Elbasy memlekettiń aldyna barynsha damyǵan 30 eldiń qataryna ený jóninde mindet qoıdy. Bul – damý boıynsha eýropalyq elderdiń standarttaryna jetýge tıispiz degen sóz. Eldiń ekonomıkasyna salynyp jatqan ınvestısııanyń, óndirilgen jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemine qaraǵanda joǵary damyǵan elder qataryna ený múmkindigimiz joǵary. Alaıda, alys-jaqyn shetkergi aımaqtarymyzdyń jaı-kúıi qalaı? Damý múmkinshilikteri qandaı deńgeıde? Jalpy elmen birge olar da eýropalyq standarttarǵa sáıkes bola ala ma degen suraqtardy aldymyzǵa qoıyp, Astana tóńireginde bolsa da shet qalǵan aımaqtyń biri sanalyp júretin Qorǵaljynǵa sapar shekken edik.
Eldiń atyn er shyǵarar Qorǵaljyn – qazaqtyń tarıhı óńiri. Aqmola oblysynyń burynǵy aýmaǵynda jergilikti halyqtyń úlesi basqalardan anaǵurlym basym birden-bir qazaq aýdany sanalyp kelgen aýdan osy. Eger ınternetten Qorǵaljyndy izdeý kerek bolsa biz «q» árpinen bastalatyn tórt: Qultýma, Qoryq, Qoqıqaz, Qonaev degen sózderdi tegı retinde qoıar edik. Qorǵaljynnyń tanymal bolýyna birshama úles qosqan osynaý ataýlar men Qonaev sekildi erler esimi. Qazaqta danalyqtyń tereń mysaldaryn eki-aq aýyz sózben tóge salatyn ushqyr oıly, tókpe aqyndar kóp bolǵan ǵoı. Sonyń biri Qultýma aqyn osy jerdiń týmasy. «Surasań meniń atym – Qultýma-dy, Momynnan Qultýmadaı ul týmady. Qolǵa alyp dombyrany shyrqaǵanda, Tamsantyp shirkin kómeı bultyldady!» deıtin aqynnyń esimi qazaqtyń ulan-baıtaq saharasyna keńinen tanymal bolǵan. 1840 jyly týyp, 1915 jyly dúnıeden ótken Qultýma shyǵarmashylyǵynyń ózge jetistigin aıtyp jatpaı, bir-aq mysalyna toqtala keteıik. Qulekeńniń zamanynda qazaq áli araqqa úıirsek bolǵan emes, tek tıip-qashyp qana, onda da úlkenderden, ata-anadan, qoja-moldadan urlanyp urttaıtyn. Biraq sonyń ózinde araqtyń zııanyn Qultýmadaı aıtqan adam sırek shyǵar. Ol araq týraly mynadaı kóripkeldik aıtqan: «Araq – ardyń ajaly, Aqshanyń tajaly. Yrystyń qyrsyǵy, Abyroıdyń myltyǵy. Jaqsylyqtyń jańqasy, Tóbelestiń arqasy». Osynyń bir sózin artyq, bir sózin kem dep aıta alarmyz ba? Qultýma sony osy zamannan áldeqaıda buryn aıtyp ketken. Qorǵaljynnyń ataǵyn dúıim elge máshhúr qylǵan osyndaı týmalary tolyp jatyr. Sonyń ishinde keshegi Márııam Jagorqyzynyń da orny erekshe. Onyń ánindegi Ashykól men Tushykóldi kórgisi kelmeıtin adam sırek. Biraq sońǵy jyldary qazekeń úlkendi emes, usaqty kóbirek kúıttep ketetin daǵdysymen Márııamnyń ánin Úlebaı aqyn shyǵarǵan, oǵan qyzdyń esh qatysy joq degen sııaqty áńgimelerdi kóbirek aıtyp júr. Meıli, kim shyǵarsa ol shyǵarsyn, biraq sol án Qorǵaljynnyń ataǵyn aspandatty emes pe? Orys qyzynyń qazaq jigitine ǵashyq bolǵanyna sonsha kúmán keltiretindeı ne jónimiz bar? О́zi shyǵarmasa boıyna syıatyn bolǵan soń telingen shyǵar? О́ıtpese qazaq ol ándi Márııam Jagorqyzynyń áni dep tanyr ma edi? Sondyqtan qorǵaljyndyqtar ózderiniń brendi bolǵan osy ánniń ıyǵyna qus qondyrmaı saqtaýy kerek edi, biraq qazirgi jerlesteriniń arasynda keıbireýlerdiń bul ánge degen salqyn kózqarasyn baıqap qalyp, «eń bastysy amal emes, nátıje» degendi keıbir qorǵaljyndyqtardyń uǵa qoımaıtynyn kórdik. Sol kózqaraspen Qorǵaljynnyń kire berisine Márııamǵa qoıylǵan belgini de ózgertip, oǵan keńestik keri ketken tártippen bıik stela ornatyp tastapty. Onyń da aınalasy kútilmegen. Eń jamany Márııamnyń bir aýyz óleńin de oǵan durys jazbaǵan. Sońǵy jolyndaǵy ısi qazaq dalasyna tanymal: «Sondaǵy Márııamnyń aıtqan sózi» degenniń ornyna: «minekı, Márııamnyń aıtqan sózi» dep estigen qulaqqa túrpideı etip, ózgertip tastapty. Ataqty kompozıtor Kenjebek Kúmisbekov, kúmis kómeı ánshi Rabıǵa Esimjanova, akademık Sultanbek Qojahmetov, grossmeıster Dármen Sádýaqasov jáne t.b. osy topyraqtyń óskinderi. Qanaty qyzyl qoqıqaz Aıta berse Qorǵaljynnyń ataǵyn aspanǵa shyǵarǵan dúnıe jeterlik. Sonyń ishindegi biregeıi – Qorǵaljyn qoryǵy. Ashy sýly Teńiz kóli men Qorǵaljyn oıpatyndaǵy Sultankeldi, Eseı, Qoqaı, Asaýbalyq jáne taǵy basqa 60 shaqty tushy kóldiń basyn biriktiretin qoryqtyń jalpy aýmaǵy 543 myń 171 gektar. Árbir kóldiń atalý tarıhy bar. Máselen, «Sultankeldi» Kenesarynyń kelip qonǵan kóli eken. Sol sııaqty qalyń qolymen Abylaı túsken de kól bar. Biraq uıa salyp, syńsyp jatqan qusty úrkitpeıik dep Abylaı áskerin alyp ketipti... Qoryq alǵash, 1957 jyly ań aýlaý orny bolyp belgilengen. Odan qoryq bolyp aýystyrylady, al 1962 jyly Qorǵaljyn orman-ańshylyq sharýashylyǵyna aınalǵan. Tek 1968 jyly ǵana Ǵylym Akademııasynyń usynysymen Qorǵaljyn memlekettik qoryq mártebesine qol jetkizedi. Qaı kúnde eldegi úlken ózgeristerdiń bári úkimet basyndaǵy adamnyń esimimen baılanystyrylady emes pe? Qorǵaljyn qoryǵynyń qurylýy da sol kezde úkimet basynda bolǵan D.Qonaevtyń esimimen tyǵyz baılanystyrylǵan. Onyń ústine ań aýlaýdy jaqsy kórgen Dımekeń qus atýǵa ruqsat etilgen maýsymda osynda kelip, demalatyn kórinedi. Oǵan dep arnaıy salynǵan saıajaı da bar eken. Qoryq qyzmetkerleri bergen resmı aqparatqa qaraǵanda qoryqta sútqorektilerdiń 43, qustardyń 350, balyqtyń 14, jándikterdiń 700, ósimdikterdiń 443 túri bar kórinedi. Sonyń ishinde sút qorektilerdiń 8, qustardyń 27, jándikterdiń 1 túri halyqaralyq Qyzyl kitapqa engizilgen. Sondaı-aq, qustardyń 41, jándikterdiń 4, ósimdikterdiń 5 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna jazylypty. Kók maısaly, samal jel esken qoryqtyń keń jazyǵymen kele jatsańyz aldyńyzdan ańnyń birneshe túri kezdesedi. Keıbiri tipti adamnan qoryqpaıdy dese bolady. Bir sýyr biz júrip kele jatqan joldan 50-60 metr jerde júrginshilerge qarap qozǵalmaı jatty. Basqa jer bolsa mundaı qashyqtyqta shańyn ǵana kórsetetin ań óziniń qorǵalýda ekenin sezetin sııaqty. Qoryqtyń basshylyǵyna U.Ábjanov degen jańa basshy kelip jatyr eken, ol bizge tájirıbeli qyzmetkeri B.Rysbaevty qosyp berdi. Osy Berik Rysbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, qoryqtyń kúzetshileri myltyq, tipti avtomat ta asynyp júredi eken, biraq olar qarýlaryn ań-qusqa emes, brakonerlerdi quryqtaýǵa ǵana qoldanatyn kórinedi. О́zderi tipti qasqyrdy atýǵa da qaqylary joq eken. Qoryqtyń eń úlken kóli Teńizdiń ashy sýly ekenin joǵaryda aıttyq qoı. Biraq ol jáı ǵana ashy emes, álemdik teńiz sýlarynan 5-6 ese ashy kórinedi. Qazaq «teńiz» degen ataýdy da oǵan tegin bermegen, kóldiń uzyndyǵy 80, eni 40 shaqyrymǵa jýyq. О́zi Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn, Egindikól jáne Qaraǵandynyń Nura aýdandarynyń shegine sozylyp jatyr. Osy qoryqta úırenshikti aqqý, qaz, úırekten basqa aqqutan, qyzyl jemsaýly qarashaqaz, turpan, qara degelek, birqazan sekildi sırek qustardy da kóptep kezdestiresiz. Solardyń ishindegi eń ataqtysy – dúnıe júzinde óte sırek kezdesetin qyzǵylt qoqıqaz. Ol Qazaqstanda osy Teńiz kólinde ǵana uıa salyp, jumyrtqa basady. Qanatynyń asty qyzǵylt bolyp keletin olar toptalyp ushqan kezde aspanda qyzyl alaý jalyndap bara jatqandaı bolady eken. Keremet. Álemet kórinis! Ony qyzyqtaý úshin jaqyn mań túgil alys shet elderden jyl saıyn eki myńnan artyq týrıster, zertteýshiler, ornıtolog-ǵalymdar keletin kórinedi. «Balam úshin munda kelemin, kúnim úshin anda baramyn» deıtin osynaý adal qustyń kúz ben qysqa baratyn jeri Irak, Iran elderi ekendigi anyqtalǵan. Jyl saıyn 20 myńǵa jýyq basy kelip, balapanymen 25-30 myńǵa jýyqtap ketetin kórinedi. Bul qustyń Teńiz kóline ǵana keletin bir sebebi – munda basqa jerde óte sırek kezdesetin jemi – shaıanshalar (rachkı) kezdesetin kórinedi. Ǵylymı tilde ony «artemııa salına» dep ataıdy. Bul bir erekshe shaıanshalar, sýyqqa da, ystyqqa da óte tózimdi. Olardyń jer betinde ómir súrip jatqanyna 195 mln. jyl bolypty. Qoqıqazdyń qanatynyń qyzyl bolatyny osyny jegennen degen sóz bar, biraq ol ǵylymı túrde dáleldengen emes. Sońǵy jyldary qoryq basynan osy shaıanshalardy jınap, Qytaıǵa qymbat baǵaǵa ótkizip jatyr degen áńgime de gýlep tur eken. Al Qytaıda odan neshe túrli qymbat baǵaly zattar jasalatyn kórinedi. Sonyń kesirinen shaıanshalar azaıyp, jem bolmaǵan soń qoqıqaz da kemip barady-mys degen laqaptar tarapty. Bul áńgimeler negizsiz emes kórinedi. Bizdi bastap alyp júrgen B.Rysbaev qoryqtyń ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bóliminiń bastyǵy retinde bul áńgimeden de habary mol bolyp shyqty. Byltyr birneshe brakonerdi, sonyń ishinde 100 qaptaı jınap alǵan bireýlerdi ustadyq. Qoryq aýmaǵy óte úlken. Ondaılardyń qaı tustan kelip jatqanyn baqylaý qıyn. Eń bastysy olardy jazalaıtyn zań baby joq, tek qoryqqa zańsyz kirgendigi úshin ǵana ákimshilik jazaǵa tarta alamyz. Qylmystyq kodekste osy istiń jazasy belgilenýin depýtattarǵa aıtqanbyz, alaıda áli zań shyqqan joq, dedi ol. Osy máseleni aıaqsyz qaldyrmaı, sheshý qajet ekendigi kórinip tur. Qoryq jaıly áńgimeni tujyra ketetin bolsaq, ol 2007 jyly IBA-nyń «Asa mańyzdy ornıtologııalyq aımaqtar» tiziminiń, 2008 jyly IýNESKO-nyń «Tabıǵı muralar» qataryna engizilip, 2012 jyly taǵy da sol IýNESKO-nyń sheshimimen Qazaqstandaǵy jalǵyz bıosferalyq rezervat dep tanylǵan eken. Qorǵaljynnyń óz basynda eko-mýzeı bar, osy mekemeniń qyzmetkerleri Internet arqyly dúnıejúzindegi tanymal áriptesterimen baılanys ornatqan. «Vızıt-ortalyǵy» dep atalatyn bul mýzeı eýropalyq standarttarǵa saı, kimge kórsetse de uıalmaıtyn sáýletti ǵımarat. Qorǵaljynǵa keleti n sheteldik ekotýrıster sany, joǵaryda aıtqanymyzdaı, eki myńnan asady. Al qyzyqtap keletin óz azamattarymyzdyń sany jylyna úsh myńdaı bolady eken.
Joldyń jyry jetkilikti Alaıda osy týrıster keletin jol qandaı deseńizshi?.. «Kelgende Jıenqulǵa shyqpaıdy únim» demekshi, Qorǵaljynnyń ataǵy jer jarǵan dańqymen salystyrǵanda joly múlde joq dep aıtýǵa bolady. Elimizdiń barynsha damyǵan 30 eldiń qataryna ený jolyndaǵy eń aqsaıtyn dúnıesi de osy – joldar ekenin moıyndaý kerek. Sonyń bir kórinisi Qorǵaljynda eken. Astana – Qorǵaljyn trassasy Selınograd aýdany aıaqtalǵan sátten bastap tekirekteı bastaıdy, al Qaraegin aýylynan ári jol emes, tek shuńqyr, jaryqbaspen ǵana júrýge týra keledi. Respýblıkalyq mańyzy bar jol bolǵandyqtan muny jóndeý, jańalaý Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligine qaraıdy. Biraq olarǵa talaı aıtylsa da, jazylsa da ondaǵy sheneýnikterdiń Qorǵaljyn jolyna qoldary tımeıtin sııaqty. Alys shet elderden óz kólikterimen keletin týrıster Astananyń dál túbindegi joldyń (135 shaqyrym) osyndaı bolǵanyna qaıran qalatyn shyǵar-aý. Al bul jáıttiń ekotýrısterdiń arasyndaǵy jýrnalısterdiń aýzymen mıllıondaǵan adamǵa jetip jatqanyn aıtpaǵannyń ózinde 2 myń týrıstiń árqaısysy keminde 10 adamǵa aıtsa da Qazaqstannyń ımıdjine, halyqaralyq bedeline orasan zor nuqsan kelerin eshkim oılamaıtyn sııaqty. HHI ǵasyrda joldary, kempıngi, servısi joq dep Afrıka elderin aıtatyny sııaqty sheteldik jýrnalıster Qazaqstandy da túsirgen derekti fılmderinde kekesinmen atap ótip jatary sózsiz. IýNESKO-nyń «bıosferalyq rezervat» dep elimizde ataq bergen jalǵyz jeriniń joly ázirge osylaı. Al jol salynsa Qorǵaljynda týrızmdi damytýǵa mol múmkindikter bar. Kól jaǵalaryna barmaı-aq aýyldarda eýropalyq standarttarmen demalys úıleri salynsa... alys shet el ǵana emes, senbi-jeksenbide Býrabaıdan basqa baratyn jer tappaıtyn sheneýnikterdiń ózderi-aq qaptap barar edi. Qazirgi mashınalarǵa 135 shaqyrym degen jaqsy jolda bir-aq saǵattyq qashyqtyq emes pe? Ázirge, Qorǵaljynnyń óz basynda demalys Iskerlik izdenis izderi úıleri jumys isteı bastapty. Sonyń biri – Marat Álimjanov degen azamattyń qaraǵaıdan qıyp salǵan úıinde ózimiz de qonyp shyqtyq. Aýasy qandaı! Tasqa qamalýdy ǵana biletin basymyz az uıyqtaǵannyń ózinde qatty sergip qaldyq. О́zi aýdandyq mýzyka mektebinde dırektor, ári «Dýdaraı» ansambliniń jetekshisi. Ánshi, kompozıtor jigittiń nesıege demalys úıin salyp, ondaǵan qonaqty qarsy alyp jatqanyna rıza bolasyń. Átteń, eýropalyq tájirıbe ǵana jetińkiremeı tur. Ony úırený úshin birer shet elderge baryp kelse jetip jatyr edi dep oılaımyz. О́kimettiń jumysynda júrip-aq kásipkerlikpen aınalysyp, sonyń ishinde mal basyn kóbeıtip jatqan jigitter munda kóp eken. Bizge qoryqty aralatqan, joǵaryda aıtylǵan, Qaıyr Rysbaev ta 30 bas sıyry baryn aıtyp otyrdy. Jem-shóbin de ýaqytty taýyp beremin, qorasyn da salyp aldym, erinbeseń bárine de qol jetkizýge bolady, deıdi ol. Qorǵaljyn aýdany ataǵy jer jarǵanymen 9,5 myń ǵana halqy bar shaǵyn óńir. Sonyń 3 myńdaıy aýdan ortalyǵynyń ózinde turady. Aýdan ákimi Qaıyr Ryskeldınov osy eldiń týmasy bolmasa da Qorǵaljynnyń tarıhyn zor maqtanyshpen aıtyp otyrdy. О́zim Almaty oblysyndaǵy Sarqand aýdanynyń týmasymyn. Elge barǵanda qurdastarym 9 myń halqy bar aýdan da bola ma eken dep tańdanady. Sonda men: sizderdiń 70 myń turǵyndaryńyzdyń arasynan neshe depýtat shyqty deımin. Sóıtse, olarda bireý de joq eken. Al bizdiń shaǵyn Qorǵaljynnan Parlamentte 3 adam otyr dep maqtansam, jumǵan aýyzdaryn asha almaı qalady, deıdi ol. Shynynda, Senattaǵy eń belsendi depýtattyń biri Svetlana Jalmaǵambetova, Májilistegi Jambyl Ahmetbekov pen Talǵat Erǵalıev osy aýdannyń týmasy eken. Oryndy maqtanysh, alaıda Qorǵaljynnyń jolyn salýǵa osy úsh birdeı parlamentarııdiń jabylyp júrip neǵyp aqsha bóldire almaı jatqanyna oılanyp qalasyń... Joly bolmasa basqa jaǵynan Qorǵaljyn qulazyp qalǵan joq, qozǵalys ústinde ekenin kórip qaıttyq. Mysaly, Amangeldi aýylynda bir isker azamat myń bas jylqy ósirip otyr eken. Sabyndyda 50 páterlik úı salamyz desedi. Osy aýyldyń bir azamaty demalys úılerin salýdy da qolǵa alyp jatqan kórinedi. Jantekede «Sybaǵa» baǵdarlamasymen nesıe alǵan Nurbaqyt Dosymbaev degen azamat bir myń bas mal ósirip jatyr. Sabyndydaǵy Ibalıev Janbolat degen azamat shaǵyn sút zaýytyn ashamyn dep talpynyp jatqan kórinedi. 70 bas sıyry bar eken, endi sony 150 basqa deıin kóbeıtýdi kózdep otyrǵan syńaıly. Mundaı mysaldar kóp. Jalpy, Qorǵaljyn boıynsha 603 shaǵyn kásipkerlik sýbektisi tirkelgen. Aýdan negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysady. 19,5 myń qara mal, 24 myń qoı-eshki, 10 myń jylqy, 20 myńdaı qus bar kórinedi. Osynyń bárin 9,5 myń halyqqa bólseń, az emes. Tolyq sheshilmegen aýyz sý máselesi boıynsha arpalys júrip jatyr eken, jańa mınıstrlik magıstraldi sý qubyrlaryn ǵana tartamyz, al sý bóletinderge ózderiń ıe bolasyń deıtin kórinedi. Oǵan bizdiń shamamyz jetpeıdi, aýyz sýdy aýyldarǵa deıin ózderińiz tartyp berińizder dep bular talap etetin kórinedi. Árıne, kúresý kerek. Buryn bálen myń gektarlap jer alyp alǵandar kóp kórinedi, solardyń qoldanylmaı jatqan jerlerin qaıtarý jumysy da qyzý qolǵa alynypty. Ázirge 10 myń gektardaıy qaıtarylyp, ispen aınalysamyn degenderge berilip jatqan kórinedi. Qorǵaljynnyń taǵy bir jetistigi: Keden odaǵynyń arqasynda Reseıge et shyǵarýǵa qol jetkizipti. Byltyrǵy jyldyń aıaǵynda Máskeýge alǵash ret 16 tonna aparǵan eken, bıyl 300 tonnaǵa kelisimshart jasalypty. Muny istep jatqan Qorǵaljyn aýmaǵyndaǵy «Astana-Agroprodýkt» JShS. Ol Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamaǵa engen jobany iske asyrýda. Bir qyzyǵy, Qorǵaljynnyń qoıy men jylqysynyń eti atyshýly restorandarda 15 mınótte daıyn etýge bolatyn sapalylardyń qataryna ilikken eken. 2900 aǵashty Jetisýdan jetkizgen Aýdan ákimi Qaıyr Ryskeldınovtyń jeke óz basynyń da bir patrıottyq isine tánti boldyq. Ol ózi týyp-ósken Jetisý jerinen 2900 túp aǵash jetkizip, ortalyq jańa saıabaqqa ektirip tastapty. Bir qyzyǵy, osynsha baılyqty bıýdjetten bir tıyn shyǵarmaı, jerlesteriniń kómegine júginip jetkizipti. Osyndaı óreli isterdiń bolǵanyna qalaı tánti bolmassyń. Bul saıabaq tamyz aıynda, Rabıǵa Esimjanovanyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnap ashylatyn bolady, eskertkishin de ornatamyz, deıdi ákim. Qorǵaljynda «Týran-Profı» halyqaralyq akademııasymen birlesip 2012 jyly «Tańdaý» atty eńbek resýrstaryn daıyndaý ortalyǵy da ashylypty. Onda kelýshiler birneshe jumysshy-mamandyqtarǵa daıyndalady. Sonyń ishinde qurylysshylar, shashtarazdar, dánekerleýshiler bar. Ortalyq basshysy Bátjan Mátjanovanyń aıtýyna qaraǵanda, aýyldardan kelip, mamandyqtar alǵysy keletinder sany artyp keledi eken. Qorǵaljynnyń mektebin, aýrýhanasyn, mádenıet úıin de kórdik. Osylardyń ishinde 1975 jyly salynǵan 45 oryndyq aýrýhananyń hali ǵana adam aıarlyq. Kanalızasııasy istemeıdi, sý joq, tek tańerteń men keshke bir saǵattan ǵana beriledi. Naýqastar qysy-jazy dalaǵa júgirýge májbúr. Birneshe maman-dáriger de jetispeıdi eken. Osy aýrýhanaǵa kúrdeli jóndeý júrgizý úshin 110 mln. teńge bólinipti. Biraq áli tender ótpeı, merdiger tabylmaǵan. Osynyń bárin bas dárigerdiń mindetin atqarýshy Fatıma Smaǵulova aıtyp berdi. Qorǵaljyn orta mektebi 1928 jyly ashylypty. Qazirgi 5 qabatty ǵımarat 1964 jyly salynǵan eken. «Máskeýlik joba» dep atalatyn mundaı mektep úıi basqa birde-bir aýdan ortalyǵynda joq desedi. Mektep dırektory Nurlan Tájınniń aıtýyna qaraǵanda bıylǵy qyrkúıekte onyń 50 jyldyq mereıtoıy atap ótiledi. Tórt júzdeı oqýshysy bar. Túlekterdiń arasynan ondaǵan ǵylym doktorlary, arhıtektorlar, sportshylar shyǵypty. Dırektor óz isiniń sheberi ekeni kórinip tur. Tipti terezelerdiń sany 216 ekenin de esine saqtap, umytpaı júredi eken. Sonyń bárin jóndetip, mekteptiń ózi eski bolsa da ishin jyly uıadaı jaınatyp ustap otyr. Kúrdeli jóndeýden keıin jutynyp turǵan mádenıet úıin de kórdik. Onyń ishindegi kitaphananyń oqý zaly oqyrmandardan arylmaıtyny qýantty. Keıbir aýdandarǵa barǵanda kitaphananyń qańyrap turatynyn kórip nalýshy edik, qorǵaljyndyqtar ondaı emes eken, birneshe oqyrman kitapqa úńilip otyr. Átteń... Iá, átteń, tarıhy osynsha baı, ataqty tulǵalary kóp Qorǵaljynnyń birde-bir mýzeıi joq ekendigine tań qaldyq. Bir Torǵaıdyń basynda bes mýzeıi bolǵanyn da kórip edik, al sonshalyqty ataqty Qorǵaljynnyń nege bul isten qaǵajý qalǵanyn eshkim túsindirip bere almady. Qanshama tarıh, qanshama oqıǵa, qanshama tulǵalar esimi keıingi urpaqqa jetpeı, kómeskilenip jatyr. Mundaı is patrıottyq rýhty selkeýleıtini sózsiz. Sonyń kesiri ǵoı... Aýdannyń qaq ortasyna ornatylǵan ataqty kompozıtor Kenjebek Kúmisbekovtiń eskertkishi kimdiki ekenin ótip jatqan jastardyń biri bilse, biri bilmedi. Qorǵaljynnyń 80 jyldyǵyna bir kitap shyqqan eken, sol da esh jerden tabylmady. Aıtpaqshy, Qorǵaljynnyń dál túbinde HI-HII ǵasyrlarda bolǵan Botaǵaı (keıde Tataǵaı deıdi) qalasynyń orny tabylypty. Bul qala týraly málimetter G.Spasskıı, A.Levshın, L.Semenov, Sh.Ýálıhanov jáne t.b. basqa zertteýshilerdiń eńbekterinde bar eken. 1949 jyly osy jerdegi ǵıbadathananyń qaldyqtaryn Á.Marǵulan bastaǵan qazaqstandyq ǵalymdar da qazǵan. Qazir sonyń ornyna qorǵaljyndyqtar bıik, sáýletti kesene ornatyp qoıypty. Tek endi tarıhyn tereńirek jazyp, kelgenderge tebirene qaraıtyn málimet ilip qoısa, bul kesene de kóz tartarlyq sáýlet. Mine, Aqmola tóńiregindegi qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan jalǵyz aýdan – Qorǵaljyn óńiriniń búgingi tynys-tirshiligi osyndaı eken. Ol da elmen birge emirene umtylyp, barynsha damyǵan 30 eldiń ortasyna jetýge tyrysyp keledi.
Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy, Qorǵaljyn aýdany. Sýretterde: aýdan ákimi Qaıyr Ryskeldınov; Qorǵaljyn óńiriniń ań-qustary.
