El táýelsizdiginiń, sonymen birge, kórshiles Reseı Federasııasymen aradaǵy ıntegrasııalyq baılanystyń otandyq ekonomıkany órkendetýge tikeleı septigi tıgeni jasyryn emes. Osy rette aldymen «Teńiz-Novorossıısk» qubyr jobasyn aıtýǵa bolady. Qazynaly qazaq jerindegi áıgili «Teńiz» kenishinen bastaý alyp, Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy Novorossıısk aılaǵyna deıin sozylǵan 1511 shaqyrymdyq munaı qubyry jobasyn iske asyrýdyń negizi 1992 jyly qalanyp, Kaspıı qubyrly ótkizgish konsorsıýmy quryldy. Osy maqsatta Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy jáne Oman sultandyǵy arasynda kelisim jasaldy. Muny munaıshylar Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tól jobasy dep ataıdy. Bul — shyndyq.
О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen, tabandylyǵymen iske asyrylǵan naq osy joba arqyly «Teńiz» kenishiniń «qara altynyn» álemdik rynokqa tóteleı shyǵarýǵa jańa dáliz ashyldy. Degenmen, bel-belesti qýalap, el men eldi bir-birine jalǵaǵan tóte qubyrdyń deni Reseı jerimen ótetindikten, kórshi el basshylaryn kelissózge kóndirgen Elbasy Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysyna saparynyń birinde bul joba týraly bylaı dep edi: – Atyraý — qarqyndy órkendep, ósip kele jatqan aımaqtardyń biri. Áli de qarqyndy damý úderisi jalǵasa beredi. Oblys ekonomıkasyn kóterý, munaı kenishterin ıgerý úshin «Shevron» kompanııasyn elge ınvestısııa salýǵa ákeldik. Sebebi, jerimizdegi mol munaıdy ıgerýge ózimizdiń tehnologııamyz bolmady. Osy ınvestordy ákelmesek, jerdiń astyndaǵy mol baılyq jata berýi múmkin edi. Sondyqtan shetel ınvestısııasyn kóptep tarttyq.
Munaıdy óndirgennen keıin ony shetel rynogyna satý joldaryn izdeý kerek boldy. Sol sebepten, Qara teńizge tikeleı munaı qubyryn tartý jobasyn qolǵa aldyq. Árıne, bul ońaı joba bolmady. Alty jyl boıy Reseı basshylarymen kelissózder júrgizdik. Rasynda da solaı. Reseıdiń sol kezdegi prezıdenti Borıs Elsınmen alty jyl boıy aıanbaı kelissóz júrgizgen Elbasynyń tabandylyǵy óz jemisin berdi. Bastapqyda tórt kezeńge bólinip júrgiziletini baǵdarlanǵan jobanyń 4 mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan jalpy qunynan Reseıdiń Astrahan oblysy men Qalmaq Respýblıkasy, Stavropol, Krasnodar aımaqtary bıýdjetterine túsetin salyq mólsheri kóńilge qonymdy bolatynyn áýelgide baǵdarlaı almaǵan kórshi el basshylary, endi, bul jobanyń ózderine tıimdi bolǵanyna kóz jetkizip otyr. Qubyrdyń qazaqstandyq bóliginde 45 mıllıon dollardyń jańǵyrtý jumystary jasaldy. Birneshe jerde qubyr boıymen syrǵyǵan munaıdyń qysymyn anyqtaıtyn qondyrǵylar ornatyldy.
Qazir «Teńiz» kenishinen bastalyp, Reseıdiń joǵaryda aıtylǵan birneshe óńirleri aýmaǵymen Qara teńiz jaǵalaýyna mańdaı tiregen qubyr boıymen munaı tasymaldanǵaly 10 jyldan asty. Tıimdi tustary joq emes. Eń bastysy, qazaq munaıynyń shetel rynogyna jetý jolynyń uzaqtyǵy edáýir qysqardy. Muny shetel rynogyna baǵyt alǵan «qara altyn» jolyna kese-kóldeneń tartylatyn, sapasyna keri áser etetin kedergilerdiń azaıýy turǵysynan aıtyp otyrmyz. Joba boıynsha bul qubyrmen 40 jyl boıyna úzdiksiz ónim tasymaldaýǵa mol múmkindik bolatynyna boljam jasalǵan. О́ıtkeni, Qazaqstanda taıaý jyldary óndiriletin munaı kólemi kúrt kóbeımek.
Ásirese, «Teńizshevroıldyń» ekinshi býyn atalatyn jobasy iske qosylǵannan keıin «Teńizdiń» berer ónimi eselenip shyǵa keldi. Endi bul kásiporyn keleshek keńeıý jobasyn iske asyrǵaly otyr. Sol kezde «Teńiz» kenishinen alynatyn «qara altyn» jáne eselene túsedi. Buǵan qosa osy qubyrmen Qarashyǵanaq gaz kondensaty kenishiniń shıkizattyq munaıy da úzdiksiz tasymaldana bastady. Onyń ústine, Atyraý oblysynyń Astrahanmen shekaradaǵy «Qurmanǵazy», «Hvalynskoe» «Imashev» kenishterinen ónim alynǵanda ony tasymaldaýdaǵy basty baǵyt retinde osy qubyr aldymen tańdalatyny daý týdyrmaıdy. Sebebi, osy kenishterge eń jaqyn aralyqpen ótetin birden-bir qubyr bul. Demek, atalǵan kenishterdi ıgeretin kásiporyndarǵa ekonomıkalyq tıimdilik jaǵynan ońtaılysy Qara teńiz baǵytyndaǵy qubyr bolmaq.
Sonymen qatar, keleshekte Kaspııdiń qazaqstandyq sektorynan alynatyn «qara altyndy» da osy baǵytpen tasymaldaý nusqasy tańdalyp otyr. Kaspıı munaı qubyrymen «QazMunaıGaz», «Teńizshevroıl» sekildi iri kompanııalarmen birge, ózge kásiporyndar da munaı tasymaldaýdyń tıimdiligine kóz jetkizdi. Konsorsıýmnyń saıtynda jarııalanǵan málimetke súıensek, osy qubyrmen 2001-2013 jyldar aralyǵynda 440 mıllıon tonnaǵa jýyq munaı tasymaldanypty. Sonyń ishinde árıne, Qara teńiz jaǵalaýy arqyly shetel rynogyna eksporttalǵan munaıdyń basym bóligi Qazaqstannyń úlesine tıetini daýsyz.
Konsorsıým basshylary qubyrdyń mehanıkalyq qýaty 2012 jyldan bastap tasymaldanatyn munaı kólemin kezeń-kezeńimen ulǵaıtýdyń múmkindigi baryn aıtady. Osy maqsatta konsorsıýmǵa tıesili qubyrdyń ónim ótkizgishtik qýatyn ulǵaıtý jobasy iske asyrylýda. Bul týraly konsorsıýmnyń aksıonerleri arasynda jasalǵan ortaq kelisim bar. Aksıonerlerdiń osy kelisimi aıasynda keńeıtý jobasynyń qurylysyn 3 kezeńmen júrgizý jóninde uıǵarym bolǵan. Qubyrdy keńeıtý jobasynyń alǵashqy kezeńi 2011 jyly munaıly óńirdegi Atyraý munaı aıdaý stansasynda bastaý aldy. Soǵan oraılastyryla ótkizilgen sharada sol kezdegi elimizdiń Munaı jáne gaz mınıstri, búgingi «QazMunaıGaz» UK AQ basshysy Saýat Myńbaev atalǵan qubyrdyń Qazaqstanda óndirilgen munaıdy shetel rynogyna tóteleı shyǵaratyn birden-bir baǵyt bolǵanyna nazar aýdarǵan edi. Onyń pikirinshe, bul – táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda iske asyrylǵan alǵashqy halyqaralyq mańyzdy jobalardyń biri.
Munyń oıdaǵydaı júzege asýyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev eren eńbek sińirdi. Osylaısha, Qazaqstan-Reseı elderiniń ıntegrasııalyq baılanysy tereńdeı túsýine oń yqpalyn tıgizdi. Qubyrdy keńeıtý jobasynyń Qazaqstandaǵy bóligin iske asyrý barysynda Atyraý oblysynyń ekonomıkasyna 1 mıllıard AQSh dollary kóleminde qarjylaı ınvestısııa quıylady. Qubyr qurylysyna 2000-nan asa adam jumysqa tartylsa, joba aıaqtalǵannan keıin 100-den astam turaqty jumys orny ashylady. Reseıdiń sol kezdegi energetıka mınıstri Sergeı Shmatko da bul joba eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń, senimdi áriptestiktiń jemisi boldy dep esepteıdi. Konsorsıým basshylarynyń málim etkenindeı, 5,4 mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan keńeıtý jobasynyń birinshi kezeginde 5 munaı aıdaý stansasy jańǵyrtylyp, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 88 kılometr qubyrdy úlken dıametrlik túrimen aýystyrý kózdelgen.
Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy aılaqta munaı saqtaıtyn 100 myń tekshe metrlik úsh qazan ornatylmaq eken. Bul qubyrmen tasymaldanatyn munaıdyń mehanıkalyq qýatyn jylyna 35 mıllıon tonnaǵa jetkizýge múmkindik beredi. Al ekinshi kezek barysynda jańadan 5 munaı aıdaý stansasyn turǵyzý arqyly 2013 jyldan keıin qubyrmen 48 mıllıon tonnaǵa deıingi «qara altyndy» tasymaldaý múmkindigi bolatynyna shek keltirmeıdi. Úshinshi kezekke josparlanǵan taǵy da 5 munaı aıdaý stansasy, oǵan qosa ónimdi saqtaýǵa arnalǵan 100 myń tekshe metrlik úsh qazandy iske qosý jobasy 2015 jyly tolyq aıaqtalmaq. Sol kezde Kaspıı qubyr konsorsıýmy jylyna 67 mıllıon tonna «qara altyndy» Qara teńiz jaǵalaýyna senimdi tasymaldaı alady. Aıtqandaı, qubyr boıynda iske qosylatyn 10 munaı aıdaý stansasynyń ekeýi Qazaqstan aýmaǵynda, ıaǵnı Atyraý oblysynda salynbaq. Munaıly óńirdiń keń qanat jaıa órkendeýine serpin bergen jobalardyń qataryndaǵy Kaspıı qubyr konsorsıýmynda qazaqstandyq úlesti arttyrýǵa basa kóńil bólinýde.
Bul – jergilikti mamandardyń qosymsha mamandyqty meńgerýi, jumysqa ornalasýy. Jergilikti qazynaǵa túser salyq molaıyp, ekonomıkanyń órkendeı berýine yqpaly tıedi. Táýelsiz elimizdiń memlekettiligin nyǵaıtý úshin mańyzy aıryqsha bul jobamen sonymen birge, óńirde Elbasynyń tikeleı uıytqy bolýymen otyn-energetıka salasyndaǵy strategııalyq mańyzy basym Kaspıı qaırańyn ıgerý, «Teńizshevroıldyń» úshinshi býyn zaýyty, gaz-hımııa kesheni sekildi iri jobalar iske asyrylýyna da septigin tıgizip otyr. Qara teńiz baǵytyndaǵy tóte qubyrdy keńeıtý jobasy Qazaqstan-Reseı arasyndaǵy memleketaralyq qatynastardyń odan ári tabysty damýy úshin, sondaı-aq, búkil álemdegi energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý turǵysyndaǵy basym baǵytqa ıe.
Sol sebepten bizdiń otandyq «QazMunaıGaz» kompanııasy qubyr jelisin keńeıtýge baılanysty kelissózderge belsene atsalysty. Jalpy, bul qubyrdyń el men eldiń arasyndaǵy ekonomıkalyq, iskerlik baılanystardyń býynyn bekite túsýge, ıntegrasııalyq yntymaqtastyqty jandandyra berýge yqpaly óte zor. Ony konsorsıýmnyń aksıonerleri de joqqa shyǵarmaıdy. О́ıtkeni, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen qolǵa alynǵan bul jobany iske asyrýshy Kaspıı qubyr konsorsıýmy óz qyzmetinde ónerkásiptik jáne ekologııalyq qaýipsizdikke basa nazar aýdarady. Sońǵy 10 jyldyń ishinde Qara teńiz aılaǵynda sý betine birde bir munaı tógilý oqıǵasyna jol berilmegen. Qubyr boıynda birde-bir apat bolmaǵan. Sol sebepten konsorsıým jumysy halyqaralyq ICO:14001 jáne OHSAS:18001 standarttary boıynsha sertıfıkattalǵany jobanyń mańyzdylyǵyn aıshyqtaı túsedi.
Keńeıtý jobasy boıynsha qurylys-montaj jumystary júrgizilgende óndiristik jaraqattanýdy azaıtýdyń «Incidents and injuries Free» álemdik jetekshi tájirıbesi qoldanylady. Mundaı tásil Kaspıı qubyr konsorsıýmyna iri qurylys júrgizý barysynda jaraqattaný kórsetkishin nólge jetkizý múmkindigin beretindigi jáne daýsyz. Konsorsıým basshylarynyń pikirine súıensek, keńeıtý jobasy aıaqtalǵanda konsorsıýmnyń qubyrymen tasymaldanatyn munaı kólemi Bosfor jáne Dardanell buǵazdarynyń esepti ótkizý múmkindigine saı bolmaq. Sondyqtan bul joba Býrgo-Aleksandrýpolıs jobasyna nemese kómirsýtekterdi Qara teńiz basseıninen jetkizýdiń ózgeshe balamaly ıdeıalaryna sáıkestendirilmeıdi. Tasymaldaý júıesiniń tolyqtaı júktelýiniń basty kepili – Qazaqstandaǵy ken oryndarynan óndiriletin munaı kóleminiń artýy. Konsorsıým basshylyǵy osyǵan úmit artatynyn joqqa shyǵarmaıdy. О́ıtkeni, Qazaqstanda taıaýdaǵy jyldarda munaı óndirý kólemi eselene túspek.
Máselen, «Teńizshevroıl» –konsorsıýmnyń eń iri munaı jóneltýshisiniń biri. Sheteldik ınvestormen birlesken bul kásiporyn jyl saıyn ónim óndirýdi ulǵaıtyp keledi. «Teńizshevroıldyń» óndirgen «qara altyny» máselen, bıylǵy birinshi toqsanda ǵana 6,8 mıllıon tonnaǵa jetti. Jyl aıaǵyna deıin kásiporynnyń bul kórsetkishi odan ári birneshe eselep ulǵaıady. Al konsorsıým Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq qaırańynan munaı óndirý bastalysymen qosymsha tasymaldanatyn ónim ulǵaıatynyna nazar aýdaryp otyr. Keńeıtý jobasyna baılanysty qurylys jumystaryn Qazaqstan aýmaǵynda otandyq kompanııalar iske asyrýǵa tartylýda. Reseıde de solaı. Osyǵan oraı qazaqstandyq jáne reseılik kásiporyndarǵa, taýar óndirýshilerge birdeı basymdyq beriledi.
Árıne, sheteldik kompanııa usynǵan jabdyqtar sapasy joǵary bolǵanda nemese qajet jabdyqtar Qazaqstanda, ne Reseıde óndirilmeıtin bolsa, mysaly, teńizge shyǵarylatyn aılaq qondyrǵysyna qatysty tapsyrys sharty sheteldik kompanııamen jasaldy. Osy saıasat qurylys jumystaryna da qatysty qoldanylady. Konsorsıým qubyrdyń bastapqy qurylysy kezinde Qazaqstan men Reseıde tájirıbeli kompanııalar bolmaýyna baılanysty sheteldik oryndaýshylardy tartýǵa májbúr bolǵan. Qazir otandyq kásiporyndardyń áleýeti artty. Qazaqstanda da, Reseıde de mundaı mańyzdy nysandardyń qurylysyn sapaly júrgizetin kompanııalar jetkilikti. Mine, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy tabysymyzdyń birinen sanalatyn “Teńiz-Novorossıısk” munaı qubyrynyń mańyzy osylaısha arta túsýde.
Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy.
