«Top jardym týyn jyqpaı týǵan eldiń»

Qazaq kórkem oıynyń tutas tarıhy, ýaqytqa, sulýlyqqa, kisi­likke, izgilikke kózqarasy aqyn­dar aıtysynda tolyq beınelengen. Aıtys óneri – qas qaǵymdaǵy tap­qyrlyq, ushqyrlyq, kóregendik tanytatyn qas júırikterdiń básekesi. Rasynda, 1980-1990 jyldarda aıtys áleminiń «áı-áıi», tapqyr oı-tolǵanystardyń maıtalmany, tańdaıynan jarylǵan dilmár, aǵyp turǵan aıtympaz, ushqyr zeıindi jeńimpaz atanǵan Qazaqstannyń halyq aqyny Qonysbaı Ábildiń: «Top jardym týyn jyqpaı týǵan eldiń» deýinde shyndyq bar. Ol shynaıy halyqtyq ónerdiń súre aıtys, qyz ben jigit aıtysy, naýryz aıtys, jezde men baldyz aıtysy túrlerin damytyp, baıytýǵa eresen eńbek sińirdi. Aıtysker Qonysbaıdyń oı dúnıesi men sóz júıesi ádemi úılesim taýyp, buǵan qosa aıtystyń fılosofııalyq-kórkemdik jáne rıtorıkalyq maqsatqa paıdalanatyn tańdaýly maqam-saryndardy da tabıǵılyqpen týyndatyp, tolqyndatyp, jutyntyp jetkizdi. Kókiregine telegeı syr men la­ǵyl marjan tunǵan aıtystyń qara­kógi Qonysbaı 1984 jyly aqyn-kompozıtor, ánshi Kenen Ázirbaev­tyń 100 jyldyǵyna oraı uıymdas­tyryl­ǵan respýblıkalyq aıtysta 34 sańlaqtyń ishinen oza shaýyp ekinshi oryndy, 1990 jyly Tashkent qalasynda Ortalyq Azııa men Qazaqstan aqyndarynyń aı­ty­synda bas báıgeni qanjyǵaǵa baı­la­ǵany, 1990 jyly ótken III respýb­lı­ka­lyq aqyndar aıtysynda ozat kóringeni áli esimizde. «Jylym – jylqy, ómirim – báıge meniń» dep ózi aıtqandaı, uly dýda, óner jo­lynda aıtystyń kókjaly Kóken, Kóp­baı, Shynbolat, Qatımolla, Erik, Serik, Amangeldi, Áselhan, Ásııa, ózbek­stan­dyq Mekembaı, mońǵolııalyq Toqta­murat tárizdi dúldúldermen óner salys­tyrdy, oı jarystyrdy, arystansha arpalys­ty. Osynaý aqyndarmen aıtysyn­da Qonysbaıdyń ıntellektýaldyq dáre­jesi, tereń dúnıetanymy, sóıleý, aıtý má­de­nıeti, kompozıtorlyq qabileti, dás­túr­li oryndaýshylyq máneri, parasatty tapqyrlyǵy jarqyn kórinis tapty. Qonysbaı tuńǵysh ret táýekelshil yn­tamen 1980 jyly Torǵaı eli –Aman­keldi aý­danynyń aqyny Batyrbolat Ǵazızovpen aı­tysqan eken. Rýhanı-áleýmettik qubylysqa aı­nalǵan aıtystyń týyn jelbiretýge bas­tal­ǵan uly joryq osylaısha jandanypty. Bul – 1985 jyl edi. Aıtys sahnasynda tulǵasy taýdyń shoqysyndaı, daýysy arys­tannyń kúrkirindeı Kóken Shákeev: «Qaraǵym, Qonysbaıym, qatarlasshy, Úzeńgiles júrýge jarasa atyń», – dep qorashsynady, ses kórsetedi. Sonda Qo­nys­baı izetpen amandasyp: «...О́leńdi men de jastan qurap edim, Aq bata búgin sizden surar edim. Aqan men Birjan shyqqan Kókshetaýdan, Jettiń be jeldeı esip, Qulagerim!   Kóksheniń kórkine kim talasady, Ataǵy Alataýdan ári asady. Shyńyna órleı ósken qalyń aǵash, Ybyraı úkisindeı jarasady», – dep móp-móldir oıy men sózin aǵytady da, odan ári bylaısha pikirin sabaqtaıdy: «Kóksheni men jasymnan súıgen edim, Kóńilge qasıetin túıgen edim. Tilimdi top aldynda tıgizýge, Aqannyń arýaǵynan ımenemin.   Sonda da jalǵyz ǵana aıtarym bar, Demeımin men kórgen soń baıqadyńdar. Kokshetav pen Sandyktav, Aıyrtavqa, О́z atyn qudaı úshin qaıtaryńdar.   Asa almaı otyrmyn men  «áttegennen», Aǵarmas qara taqta áktegenmen. «Taý» degen qasıetti sózimizdi, Ne paıda taptyńyzdar «tav» degennen». Qonysbaıdyń otty da ýytty pikiri keńestik dáýirdiń ózinde Kókshetaý obly­sy­nyń tizginin ustaǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, bilimdar kóshbasshy Qasym Táýkenovtiń arqasynda áýejaı men shahar «Kókshetaý» deıtin baıyrǵy ataýyna ıe boldy. Áıtpese, sozbaqtasa osy kúnge deıin atalyp júrer me edi. Minekı, aıtystyń – paıdasy, aı­tys­kerdiń – oljasy! Baba qyran Kókenniń jas peri Qo­nys­baıǵa meıiri túsip, aǵa men ininiń ara qa­tynasy yrzalyq pen tatýlyqqa aınaldy. Etek-jeńi keń pishilgen Kóken Shá­keevtiń 70 jyldyq mereıtoıynda ha­lyq aldynda atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan kúmis belbeýin Qonys­baıǵa syılaıdy. Sonda ol aǵasyn q­ushaq­tap turyp: «Kókenim báıgede az shapqan joq qoı, Belbeýin basqa aqynǵa taqqan joq qoı. Jolymdy jalǵaıdy dep sengen shyǵar, Yshqyry bos dep berip jatqan joq qoı», – dep tolqyp turǵan aqynnyń kóńilin qanattandyrypty. Qonysbaı aıtystarynyń áserliligi men mánerliligi, kúıliligi men qýattylyǵy – el men jerdiń tarıhyn, ult qaıratkerleriniń el­shildik-memlekettik isterin jetik bile­tin­digi, oıǵa da, tilge de jatyq qyp, kórer­menniń qabyldaýyna uǵynyqty qyp kelisti órnekteıtindigi. Naqtyly aıǵaq-dáıekter Shynbolatpen aıtysynda jetkilikti. Shynbolattaı tegeýrindi qarsylasynyń aldynda ekpindi, serpindi Qonysbaı báıge atyndaı tizginin erkin jiberip, jeldeı zýlaıdy. Shynbolat: «О́z obalyń ózińe, Julynyp ketse julynyń», – dep, aspanǵa qarǵyǵanda, qarsylasy qoldanǵan terme sazyna oıysyp: «О́zenderim bastaýyn, Ulytaýdan alady. Jylanshyq pen Torǵaıym, Jerińdi kókteı aǵady. Jezqazǵannyń arýy, Shelegin sýǵa salady. Bozbalasy Torǵaıdyń, Jetelep atyn barady. Baıqap tursań bóget joq, Bólip te jatqan arany. Bir ózennen sý ishtik, Sózimiz de bir jerden Shyǵyp jatsa jarady», – dep, asaý aqyndy aqylǵa shaqyryp, orasan sýretti, maǵynaly túıdekti tolǵanystardy bir dánniń qaýyzyna sıǵyzady. Ult rýhanııaty tarıhynda 1990 jyly Al­matyda Respýblıka saraıynda III res­pýb­lıkalyq aıtystyń shalqyǵan saltanatty jaǵdaıda ótýi aıryqsha oqıǵa edi. Áleý­mettiń Birjan men Sara tirilgendeı kúıge bólenip, otty da oıly jyrlardyń besiginde terbelip tolqyǵany, qumary qanǵany kóz aldymyzda. Osy joly Qonysbaı Áselhanmen óner sy­nas­ty. Ol el ómirindegi, ult tarıhyn­daǵy eń bir kókeıkesti másele­lerdi jitilik­pen paıymdady. Mysaly: «Qarǵalar qyran bolmas jıylyp qur, Aqynyń osy jaıǵa kúıinip tur. Ermaktar qanshama jyl eskertkish bop, Qylyshyn tóbemizde úıirip tur. Oraldy Iаsaýıge Taıqazanym, Elimdi jarylqaıtyn baı qazanym. «Qazaqtyń quty qaıta oraldy» dep, Dál búgin qýanbaǵan qaı qazaǵyń. Ájeler shashýlaryn shashyp jatyr, Áselhan aqıqattan qashyp jatyr. Ombyda han Keneniń myltyǵy tur, Qor bolyp, «Ermıtajda» basy jatyr. Oınamas arýaqpen jaqsy halyq, Is jasap saýaby mol, baq synalyq. Alyp kep Kenekemniń altyn basyn, Týǵan jer topyraǵyna tapsyralyq». Sondaı-aq, halyqtyń kókeıindegi Aby­laı han, qanjyǵaly qart Bógenbaı, qara­ke­reı Qabanbaı, Mustafa Shoqaı­lardy máń­­gi este qaldyrý jónindegi oıyn jalǵas­ty­rady. Naýryz aıtysta Qonysbaı moń­ǵo­­­lııalyq Toqtamuratqa «Saǵynǵan qara ormanyn qasqyrym-aı!» dep ún qa­týynyń ózi qas­qal­daqtyń qanyn­daı qymbat lebiz. Qoǵamdaǵy jarııa­ly­lyqtyń arqasynda aıtysker qazaq taǵdyryndaǵy qııamet-qaıymdy: «Qaıteıin-aı, qaıteıin... Qaısy birin aıtaıyn, Ishimdegi syrymdy, Shyǵaryp syrtqa baıqaıyn. Baýyryn jazǵan tulpardaı, Kósilip biraz qaıtaıyn. Aıyp etpe, aǵasy, Ashy bop ketse aıqaıym. Aıyrylyp ádet-yrymnan, Taǵdyry qyryn burylǵan. Eńbegi esh, tuzy sor, Beıneti basym burynnan. 32-degi ashtyqta, Masadaı bolyp qyrylǵan. 37-degi náýbette, Jaý bolyp taǵy urylǵan. Jaqsy menen jaısańdy, Tizip te bergen murynnan, Jýas elmiz-aý, aǵasy. Tóńkeriste qýanǵan, Qolǵa qyzyl týdy alǵan. Mezi bolǵan bul kúnde, Maǵynasyz dýmannan. Jazyǵy joq jaılaýy, Soqalarmen týralǵan. Týlap aqqan Araldan, Tostaǵandaı sý qalǵan. Esine alsa Balqashyn, Janarlary sýlanǵan. Abaıdy bergen uly jer, Atommenen ýlanǵan. Kónbis elmiz ǵoı, aǵasy», – dep aǵyl-tegil tizbeleıdi. Teginde aıtysqa ótkirlik tán. Za­man­nyń, qoǵamnyń shyndyǵyn kórbil­telemeı aıtý lázim. Aıtysý dege­nimiz, jalpaqshesheılik te, bet jyrtysý da, til buzarlyq ta emes. Ana tilimizdiń leksıkalyq, stılıstıkalyq, fonetıkalyq baılyǵyn, garmonııalyq zańdylyqtaryn saqtaý, baıytý paryz. Bul rette Qonysbaıdyń ımpro­vızatorlyq tulǵasy, kórkemdik oılaý, sóz saptaý mádenıeti joǵary. Aqyn­dyq, jyrshylyq, ánshilik, kúı­shilik dástúrleri baı topyraqtan túlep ushqandyǵy birden baıqalady. Buǵan aıǵaq: Ahmetqan, Muhamedııa, Júsipbek, Sardan, Naǵashybaılar mektebi. Tulpardaı jaraǵan Qo­nys­baıdyń Shynbolatpen aıtysynda: «Tuıaǵy edim tulpardyń, Topshysy berik suńqarmyn. Keýdege jyrym keptelip, Borasyn bolyp burqarmyn. Taısaltyp talaı aqyndy, Túndigin jel bop julqarmyn. Torǵaıdan shyqqan bir taımyn, Jalǵaǵan jyryn Nurhannyń», – deıtin tap-taza, ýyzdaı ýyljyǵan ar-namystyń tiregindeı tilegi aıǵaq. Ekinshiden, atasy Ábil ot aýyzdy, oraq tildi aıtqysh eken. Úshinshiden, óziniń ónerge degen kózqarasyn, qa­zaq qaǵıdatyn bolmysyna tereń sińi­rýi, zerdelilikpen qabyldaýyn aıt­sańyzshy! Qonysbaı óziniń ımprovızatorlyq óneri, óne­geli jolda ustanǵan baǵyt-baǵ­da­ry tý­raly bylaısha syr bólisedi: «Máde­nıet­­­tilik – jyr saıysy kezinde qarsy­la­syn jónsiz ysyrap qylmaý. Meniń Kere­kýde: «Jazyqsyz bireýge til tıgizgennen, О́zim sóz estigendi artyq kórem», – degenim bar. Bul meniń ımandaı shynym. Aqyndyq berik pozısııam. Meniń bir qýanatynym, osy aqyndar aldynda da, olardyń el-jurty aldynda da qashanda betim ashyq. О́ıtkeni, ne ózderine, ne topyraqqa negizsiz til tıgizgenim joq. Keıbireýler men Áselhanmen aıtysqanda denesine, Erikpen qaǵysqanda dombyrasyna tıisedi dep kútti. Al men ol jaqqa barǵanym joq. Qarsylastyń qabaǵyn qanatyp, urystan shyǵaryp jiberip, qolyn kógertken boksshyny taza jeńiske jetti dep eseptemeımin. Aıtysta da sol sekildi». Synshyldyǵyna shynshyldyǵy ush­tasqan, shynshyldyǵyna syrshyldyǵy ulas­qan tarlanboz Qonysbaı 1990 jyly Erikpen aıtysynda ózekti órtegen ókinish­terin jaqsy aıtqan. Qonysbaıdyń 1989 jyly Jánı­bamen aıtysynda: «Júrsiń ǵoı jyrǵa qosyp Gýre­vińdi, Aıtaıyn kóńilge men túıgenimdi», – deı kelip, «Eski aty – Úıshik degen jaqpady da, Basshylar bas qatyryp jatpady ma. Kópestiń aty eken Gýrev degen, Basqa bir durys esim tappady ma», – degeni; 1995 jyly Omby shaharynda Aman­geldi Júsipovpen óner synasqanda: «Zeınetke shyǵý endi arman shyǵar, Úkimet tizege de salǵan shyǵar. Keminde alpys úsh jyl jasaıtuǵyn, Malshyny paıǵambar dep qalǵan shyǵar», – degen kóriksiz kórinisterge jany kúıip, kúńirenip. Rasynda, aıtys – zaman aınasy, aıtqysh aqynnyń ataly tolǵamdary qoǵamdyq pikir týǵyzary haq. Qonysbaıdyń Erikpen aıtysynda: «Osynaý ómirimdi qyzyq etken, О́nerdi bıik qoıam qyzmetten. Aqyn dep syılaıdy eli Qo­nys­baıdy, Júzi kep redaktordyń júzi ketken», – deýinde eldiń sózin sóıleý, aqıqatty qýat­taý, ádiletti jaqtaý bas­ty nysanaǵa aı­nal­ǵan. Taban astynda tapqyrlyq tanytý, oıyn túrlendirip, kestelep, tamsan­dyryp aıtý – Qonysbaıdyń tabıǵı daǵdy-mashyǵy. Buǵan bir mysal: táýel­sizdik tańy atar aldynda keıbireýler jarııalylyqty bireýge kúıe jaǵý, ótkenge tas laqtyrý quraly retinde paı­dalanyp jatqanda, Qonysbaı: «Kezinde Lenınge jan teńgermedik, Syıynyp, paıǵambardan kem kór­medik. Al, búgin Mavzoleıden alý kerek, Halyqtyń qarǵysynan ólgen dedik. Jangeldın qazaqqa túk jasaǵan joq, Sońynan sol Lenınniń ergen dedik. Shoqandy aq patshanyń jansyzy eken, Kartasyn jaýǵa syzyp bergen dedik. Ybyraı balalardy shoqyndyrdy, Sol úshin alǵan medal, orden dedik. Sákendi qyzyldardyń «qol shoqpary», Sýretin alý kerek tórden dedik. Biz áli munymenen toqtamaımyz, Talaıdy turǵyzamyz kórden dedik. Keshegi asyldardan túk qalmady, Qazaǵym, netken munsha «kórgendi» edik, – dep ashyna aıtqan. Qonysbaıdyń shyǵarmashylyq ónerinde mundaı tereń oılar, tosyn tapqyrlyqtar ushan-teńiz. Ulttyq ónerdi ulyqtap, úkideı úlpil­detip ustap, tereńnen tolǵap, shamyrqanyp-shyrqap, ult, el, zaman, qoǵam atynan: «Jyr etýge elimniń jarqyn isin, Arnalady ónerim, talpynysym. Ál ketkenshe qolymnan dombyra ustap, Án salýmen ótemin halqym úshin!» – dep, qyransha sańqyldaýy – ar-namysty, ǵıbratty, ot jigerli azamat aqynnyń laǵyl armany! Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory. Astana.