ekonomıkalyq áleýetin tó­mendetý maqsatynda eldiń tynys-tir­shiligin qamtamasyz etý júıeleri­ne keri áseri bar ekeni kórsetilgen. Osy rette, qarýly kúshter salasynda aqparattyq-psıhologııalyq jáne kıber áreketterge qarsy turý úshin bólimsheler qurylmaq. Doktrınaǵa engizilgen ózgeristerde strategııalyq baǵyttarda áskerlerdiń (kúshterdiń), qarý-jaraqtyń, áskerı tehnıkanyń jáne materıaldyq qorlardyń qajetti jıyntyǵyn qurý esebinen memlekettiń áskerı uıymynyń qurlyqtaǵy, áýedegi jáne áskerı-teńiz quramdas bóliginiń jaýyngerlik áleýetin ulǵaıtý týraly da aıtylady. Áskerlerdiń utqyrlyǵyn arttyrý jáne áskerı qaýipsizdiktiń qazirgi zamanǵy qaterlerine den qoıý úshin Ulttyq ulannyń qurylymyn jetildirý, quramyn kúsheıtý jáne ınfraqurylymyn damytý jóninde sharalar dáıekti jáne josparly túrde júrgizilmek.

Áskerı doktrına degen ne? Bul qujat – ǵylymı negizdelgen, resmı qa­byldanǵan ári uzaq merzimge arnal­ǵan basqynshylyqty toıtarý, qorǵa­ný, memlekettiń soǵysqa daıarlyǵyn, áskerı saıasattyń strategııalyq, tehnı­kalyq, ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne basqa da mańyzdy qyrlaryn qa­ras­tyratyn, bolashaq múmkin bolar soǵys­tardyń maqsaty men mańyzyn, mánin aıqyndaıtyn kózqarastar júıesi. Qujatta áskerı mindetterdiń sheshilý tásilderi belgilenedi, qarýly kúshterdi damytýdyń áskerı qurylysynyń baǵ­dar­lamasyn júzege asyryp, áskerı qaýip­sizdikti qamtamasyz etý úshin saıası kúsh salý men áskerı quraldardyń ózara áreketi men úılesýi kórinis tabady.

Qorǵanys mınıstrligi ókilderiniń aıtýynsha, jańa qujatta 70-ke jýyq ózgeris oryn alǵan. Onyń birqatary burynǵy sharttarǵa túzetýler bolsa, ishi-nara jańadan engizilgen tujyrymdar da bar. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qorǵanys vedomstvosy múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp, negizgi qujatty jańa bolmysqa beıimdeýge baǵyttalǵan jumystardy júzege asyrǵanyn atap ótken jón. Sońǵy ózgeristerge sáıkes, negizgi uǵymdar qataryna «daǵdarysty jaǵdaı», «rezervtegi áskerı qyzmet» syndy taǵy da basqa tyń termınder normatıvti túrde engizilmek. Onyń bi­rinshisi el aýmaǵyndaǵy áleýmettik, tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tó­tenshe jaǵdaılardyń saldaryn bildir­se, ekinshisinde rezervtegi aza­mattardy jıyn­dar men arnaıy daıyn­dyqtarǵa sha­qyrtý qarastyrylǵan.

Rezervtik qyzmet degenimiz – negizgi azamattyq qyzmetpen qosa erikti túrde atqarýǵa bolatyn kelisimshart boıynsha qyzmet. Áskerı esepti, mamandyǵy bar jáne densaýlyǵy jaramdy el azamattary rezervıst atana alady. Jıyndar jaýyngerlik daıarlyq baǵdarlamasyna sáıkes jyl saıyn jáne eki retten kem emes merzimde ótkiziletin bolady. О́tkizý merzimi men olardyń jıynǵa tartylý jasy normatıvtik-quqyqtyq aktilermen aıqyndalady.

Doktrınada eń birinshi ret Bak­te­rıo­logııalyq (bıologııalyq) jáne ýyt­ty qarýǵa tyıym salatyn konvensııa­ týraly aıtylǵan. Sonymen birge bitim­gerlik qyzmetti keńeıte túsý qaras­ty­rylǵan. Utqyr jáne tıimdi den qoıý kúshterin qurýdy kózdeıtin «aqyldy shekara» tujyrymdamasyn júzege asyrý usynylǵan.

Jobada kıbershabýyldan saqtanýǵa kóbirek nazar aýdarylǵany baıqalady. Qujatta bul másele birneshe jerde aıtylǵan. Sonymen birge ǵaryshqa nazar aýdarylypty. Burynǵy qujatta bul joq edi. Jańa qujatta jazylǵandaı, Qazaqstanǵa áskerı qater «ǵaryshtyq keńistikte basym túsý úshin kúresýdi kú­sheıtý» saldarynan da tónýi múmkin. О́ıt­keni elimiz Ortalyq Azııada jal­ǵyz Baı­­qońyr ǵarysh aılaǵyna ıe. Máse­len, elimiz úshin ǵarysh salasyndaǵy múm­kindigin shekteýge, sondaı-aq ǵa­rysh­tyq keńistikten yqpal etý arqyly mem­lekettiń áskerı áleýetin tómendetýge baǵyttalǵan áreket te qaterli sanalatyny aıtylǵan. Doktrınada zymyran shabýyly týraly eskertý jáne ǵarysh keńistigin baqylaý júıesiniń bazalyq elementterin qurý» eldiń qorǵanys qabi­letin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan sharalar qataryna qosylǵan.

Qazaqstannyń áskerı qaýipsizdigine yqpal etýi múmkin faktorlar arasyn­da bıologııalyq qater máselesine kóbi­rek kóńil bólingen. Qujatta «Máskeý, London jáne Vashıngton qalalarynda 1972 jylǵy 10 sáýirde jasalǵan Bakte­rıologııalyq (bıologııalyq) jáne ýytty qarýdy jasaýǵa, shyǵarýǵa jáne onyń qoryn shoǵyrlandyrýǵa tyıym salý jáne olardy joıý týraly konven­sııa­nyń erejeleri sheńberinen tys shy­­ǵatyn prosester men oqıǵalar» elge qaýip tóndirýi múmkin ekeni ja­zylǵan. Biz sózben aıtqanda, sarapshylar jańashyldyqtar arasynan gıbrıdtik soǵys erekshelikterine, ǵaryshtaǵy ústemdikke, bıologııalyq qarý qaýpin toıtarýǵa jáne zymyranǵa qarsy qor­ǵanys máselelerin aıryqsha atap otyr.

Qorǵanys salasy ardagerleriniń aıtýynsha, búginde áýe-ǵaryshtyq qarý­lar óte joǵary dárejede damyp jatyr. Ushaqtar da, zymyrandar da únem­di otynmen qamtylǵan ári alys qa­shyqtyqqa qysqa ýaqytta ushyp bara ala­dy. Jaýǵa kútpegen jerden soqqy bere alady. Sondaı-aq bul sharalardy óz jerinde daıarlap jatqan kezinde ony jasyryn túrde ótkizýge múmkindik beredi. Onyń ústine, ushqyshsyz apparattar jańa dáýir qarýyna aınalyp úlgerdi. Onyń kóp baıqalmaı jaý tylyna erkin ótip ketip joıqyn soqqy bere alatyny áldeqashan dáleldengen. Jaý ushqyshsyz apparattardy joısa da, adamı shyǵyn joq. Mine, bizge osyndaı áýe shabýylyna qarsy toıtarys bere alatyn shynaıy jaǵdaıǵa daıyn bolý kerek.

Jańa qujat – Qazaqstannyń táýel­sizdik alǵaly bergi 6-doktrınasy. Mez­gil-mezgil qaýipsizdik máselesin qaıta qarap, ýaqyt talabyna beıimdep tur­ǵan durys-aq. Alystan mysal izdep kerek emes. Túrikterdiń «Baıraqtary» álemdegi soǵys júrgizý isine degen kóz­qarasty túbegeıli ózgertip, Reseıge Áskerı doktrınasyn qaıta qaraýǵa májbúr etken edi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev zamanaýı jabdyqtalǵan ásker memlekettigimizdiń berik qorǵany ekenin jıi aıtady. «Geosaıası turaqsyzdyq, jańa syn-tegeýrinder men qaýip-qaterler jaǵdaıynda biz ulttyq múddemizdi qorǵaýǵa, memleketimizdiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýǵa da­ıyn bolýymyz kerek. Sondyqtan qor­ǵanys áleýetin nyǵaıtý árdaıym bizdiń mańyzdy basymdyǵymyz bolady», degen edi el Prezıdenti.

Álbette, táýelsiz el bolýdyń bas­ty sharty sol memleketti qorǵaıtyn aıbyndy áskeriniń bolýymen tikeleı baılanysty. Kez kelgen memleket óziniń qalyptasýyn ulttyq áskersiz, qaýqarly armııasyz qura almaıtyny aıqyn. Qazaqtyń ilgeridegi tarıhyna úńilsek, bir kezderi bodandyq buǵaýynan qutylýdyń, azat el bolýdyń múmkindigi baıqala bastaǵan tusta derbes eldikti kóksegen Alash qozǵalysynyń qaıratkerleri de eń aldymen ulttyq ásker qurýdy kezek kúttirmeıtin másele retinde kún tártibine birinshi shyǵarǵanyn bilemiz. Aıtalyq, sol Alash qozǵalysyndaǵy ardaqty tulǵalardyń biri Mirjaqyp Dýlatov ult kósemsózi sanalǵan «Qazaq» gazetinde «Qaıtsek jurt bolamyz?» degen maqala jazady. Sol maqalasynda oıyn túıindeı kele, Mirjaqyp Dýlatov: «Jaýap bireý-aq, biz áskerimiz bolsa ǵana jurt bola alamyz», dep qaıyrady.

Táýelsiz Qazaqstannyń aıbyndy áskeri jaýyngerlik qabileti joǵary, qýatty qorǵanys kúshine ıe. Álemniń be­deldi áskerı sarapshylarynyń paıy­mynsha, Qazaqstan áskeri TMD elderi áskerleriniń ishinde úshinshi orynda tur. Ulttyq áskerdiń eń jańa úlgidegi tehnıkamen jaraqtanýy, bilikti áskerı kadrlarmen qamtamasyz etilýi sonyń aıǵaǵy. Dese de, áskerdiń aıbyny asqaq bolýy úshin áli de atqarylar is-sharalar az emes. Bul jaıynda Memleket bas­shy­sy Qasym-Jomart Toqaev: «Biz­diń maq­satymyz – shekaramyzdy, táýel­siz­digimizdi jáne halqymyzdyń tynysh­ty­ǵyn buzýǵa baǵyttalǵan kez kelgen áre­ketti toıtarýǵa daıyn jınaqy ári qýat­ty armııa qurý. Biz Otannyń kez kelgen buıryǵyn oryndaýǵa daıyn bolý úshin óz sheberligimizdi shyńdaı túsýimiz qajet. Jaýyngerlerdi, kishi ofıserlerdi osy jolda tárbıeleý kerek», degen bolatyn. Jasa, Qazaqstan áskeri!