Alash qaıratkerleriniń aıshyqty izderi

О́ńirdiń tarıhy keshendi túrde zertteledi

Jıyndy Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Dáýren Jandarbek ashyp, sóz sóıledi. Alǵash­qy bolyp «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń» qurylýyna tikeleı uıytqy bolǵan qoǵam qaıratkeri, zańger Sabyr Qasymov sóz alyp, komıs­sııa músheligine tartylǵan res­pýblıka ǵalymdarynyń 2,5 mln qujatty aqtaryp, keńestik jú­ıe­niń qylmystaryn ashqanyn jáne solardan qorytyndy jasap, jazyqsyz japa shekkenderdiń bárin tolyq aqtaý jónindegi zań jobasyn daıyndaǵanyn aıtty. Sonymen birge ol Soltústik Qa­zaqstan óńiri Alash qozǵalysynyń bir ortalyǵy bolǵanyn, alaıda sonyń zerttelýi kesheńdep jat­qanyn eskertti.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­­tyq ýnıversıtetiniń professory Serik Negımov óziniń sózinde Botaı máde­nıe­tiniń mańyzyna toqtala kelip, «Ol bizdiń maqtanyshymyz. Botaı má­de­nıe­ti bizdiń álemdik órkenıetke qosqan úle­si­mizdi aıǵaqtaıdy. Botaı mádenıeti qazaqtardyń sol zamannan óz jerinde otyrǵandyǵynyń dáleli. Sondyqtan tarıhshylar ózderiniń zertteý álqıssasyn Botaı kezeńinen bastaý kerek», dedi.

«Soltústik Qazaqstannyń toponı­mı­kalyq jáne onomastıkalyq másele­leri» degen taqyrypta baıandama jasaǵan professor Zarqyn Taıshybaı ózderiniń 800 bettik jınaq shyǵaryp, oblystaǵy barlyq jer, sý ataýlarynyń qazaqshasyn jańǵyrtqandaryn jetkizdi. «Alaıda sony qalpyna keltirýde jergilikti bılik áli kúnge samarqaýlyq tanytyp otyr», dedi ǵalym. Onyń sózin jalǵastyrǵan A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı ýnıversıtetiniń professory Amanjol Kúzembaıuly: «Bizge babalarymyz arhıv qaldyrǵan joq, tarıhymyzdyń deregin jazǵan joq, bizge qaldyrǵany jer-sý ataýlary. Ataý kimdiki bolsa – jer de sonyki. Osy baǵytty ustap biz Qostanaı óńiri toponımıkasynyń 5 tomdyǵyn shyǵardyq. Bul qazirgi jerimizde qazaq bolmaǵan degen ushqary pikirlerge soqqy beretin mańyzdy qural», dedi áńgimeni áriden qozǵap. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Zııabek Qabyldınov 1752 jyly Reseı patshalyǵy «Novo­ıshımskaıa» shekaralyq beldeýin (halyq arasynda «Qasiret beldeýi» atanǵan) júrgizgenge deıin qazaq jerinde orys patshalyǵynyń birde-bir beıbit eldi mekenderi bolmaǵanyn aıtty. «Bul jerler jyldyń tórt mezgilinde sharýa­­shylyq talabyna sáıkes rýlar ara­syn­da­ǵy ózara kelisimmen tek qazaq­tyń mekendegen ataqonystary. Osy jerlerge shekaralyq bekinister men qorǵandar salýdyń ózi bireýdiń ataqonysyn tartyp alýǵa baǵyttalǵan otarshyldyq saıa­satty júzege asyrý ǵana bolatyn», dep ol óziniń sózderin tarıhı derekterdi kórsete otyryp, baıandap shyqty.

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábil ulttyq tarıhtyń jańa tujyrymdamasy ázirlenip jatqany týraly baıandady. «Jańa tarıh jańa kózqaraspen jazylatyn bolady», dedi ol óziniń sózinde. Sonymen birge bilikti kadrlardyń tapshylyǵyn da aıtyp ótti. Máselen, bizde shaǵataı tilindegi jazýlardy oqı alatyn ǵalymdar joq eken.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory Gúlnár Muqanovanyń baıandamasy 1937-38 jyldardaǵy qýǵyn-súrginniń sebepteri men saldaryna arnaldy. Patsha qulap, elde segiz aıdaı Ýaqytsha ókimet basqarǵan demokratııalyq ahýal or­naǵanda kózge túsken barlyq uıym­dar men qozǵalystardyń bári 15 jyl­­dan keıin ultshyldyq sıpat aldy. «Tipti onyń aldynda qurylǵan «Al­qa», «Tabaldyryq», «Jas azamat» sııaqty ádebı-kórkemdik baǵytty ustanǵan uıymdar men úıirmeler de ult­shyl­dardyń uıymy dep baǵalanyp, onyń basqarýshylary men músheleri qýǵynǵa ushyrady. Al «Alash» partııa­sy men «Alash Orda» ókimetine múshe bolǵandar 20-shy jyly berilgen ra­qym­shylyqqa qaramaı, birden jaýlar qataryna qosyldy», dedi ol.

Jýyrda M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń ba­za­synda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń fı­lıaly ashylǵan bolatyn. Sonyń dırektory Nurbolat Ábýov te baıandama jasap, «aımaq tarıhshylarynyń bas­ty mindeti – óńirdi tarıhı turǵydan keshendi túrde zertteý bolyp tabylady. Sonymen qatar biz tarıhshylarǵa tabylǵan materıaldardyń bárin júıe­lep, bir-birimen baılanysyn tabýdy min­det­teımiz», dedi sheshen.

Ertesine semınarǵa qatysqan barlyq ǵa­lymdar men qoǵam qaıratkerleri, ólke­­tanýshylar men zertteýshiler 1918 jyly Alash qaıratkerleri qatysqan forým­ ótken jerde ashylatyn stella­nyń ashylýy­na qatysý úshin 150 shaqyrym jerdegi Jambyl aýdanyna sapar shekti.

Arystar bas qosqan alań

1917 jyldyń aqpan aıynda patsha ókimeti qulap, ulanǵaıyr ımperııanyń barlyq sheginde demokratııalyq qana emes ortalyqsyzdandyrýǵa baǵyttalǵan túrli saıası kúshter, uıymdar, partııalar bas kótergende qazaqtyń oqyǵan azamattary da eldiń talan-tarajǵa túsip, tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qo­lynda ketpeýi úshin Alashtyń aq týyn kóterip, eldi bir ortalyqqa úıirýge tyrysty. 1917 jyldyń 21-28 shildesi aralyǵynda Orynborda bolǵan Birinshi jalpyqazaq sezinde «Alash» partııasy qurylyp, onda basqa da 14 máselemen qatar burynǵy Reseı ımperııasynyń ornynda qurylatyn parlamenttik-federatıvtik respýblıkanyń quramynda Alash avtonomııasy qurylatyny jarııalandy. Osydan keıin Alash partııasynyń baǵ­dar­lamasy Reseıdiń quryltaı jına­ly­synyń qarsańynda jarııalanyp, oǵan qatysqan elý shaqty partııanyń arasynda depýtattyq orynnyń sany boıynsha (43 adam) 8-shi oryn aldy. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda bolǵan Ekinshi sezde Alash avtonomııaly respýblıkasy jarııa­lanyp, onyń resmı ataýy «Alash-Orda» dep ataldy. Barlyq qazaq ólkesinde onyń oblystyq, oıazdyq komıtetteri quryldy. Alashordaǵa orta­lyqta jáne oblystarda basshy jáne múshe bolǵandardyń báriderlik aqyn-jazýshylar ǵana emes qazaqtyń oqyǵan azamattary – dárigerler, muǵalimder, zańgerler, ınjenerler, ǵalymdar, tilmáshtar, jýrnalıster sııaq­ty kileń bilimdi, qoǵam qaıratkerleri boldy. Belsendi qyzmet atqarǵan eki jyldaı ýaqyttyń ishinde Alash qaıratkerleri ma­ńyzdylyǵy búgingi kúnge deıin jo­ıyl­maǵan ister atqardy. Sonyń ishinde Qazaqstannyń shekarasyn bel­giledi. Oqý-aǵartý jumystary salasynda qyrýar eńbekter atqardy. Qazaq tilinde matematıka, tarıh, geografııa, pedagogıka men psıhologııa, medısına, til bilimi jáne basqa ǵylym salalary boıynsha kitaptar, oqýlyqtar jazyldy. Orys tilinde shyq­qan kitaptar qazaqshaǵa biliktilikpen aýdaryldy. Birneshe orta deńgeıli mamandar daıarlaıtyn (medısına, veterınarııa, agronomııa, býhgalterııa) jáne Qazaqtyń aǵartý ınstıtýty, pedagogıkalyq ınstıtýty sııaqty joǵary bilim beretin oqý oryndary ashyldy. Qazaq dalasynda júzdegen qazaq mektepteri, ınternattary ashylyp, jas urpaqqa esikterin aıqara ashty. Osynyń bárin keshegi basqynshy ókimettiń baspaldaqtarynda qyzmet istep, shovınıstik saıasatty bas­taryna sińirip qalǵan kertartpalar men áperbaqan «qyzyl komıssarlarmen» aıqasa júrip jasap jatty.

Keıin halyqtyń qara nópir qalyń toby – jumysshylar men sharýalardy óz jaǵyna aldamshy urandarmen tartyp, bıliktiń bárin jeke-dara basyp alǵan bolshevıkter partııasy barlyq demokratııalyq úderisterdi joıyp, azamattyq soǵysta jeńip, «proletarlyq dıktatýra» ornatqanda aqtar jaǵynda qolǵa qarý alyp kúrespese de jaqtady degen syltaýmen basqa partııalardyń bárin halyqqa jaý sanap, aldymen qoǵamdyq-saıası ómirden alastatty, odan ári qyzyl áperbaqandyq tipti kúsheıip, olardyń basshylaryn ǵana emes qatardaǵy múshelerine deıin atyp, asyp, aqyrǵylaryn 37-38-diń «qyzyl qyrǵynynda» joıdy. Osy qyrǵyndarda ultymyzdyń bilimdi qaıratkerleriniń tek saýsaqpen sanarlyǵy ǵana aman qalyp, negizgi qaımaǵy túgel qurtyldy. Áıteýir, bolshevıkter qataryna engen qazaqtyń aýyldaǵy qoja-moldalardan shala oqyǵan belsendi jastary ǵana aman qaldy. Kompartııa olardyń basyna burynǵy oqyǵandardyń bári jaý, olar tek baılardyń múddesin, ıaǵnı ústem tapty ǵana jaqtaıdy degendi sińirip, bilimdi qazaqtarǵa aıdap saldy.

«Alash Orda» ókimeti qurylǵanda ony qorǵaý úshin, Reseıdiń sapyrylysqan áskerinen eldi aman saqtap qalý úshin áskerı jasaq, qarýly kúsh (mılısııa) qurý týraly Ekinshi sezde arnaýly qaýly qabyldanǵan. Bul týraly «Alash Ordanyń» saılanǵan tóraǵasy Álıhan Bókeıhan bylaı dep jazǵan: «Sezdiń bul sheshimi qazaqtar mekendegen terrıtorııada anarhııany boldyrmaý, ólkede bolshevızmniń damýyna (ıaǵnı qazaqtar úshin jat-taptyq jiktelý) jol bermeý múddelerinen týyndady…».

Osy maqsatty oryndatýǵa Alashtyń belsendi qaıratkerlerinen 1918 jyly eldiń basty-basty jerlerine delegasııalar attandyrady. Sonyń biri – Qyzyljar óńirine kelgen Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan delegasııa. Onyń jınalysy osy óńirge tanymal baı, Qorǵannyń kommersııalyq bankiniń iri aksıoneri, mektep jáne mediresse ashqyzǵan mesenat Áltı qajynyń aýylynda boldy. Bul baıdyń qystaýy Qyzyljardan 150 shaqyrym jerdegi balasy Sádýaqas bolys bolyp otyrǵan Aqqýsaq degen quıqaly jerde bolatyn. Osy oqıǵany qazaqtyń bolashaq áıgili jazýshysy Sábıt Muqanov óz kózimen kórgen. О́ziniń «О́mir mektebi» kitabynyń ekinshi tomynda Báken degen keıipkeriniń aýzymen ol Áltıdiń alashordashylardy qalaı qarsy alǵanyn bylaı baıandaıdy: «Áltı bylaıǵy jurtqa: «Aýyldan kelgen jabaıy qonaqtardy sender kútińder, oqyǵan azamattardy ózim kúteıin» depti. Azamat sany júzge tarta kisi eken. Solardy Áltı qajy óziniń jazǵy úsh úıine bólip túsiredi de shahar ǵurpyn istep, asty árkimge jeke ydyspen bergizedi. Sonda osy úıdiń sandyqtarynan buryn eshkim kórmegen neshetúrli kárlen sháshkeler men farforlyq qymbat tárelkeler dıýjınalap shyǵypty. Qyzyljardan, Ombydan kelgen azamattar «apyraı, qazaqta da mundaı múlik bolady eken» dep aýzyn ashyp, kózin jumady. Kesh­ke qonaqtar jatarda teńdep býǵan kilem­derden ıne-jipten jańa shyqqan asyl kórpe-jastyqtar alynyp, júzden asa qonaqqa mol jetti...». (A-ty., «О́mir mektebi»., 1976 j., 15-16 bb.).

Omby, Kókshetaý, Atbasar, Qyzyl­jardan on myńdaı adam qatys­qan Qazaq dalasyndaǵy sol jıyn qazir asa iri tarıhı oqıǵalardyń qatarynda atalyp júr. Osydan dál bir jyl buryn osy oqıǵa orny­na Alash memorıaldyq keshenin quryp, týrıster tartatyn kıeli orynǵa aınaldyramyz degen sheshim qabyldanǵan. Alaıda búkil oblys kóterýge tıisti aıtýly oqıǵa sıyrquıymshaqtanyp, áli kúnge jergilikti bılik tarapynan jer ýchastogy tutastaı bólingen joq. Son­dyq­tan keshen turǵyzýdyń ornyna 18 mln teńgege stella qoıý týraly she­shim qa­byl­danyp, ol Qyzyljar-Blagoveshenka avtotrassasynyń boıynan burylatyn jerge ornady. Onyń turǵyzylýyna negizgi demeýshi bolyp júrgen Áltıdiń urpaǵy, kásipker Naǵashybaı Barlybaev, al qarjylyq kómek kórsetkender ara­synda Sabyr Qasymov, Jomart Omarov, Altynbek Saparov, Súıindik Joldasbaev, Janbota Aıthojına jáne basqa azamattar bar. Belgili músinshi Qazybek Satybaldy ornatqan bul stelladan Alash qaıratkerleriniń beınelerin tanýǵa bolady.

Bul mekenniń orysshasy «Petrovka», qazaqshasy «Baqyrilgen» atalǵanymen, kezinde Aqqýsaq bolysynyń «Qyzyloı» degen qystaýy bolǵan. Osy­dan bir sha­qy­rymdaı jerde Áltı qystaýy orna­las­qan. Baı jylqysynyń tuıa­ǵynyń sanyn tekserý úshin «Qyzy­loı» kóline sýattaýǵa jylqy qulaǵannan keıin atpen orta tusyna baryp, uzyn taıaqty sýǵa súńgitedi eken. Eger sý belgilengen me­jede bolsa – jylqynyń túgel ekenin sodan bilgen.

Osy kóldiń jaǵasynda Alash forýmy­nyń teatrlandyrylǵan kórinisi boldy. Halyq ony kóldiń dóńinde, quddy amfı­teatr sııaqty bıikten qarap otyryp ta­mashalady. S.Muqanov atyndaǵy ob­lys­tyq mýzykaly-drama teatry ártisteriniń kúshimen daıyndalǵan kóri­nistiń rejısseri teatrdyń dırektory Birjan Jalǵasbaev eken. Mirjaqyp Dýlatov bastap, júz shaqty páýeskemen forýmǵa kelgenderdiń arasynda Omby oblystyq komıtetinen Erejep Itbaev, Aıdarhan Turlybaev, Qazı Torsanov, Qyzyljardan Salmaqbaı Kúsemisov, Jumaǵalı Tileýlın, Kókshetaýdan Erqosaı Muqyshev jáne t.b. arystar qatysqan. Osy arystardyń báriniń sózderi, halyqty tebirentken únderi júz jyldan keıin qaıta jańǵyryp, halyqty uıytty. «О́zimizdi ózimiz qorǵaı almasaq bizdi eshkim qorǵamaıdy. Antalaǵan jaýdyń tabanynyń astynda qalamyz. Janymdy saqtaımyn dep buǵa bersek halyq bola almaımyz», degen jalyndy únder shyqty alashtyqtardyń aýzynan. Búgingi kúni de bul sózder óziniń ózektiligin joıǵan joq. О́zin ózi qorǵaı alatyn, el bolyp irgesin bútindeı alatyn, qarsy jaý kelse qabyrǵasy bir-birlep sógilse de qarsy tura alatyn halyq qana baqytty ómir súrýge, táýel­siz, azat el bolýǵa qaqyly dep aıt­qyń keledi.

Osy keshte qonaqtarǵa 300-400 shaqy­rym jol júrip, Sh.Ýálıhanov, Aqjar, Shal aqyn, Mamlıýt, Esil aýdandarynan kelgen kókparshylar da óner kórsetip, bilek pen taqym kúshterin synap dodaǵa tústi. Sondaı-aq qazaqsha kúresten de oblystyq jarys ótkizildi.

Respýblıka kúnine arnalyp Alash ardagerleriniń atyn eske alǵan osynaý dúbirli jıynnyń basy-qasynda oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy Kemel Ospanov, Mádenıet basqarmasynyń bastyǵy Dosbol Ábdi­raıysov, belsendi azamattar Erik Nura­qaev, Jomart Omarov, Naǵashybaı Barlybaev, Sáýle Málikova, Záýre Qartova t.b. júrdi.

Soltústik Qazaqstan oblysy