Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
* * *
Temir jol vokzaly men áýejaıǵa barsam, júregim aýyrady. Esikten kirgennen eden jýyp, tereze súrtip, búkeńdep júrgen qazaq qyzdaryn kórem. Oý, Almatyda ózge ulttardyń ókilderi órip júr ǵoı. Bazar da, burysh-buryshtaǵy saýda núktesi de solardyń qolynda. Nege solar turǵan jeriniń kirin jýyp, shańyn súrtpeıdi?
Qabanbaı men Zenkov kósheleriniń qıylysynda «Hachapýrı» degen ázerbaıjan naýbaıhanasy bar. Onda da qamyr ılep, nan jaıyp turǵan shashtary jalbyraǵan qazaq qyzdary. Kókiregi júndes kavkazdyq qojaıyn syrttarynan súısine qarap, nusqaý berip, yrjıyp otyrǵan «baı balasy». Qyzdardyń birazy joǵary bilimdi, dıplomdary bar. О́z jerinde ózderi jaldamaly kúshke aınalyp júristeri anaý.
Qarakózderim kúń bop júre bere me?
Olar bárine daıyn.
Ana bolyp, shubyrtyp bala týyp, qazaqtyń sanyn kóbeıtýge daıyn bolsa eken.
* * *
Azyq-túlik dúkeniniń aldyna barsań shyttaı bop kıinip ap, alaqan jaıyp, kúlmeńdep qarap turǵan kók kózdi, sary shashty orys áıelin kóresiń.
Qasynda úlde men búldege oranyp, aspanǵa túrli-tústi shar ushyrǵan eki-úsh sábıi. Oý, sadaqa suraǵan múskinder alba-julba kıinip, Alladan nesibe dámetip, dirildep turmaýshy ma edi? Mynanyń ústindegi kıimi meniń báıbishemde joq, qolynan jetelegen nemerem: «Maǵan da ushatyn shar áper» dep qyńqyldaı bastady. «Ondaı shar joq, qymbat ári zııan» dep nemeremdi jubattym. «Zııan bolsa anaý bala nege aspanǵa atyp tur?!» dep kelte jaýap qaıyrdy. Dúkennen shyǵyp, qara baqyryn mádenıetti músápirdiń qalbyryna tastap ketip jatqandar da qazaqtar. Sary shashtylar «alsań musylmannan al» degendeı, óz ultynyń ókiline kúlimsireı qarap, bastaryn ızep ótip jatyr.
Bul jerdegi qaıyrshylar árkez aýysyp turady. Keshe basqalardy kórgem. О́zderiniń kezegi bar.
Bári de qazaqtyń qoly ashyq ekenin biledi, tipti mindetsine qaraıtynyn qaıtersiń.
Sadaqa berý de musylmannan hrıstıanǵa aýysqan sııaqty.
Olar pitir merzimin de qalt jibermeı sol kezderi qazaqtyń ishi-baýyryna kirip, bir úıdiń balasyndaı meıirimin tóge qalady. Qaýashaqqa túsken teńgeniń syńǵyry «Spasıbo!»-men aıaqtalǵanyna áıtpese qulyqsyz bas ızegenine máz bop biz ketip bara jatamyz.
* * *
Bir joǵary oqý ornynda uzaq jyl rektor bolǵan akademık bazyna aıtty.
– Seksenniń ortasyna keldim. Endi qansha ómir qaldy deısiń. О́mirbaıandyq kitap jazsam deımin. Men aıtyp otyraıyn, sen túrtip otyrsaıshy.
– Bazynańyzdy Muhtar Áýezovke aıtyńyz.
Ol kúlimsireı qarady, biraq til qatpady.
– Áıtpese Ǵabıt Músirepovke jazǵyzyńyz. Sosıalıstik Eńbek Eri.
– Oý, olar o dúnıelik emes pe?
– Ábdijámil Nurpeıisovke jazǵyzyńyz (onyń ómirden ótpegen kezi). KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń Eńbek Eri.
Akademık bir sát únsiz qaldy da, qolyn ıyǵyma saldy.
– Baqshańa túsip ketkenime, keshir. Bizde qazir mı qaldy deısiń be, talǵam qaldy deısiń be? Jazatyn bireý-mireýdi taýyp bere almaısyń ba? Jazýshy degen atyń bar ǵoı.
– Taýyp bere almaımyn.
Ol burylyp ketti.
Men soqpaq jolmen týra tarttym.
* * *
Nan qymbattady. 2021 jyldyń aqyrynda sharýa nany 99 teńge edi, qańtar qyrǵynynan keıin 225-ke bir-aq kóterildi. Qazir 212 teńge bop tarazy basy kiltildep tur.
Al kóshede torsetkiniń kórkin keltirip, dóp-dóńgelek bop býylǵan úlbiregen ájethana qaǵazyn kóterip kele jatqandar kóp-aq. Qara nan qymbattaǵan saıyn shetten keletin qat qaǵazdy arzan kezinde alyp qalaıyq degen áreket qoı.
* * *
Kishi Almaty ózeni boıyndaǵy jaıaý soqpaqta qydyrystaǵan saıyn jalpaq oryndyqta aýa toltyrylǵan kereýetin jaıyp tastap, «óz úıim – óleń tósegim» dep saqal-shashy ósken slavıan tektes bireý jatady. Qasynda qonjıyp mol pishilgen ala dorbasy turady. Onyń ishinde ne baryn kim bilsin? Keshegi indette polısaı bitken burysh-buryshty qaraýyldap, qadam bastyrmaı jatqanda álgige eshkimniń tisi batpady, kishi Almaty ózeni dál bir qudasynyń úıindeı kósilip jatty. Osy «bomj» sulba árkez oryn aýystyryp turady. Keıde aıaldamadan kórip qalam. Arqasynda qanar qaby, qolynda ala dorbasy. Keshe azyq-túlik dúkeninen kórdim. Jýynyp-qyrynǵan zııaly beıne aınalasyna Shtırlısteı asa saq, asa mańǵaz qaraıdy. Osyndaı sulbany biz baıqaǵanda quqyq qorǵaý oryndary qalaı baıqamaıdy eken?
* * *
Balalyq shaq týraly jazý ári ońaı, ári qıyn. Bireý ákesi ólip jastaı jetim qalsa, bireý anasynan aıyrylyp, tiri jetim bolǵanyn móldiretip baıandap beredi. Biraq ózi ómir súrgen qoǵam týraly jaq ashpaıdy, moraldyq kodeks degen aryqtan attaı almaı turyp qalady. Qoǵamnyń jaqsylyǵy da, jamandyǵy da jetip-artylady. Tasqa basylǵan sózden oqyrman pikir kútedi. Áıtse de, balalyq shaq týraly jazbas buryn L.Tolstoıdyń «Detstvo»-sy men Rıý Mýrakamıdiń «Detı ız kamery hranenııa»-syn, sosyn balalar úıiniń boıaýy qanyq sýreti – V.Astafevtiń «Kraja»-syn oqyp shyǵý lázim. «Detstvo» degen ánniń áýeni men sózin ózi jazǵan, kókiregi «Aq gúlderdeı» áppaq Iýrıı Shatýnovtyń júrek lúpilindeı ánin bir tyńdap alý da artyq emes. 48 jasynda kenet ómirden ótken shyǵarmashyl tulǵa ómir boıy jetimdiktiń ashy dámin jyrlaýmen ótti.
Áıtpese «deıdi eken» estelikter esten tandyrdy.
Áli sol «Qobylandy keled saımenen...»
Oý, «qashanǵy keled saımenen» deıtin bireý tabylatyn shyǵar?
* * *
Jaǵympazdarǵa dúre soǵylýdaı-aq soǵylyp jatyr. Áleýmettik jelini qarap qalsań – jaǵympaz, «Jas Alashty» paraqtasań – jaǵympaz. Biraq solaryń jurttyń sózin shybyn shaqqan qurly kórmeıdi, soıylyn soǵyp, kórigin basyp otyr.
Jaǵympazdyq – óner. Júreginiń túgi barlar ǵana jaǵympazdyq jolǵa túsedi. Ekiniń biri jaǵympaz bola almaıdy. Onda jurttyń bári aq kemeniń jelkenin ustap, qaıyqtyń eskegin esip keter edi. Alǵan bilimiń de, aınalańdaǵy adamdar da jaǵympazdyq degen esikten kirerde bosaǵada qalyp qoıady eken.
«Adamdyq túbi – adaldyq, adaldyq túbi – jamandyq» degen-di Aqseleý Seıdimbek. Aqseleý de adaldyqtyń qurbany. Adamdar aq sózin aıtyp turyp atylyp jatyr. Olar aıtpasa tura almaıdy. Olar shetke shyǵyp, qaıyrlap qalǵan kemeler sekildi. Olardyń SOS-y júreginde. Kúndiz-túni kógildir ekrannan kóz almaı, «uıalmaı ánshi bop» júrgenderdiń áýleki áýeninen bastary aınalǵan qaıran qazaq solardy «jamannyń» qataryna qosady. Olar úshin mánerlep sóılep, madaq aıtqandar osy dúnıe dúldúli bop kórinedi. Gıtlerdiń «Meniń kúresim» kitabyndaǵy jaýlap alǵan halyqty máńgi quldyqta qaldyrý úshin áýleki áýenniń qushaǵynda ustaý kerek degen sózdiń kórinisi osy.
Jaǵympazdyq – «jasampaz kúsh» Ideologııasy joq qoǵamda jaǵympazdyqty joıý múmkin emes.
* * *
Aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn ólkege agronomnyń birinshi basshy bolýy – ómir zańy, qalyptasqan kadrlyq ereje. Máselen, Qyzylordaǵa aýyldyń oshaǵyna alaqanyn jylytpaı, ketpenniń sýretin ǵana kórgen «qyz-ákim» kelgende bir kánigi dıqan: «Apyrmaı, Áýelbekovtiń ornyna kep otyrdy ma?!» dep qatty opynǵan eken.
Topyraqtyń ıisin ıiskegen maman egindi jerge, mys balqytyp, shoıyn qorytqan metallýrg zaýytty jerge ıe bolýshy edi. Sábıt Muqanov «Syrdarııany» jazarda Shıelige kelip, ár aýyzǵa qulaǵyn túre júrip, «kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishedi» degen máteldi estigende soltústikten shyqqan qalamger qatty tańǵalyp, turyp qalypty. «Apyrmaı, men estimegen sóz ǵoı mynaý, men ózi kúrishshi týraly roman jaza alar ma ekenmin?» dep abdyrap, aınalasyna qaraı beripti. Qazir kúrish pen bıdaıdyń aıyrmasyn bilmeıtinder dıqan qaýymǵa aqyl aıtyp, aldyn kesip júr.
«Túıe tuqymyn asyldandyrý» degen kitapsha jazyp, aqyrynda, 1939 jyly «halyq jaýy» atanǵan Qaljan Qońyratbaevqa tergeýshi: «Siz feodalızmdi ańsap kitap jazypsyz, túıeniń moıny nege qısyq?» dep suraq qoıypty. Tutqyn: «Túıede túzý jer bar ma?» dep jaýap beripti. (Bul suraq-jaýap NKVD hattamasynda tirkelgen). Qaıta qurý zamanynda qumdy aımaqtan tyń ólkesine oblystyq atqarý komıtetin basqarýǵa jibergen jigitpen aldyn-ala tildesken oblys basshysy Borodın: «Maǵan túıekesh emes, tyńger kerek» dep Elbasynyń kadryn qaıtaryp jiberipti.
Bári qaıta qurýdan bastaldy.
«Uıalmaǵandar ánshi bolýdy» da osy kezden bastady.
«Jaldamaly jazýshylar» da osy kezeńde paıda boldy.
Egindi bilip ekpese, aram shóp qaptaıdy.
Ketpendi bilgen shabady.
Bilgenge daýa joq.
Bilmeske sóz ótpeıdi.
* * *
Qazir bári – qoǵamdyq. Ǵylym akademııasy da, Jazýshylar odaǵy da, t.b. qoǵamdyq uıym bolyp esepteledi. Demek bular óz kúnin ózi kórip, memleket mańdaıdan sıpamaıtyn mekemeler. Qoǵamtaný páni qoǵamdyq uıymdy «belgili bir maqsatta toptasqan, yntymaqtas, nıettes adamdardyń erikti birlestigi, qaýym, áleýmettik top, tvorchestvolyq odaq» dep túsindirip edi. Jetpis jyl jalaýlatyp júrip, buǵan da jettik. Al endi qazir qaptaǵan qoǵamdyq uıym. Jýrnalıster akademııasy da qurylypty. Jón. Qalam ustaǵandardyń kóńilin aýlaıyn degen shyǵar. Shyn máninde, jýrnalıstıka mamandyq emes. Jýrnalıstıka – árkimniń júrek qalaýymen shabar adal ketpeni. Qazir bul sala da áýesqoılardyń kásibine aınalyp ketti. Akademık-jýrnalısti kórgende ǵylymdaǵy korrespondent-múshelerdi aıap ketesiń.
Qazir ár oblysta jýrnalıstıka fakýlteti bar. Bir kezde «Egemenniń» «etjeńdisine» shyqqan «Jýrfak kóbeıgenmen, habar jaza alatyndar azaıdy» degen maqala da eske túsedi. Qasıetten aıyrylsań, bárinen aıyrylasyń.
1980 jyly Almaty oblystyq «Jetisý» gazetinde tilshi bop júrip, Manap Kókenovpen aıtysqa túsken Nadejda Lýshkınovany taýyp ap, «Nadejda, sen úmitsiń» degen ocherk jazdym. Redaksııa jyl sońynda materıaldy Jýrnalıster Odaǵynyń syılyǵyna usynypty. Báıge bererde qazylar tobynyń bir múshesi: «Myna jigit múshe emes eken ǵoı» dep pikir aıtypty. Sonda tóraǵa Balǵabek Qydyrbekuly: «Seniń músheńniń qaı jeri artyq?» dep surapty, deıdi. Aıtpaǵym, qoǵamdyq uıymdar kóbeıdi. Olar shyǵarmashylyq ıelerine ne beredi? Keıbireýler tósbelgi taqqanyna máz. «Qazaq tiliniń sózdiginde» aıtylǵandaı, «nıettes adamdardyń erikti birlestigi» bop júrgenderin mártebe kóretin sııaqty. Tósbelgi taqqandar kóbeıip barady. Tósin urǵandar she?
«Shóp te óleń, shóńge de óleń» dep shyrqaǵan «eriktilerdiń» erkin zamany týdy.
Aǵysqa qarsy júzýge bolmaıdy, ıirim tartyp ketedi.
Qara sýda júzýdi qarshadaıynan úırengender ıirimnen qorqa qoısa...
* * *
Kógildir ekranǵa kóp úńilmeımin. Kózdiń de shamasy kele bermeıdi. Kóńilsiz kúıge túsip, kúıreýik sezimge boı aldyrǵanda «Dos-Muqasannyń» eski quramynyń oryndaýyndaǵy Ǵazıza Jubanovanyń «Jyr jazamyn júregimnen» melodııasyn tyńdaımyn. Kóńilimde samal esip, ájeptáýir kóterilip qalam.
Al osy bir rýhanı jańǵyrý degen jalań nasıhat ábden rýhymyzdy túsirip bitti. Biz burynǵy baılyǵymyzdan aıyrylyp qaldyq. Bos sóz, nátıjesi joq tirlik, patronsyz alǵa umtylǵan jalań «ýra!» Elge barsań, seniń kitabyńdy ne gazet-jýrnalǵa shyqqan áńgimeńdi oqydym degen adamdy emge tappaısyń. Báriniń aıtary – «kitap joq, bizge gazet-jýrnal kelmeıdi» degen bir-aq aýyz sóz. Olar anda-sanda telehabardan jalt etken beıneńdi «betińe basady», «telebezerden nege kórinbeı kettiń?» dep suraqtyń astyna alady. Endi telehabarlardan da bas tartatyn boldyq. Osyndaı ertoqym artqa ketken kezeńde «Iýtýbty» ashyp, «Voroshılovskıı strelok» degen fılmdi kórem. Mıhaıl Ýlıanov kókeme rızamyn. Naǵyz sorpasy qaınaǵan shal, soǵys kórgen qaıtpas qaısar sińir kókirek. Bizdiń ákelerimiz de osyndaı edi. Osy fılmde bári bar. Biriniń artyn biri japqan quqyq qorǵaý oryndaryndaǵy jalpaqshesheılik pen jaýyzdyq, shendiniń bóltirigin qorǵap, álsizdi qasqyrǵa talatý, «jaǵasyna» sengen jasóspirimniń ómirge túkirip qaraýy minsiz ashylǵan. Rejısser Stanıslav Govorýhın «Voroshılovskıı strelok» arqyly zamannyń nysanasyn dál kózdep, toǵyzdyqqa dál tıgizgen. Kórkem shyǵarmanyń qudireti de osy emes pe?
Aıtpaǵym, sahnaǵa shyǵyp sińbirip, mańqasyn denesine jaqqan «ánshige» dý qol shapalaqtaǵan kórermen osy fılmdi kórse ǵoı. Shet eldiń nebir kınosy qazaqsha saırap tur, aýyl kórermeni úshin osy «Voroshılov atqyshyn» nege aýdarmasqa?
* * *
Bala kúnimizde ápkelerimiz ben qyz-kelinshekter bas qosqan jerde Sábıt Muqanovtyń «Botagózindegi» Asqar men Botagózdiń mahabbatyn sóz etip, «aýzyn ashyp, kózin jumýshy» edi. О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldar aralyǵynda Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Mahabbat qyzyq, mol jyldary» búkil stýdent qaýym men jastardyń aýzynan túspeıtin aıtýly shyǵarmaǵa aınaldy. Kezdesýlerde de, qyzoınaqta da, áıteýir bas qosylǵan jerde Erbol men Meńtaıdyń mahabbaty jaıly tamsana aıtyp, neke qııar toılarda osy eki keıipkerdiń súıispenshiligin úlgi ǵyp tilek degeniń qarsha borap jatatyn. Jarasqan «Jýrnalıster ortasynda jazýshy, jazýshylar ortasynda jýrnalıst» dese de, Ázekeńniń aty osy kitabymen shyqty. Al qazir kóńildi otyrysta da, poıyz ben ushaqta da eki adam shúıirkelese qalsa, Darıǵa men Bolat keıipker bop áńgime arqaýyna aınalady. О́mirimizdegi tiri keıipkerler osylar bolyp tur. Adam bir taqyrypty aınalsoqtaı berýden de jalyǵady eken. 70-80 jyldary ádebıette jumysshy taqyryby tyń taqyryp bop ekiniń biri qalam tarta almaı qashqaqtaıtyn. Al búgingi taqyryp jurttyń bárine etene, aýyzben de, qalammen de aıyzyn qandyryp jatady. Árıne, adamzat basqa túsken kúızelisin jarııa qylmaı tura almaıdy. Muny kúızelisti bir adamdaı bastan ótkergen Fedor Dostoevskııdiń bir aýyz sózimen túıindesek: «chelovek ı voobshe tak sozdan, chto lıýbıt svoe projıtoe stradanıe». Biz de qazir ótken taǵdyrymyzdy qazaqy aýyzben qazanǵa bıdaı ǵyp qýyryp jatyrmyz. Ádiletti Qazaqstannyń jańa taqyryby bolmaı ma? Súıikti keıipkerimiz Botagóz ben Asqar, Erbol men Meńtaı shyǵarma fınalynda oqyrmandy «ýh!» degizip, murat-maqsatyna jetýshi edi. Búgingi kún keıipkerlerinen de osyny kútip júrmiz.
Qýandyq TÚMENBAI,
jazýshy
