1995 jyly danyshpan aqynnyń 150 jyldyǵy IýNESKO kóleminde, búkilálemdik dárejede toılanyp ótti. Aqynnyń basyna ushy-qıyry joq kók teńizdiń ústinde kólbeı júzgen aq kemedeı alyp kesene turǵyzyldy. Umytpasam, sol kezdegi aqsha naryǵymen eseptegende 250 mıllıondaı qarajat jumsaldy. Bul jańa qurylyp jatqan jas memleket úshin bir qomaqty qarjy bolatyn. Sol toıdan keıin úsh jyl ótken soń Jıdebaıǵa elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev taǵy da keldi. Jan-jaǵynan qaýmalap japa-tarmaǵaı erip júrmiz. Kenet Nurekeń kesene ortasyndaǵy amfıteatrǵa toqtaı qalyp, túsin sýytyp, «osy sender Abaıdyń múrdesin Semeı qalasyna kóshireıik degen sózdi uqpaı, aıdalaǵa, qanshama qarajat jumsap mynandaı kesene saldyrdyńdar, al osyǵan keletin, kóretin kisi bar ma?!» dedi. Dál osyndaı máseleniń sonaý 1960 jyldary da qozǵalyp, tobyqty aqsaqaldarynyń qabirdiń ústinde jatyp alyp bermeı qoıǵanyn estigenbiz. Sodan Prezıdenttiń sózinen keıin bárimiz tuqyryp jerge qaradyq. Sál únsizdikti buzyp, sol kezdegi Abaı aýdanynyń ákimi Qonysbaı Tóleýbekov julyp alǵandaı: «Nursultan Ábishuly, byltyrdan bastap biz oblys basshylyǵymen kelise otyryp, osy arada Abaı, Shákárim oqýlaryn ótkizýdi bastadyq. Oqýshylar Abaı atalarynyń júzdegen óleńin jatqa aıtady», dep qaldy. Nurekeńniń baǵanaǵy sýyq júzine kádimgideı shyraı kirip: «Oı, mynalaryń jaqsy nárse ǵoı, endeshe kelesi jyldan bastap muny respýblıkalyq kólemde ótkizý kerek», dedi.
Osy sóz sóz bolyp, 1999 jyly alǵash ret Jıdebaıda, ulylar múrdesi jatqan kıeli topyraqta mektep oqýshylary arasynda tuńǵysh ret respýblıkalyq «Abaı, Shákárim oqýlary» bastaldy. Ár jyl saıyn júzdegen oqýshy qasıettiń qaǵbasyndaı kıeli mekenge ári baǵyn synaý úshin ári babalar rýhyna taǵzym etý úshin úkili úmitterin jelbiretip, aǵyn sýdaı aqtaryldy.
Bir kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstrleri bolǵan Qyrymbek Kósherbaev, Shámsha Berkimbaeva, Jaqsylyq Qulekeev, Kúlásh Naǵataıqyzy, Birǵanym Áıtimova, Janseıit Túımebaevtardyń ózderi bastap, Abaı eline kelip, júregi Abaı dep soqqan jas órkenniń talabyna qanat bitirip, qadamyna qýana qol soqty. Ásirese Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bas sarapshysy, Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty Roza Muhamedjanqyzy Battaldyń 20 jyl boıy Abaı oqýlaryn úzdiksiz úlken uıymshyldyqpen, shyp-shyrǵasyz ótkizýdegi eren eńbegi áli el esinde.
Roza Muhamedjanqyzy ótkizgen Abaı oqýlarynda saıysqa qatysýshylarǵa qoıylatyn talap óte qatal boldy. Máselen, aqyn óleńderin jatqa aıtýshylar, eń aldymen kem degende 150-200-ge tarta shyǵarmany bilip qana qoımaı, ony qazylar qoıǵan suraqqa saı kez kelgen jerinen múdirmeı aıtýǵa tıis boldy. Bul oqýshy zeıin-zerdesiniń myqtylyǵyn jáne naǵyz talantynyń erekshe eńbegin tanytatyn synaq edi. Biraq jady jaqsylar jasyǵan joq. Qaı kezde de qalyń kórermen men tyńdaýshyny talanttaryna tań tamasha qyldy. Mysal úshin, umytpasam, 2005 jylǵy oqýda qostanaılyq Raýshan Ádilbaeva Abaıdyń 141, Shákárimniń 209 óleńin jatqa oqyp, óziniń shyn júırik ekenin dáleldep shyqsa, Vıktor Fedıanın Abaı ánderin quıqyljyta shyrqap, bas júldege ıe boldy. Estýimshe, qazir osy bala sheteldik baıqaýlarda da Abaı ánderin aıtyp júrgen kórinedi.
Sondaı-aq Abaı oqýyna qatysyp, júldeger atanǵan Rınat Zaıytov, Rústem Qaıyrtaıuly, Sara Toqtamysova, Qarlyǵash Áýbákirovalar qazir Alashtyń arqaly aıtys aqyndary bolyp júrse, Ulan Saǵadıev, Baqytjan Baıbolov, Nurjan Baıtós, Jaıdar Jaqsylyqov, Aıdos Imantaevtar qazirgi qazaq poezııasynyń aldyńǵy shoǵyrynan kórinýde. 2007 jylǵy Abaı oqýlarynyń bas júldegeri, abaılyq aqyn Arman Sherızatov jastardyń memlekettik «Daryn» syılyǵynyń ıegeri atandy. Sóz joq munyń bári Abaı oqýlarynyń túpki nátıjesin kórsetedi. Al nátıjeli istiń qaıyryn qaı kezde de halyq kóredi.
Bıyl Abaı oqýlary Abaı aýdanynda HHIV ret ótkizildi. 2019 jyldan bergi Jıdebaı tórinde, ashyq aspan astynda ótkizilip otyrǵany osy. Úsh jyl álemdi jaılaǵan koronavırýstyń saldarynan onlaın formatta ótkizildi. «О́tkizildi» degenimiz jaı kóńil jyqpas sóz ǵana. Áıtpese, topyraǵynyń ystyǵy tabandy jylytyp, atyrabynyń samaly qadamdy shıratyp jiberetin kıeli jerge kelgenge, óz kózimen kórgenge ne jetsin, shirkin! Bıylǵy baıqaýǵa 150-ge tarta oqýshy qatysty. Olarǵa basshylyq jasap, bas-kóz bolyp júrgender – tek respýblıkalyq «Daryn» ortalyǵynyń astanalyq jáne oblystyq bólimsheleriniń adamdary ǵana. Respýblıkalyq Oqý-aǵartý mınıstrliginen eshkimdi kóre almadyq. Osydan-aq jyl ótken saıyn Abaı oqýlarynyń qojyrap, sıyrquıymshaqtanyp bara jatqanyn sezesiń, sezesiń de kóńiliń sary daladaı qulazyp sala beredi. Birinshiden, baıqaýdyń burynǵy sharttary buzylyp, nomınasııalary tipti kóbeıip ketken. «Abaıdyń aqyn shákirtteriniń shyǵarmalaryn jatqa oqý» saıysy degen jańa nomınasııa engizilipti. Nıet jaman emes. Biraq áýeli Abaı men Shákárim shyǵarmalaryn urpaqtar sanasyna ábden sińirip almaı, birdi-ekili óleń, poemalary ǵana bar Aqylbaı, Maǵaýııa sııaqty aqyn balalaryn qosyp, qoıyrtpaq jasaýdyń ne qajeti bar?! Ol ol ma, óleń qudiretin tolyq túsinbeıtin baıqaý shartyn jasaýshylar Shákárimdi aqyn shákirtterine qosyp, Abaı babamyzdyń ózi aqyndyq qýaty men talantyn qatty baǵalaǵan Kókbaı Janataıuly men Ýáıis Shondybaevtardy múlde qaltarysta qaldyrǵan.
Ekinshiden, osy baıqaý nomınasııasyna esse jazýdy kúshtep engizýdiń qandaı qajeti bar?! Oqý prosesindegi bul janrdy aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq bilim olımpıadalarynyń enshisine qaldyrsa da jarap jatyr emes pe?! Ári-beriden soń Shákárim bolmasa, Abaı prozalyq shyǵarma jazbaǵan. Pálsapalyq 45 qarasózi men «Qazaqtyń qaıdan shyqqandyǵy týraly» shejiresin esse janryna jatqyzýǵa kele qoımas. Qaısybir baıqaýdy uıymdastyrýshylar «esse jazýdyń eń basty sharty – Abaı óleńderine taldaý jasaý» degen ýáj aıtqan bolady. Qazylar bergen 15-20 mınýtta aqyn shyǵarmasyna jan-jaqty taldaý jasaýdyń aqylǵa syıa qoımaıtynyna ádebıetshi muǵalim túgili jaı qarapaıym adam da ılana qoımas.
Sóz joq, osyndaı kóp nomınasııanyń baıqaýdyń óz dárejesinde, óte ádildikpen ótýine úlken kedergi keltirip otyrǵany da shyndyq. Sebebi ár nomınasııaǵa ári ketkende eki, áıtpese bir adam ǵana qazylyq jasaıdy. Osydan ádildik shyǵa qoıa ma, oılana berińiz?!
Úshinshiden, baıqaý shashyrańqy ótedi. Shashyrańqy ótken soń onyń kórermeni de bolmaıdy. Kórermeni joq baıqaý bola ma?!
Burynyraqta úsh-aq nomınasııa bolatyn. Bári de kesene ortasyndaǵy amfıteatrda, jurtshylyqtyń kóz aldynda ótetin. Ozǵandy da, qalǵandy da halyq kórip otyratyn. Qazylar qoıǵan baǵasyn jurtshylyqqa kórsetetin. Al qazir tyǵylmaq oınaǵan sııaqty. Baıqaýdyń basy – aýdan ortalyǵynda, ortasy – murajaı qasyndaǵy jataqhanada, aıaǵy kesene basynda. 6 atalym boıynsha 6 oqýshy ákelgen jetekshi muǵalimniń qaı balasyna baryp, qaı balasyna qoldaý kórseterin bilmeı dal bolyp júrgenin kózimiz kórdi. Osydan baryp oryndy renish týady. Respýblıkamyzdyń túpkir-túpkirinen 2-3 myń shaqyrymdaı joldy artqa tastap, Abaı babalarynyń arýaǵyna sıynyp kelgen jas urpaqty jasytyp qaıtarǵanymyzdyń nesi jaqsy?!
Qaıtarǵan degennen shyǵady, jańa Qazaqstannyń jańa urpaǵyna Abaı jerinde kórsetetinimiz kóbeıip keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótýge aıryqsha mańyz berip, toıdy as berip, at shaptyryp, balýan kúrestirip qyrýar qarajat shashyp ótkizgenshe, halyq kádesine, urpaq qajetine jaraıtyn iz qalatyn mańyzdy sharýalar atqarýdy tapsyrǵan bolatyn. Sonyń nátıjesinde Abaı aýdanynda bir-eki jyldyń ózinde, pandemııaǵa qaramastan qyrýar ıgilikti is atqaryldy. Máselen, buryn Abaı babamyzdyń kindik qany tamyp, ómirge kelgen óńiri – Syrt Qasqabulaqqa Abaı oqýlaryna qatysýshylardy aparmaıtynbyz. Apara qalsaq ta, bulaqty kórsetpeı bura tartyp ketetinbiz. Sebebi bulaq kózi kútimsiz bolatyn. Aınalasy mal, sýyn baldyr basqan sasyq sýdy kórsetý abaılyqtar úshin úlken uıat is edi. Qazir kózimiz ashyldy. Búgingi Syrt Qasqabulaq alystan kóz tartyp, kóńil ósiredi. Zamanaýı talapqa saı bezendirilip, mármár brýchatka tóselgen trotýarmen júrgen jolaýshy bulaq kózine barǵansha Abaı babamyzdyń 45 qarasózin qazaq, orys, aǵylshyn tilinde oqyp tanysady.
Jıdebaıdaǵy kesene de bútindeı jańardy. Kirse shyqqysyz jumaq tórindeı. Toıdan keıin Prezıdentimizdiń ózi kelip, atqarylǵan jumystarǵa rızashylyǵyn bildirdi. Ile-shala Abaı oblysy bolyp qaıta quryldyq. Qaıta túledik. Jańaryp, jasaryp jatyrmyz. Buǵan da shúkirshilik etemiz.
Abaı, Shákárim oqýlarynyń o bastaǵy maqsaty – uly adamdardyń shyǵarmalaryn, ánderi men kúılerin jas urpaq boıyna molynan sińirip, sol arqyly el bolashaǵyn jasaýshylardy jan-jaqty tárıeleý bolsa, osy múddeden aınymaıyq. Abaıdyń «tolyq adam», Shákárimniń «ar bilimin» ózimiz tolyq túsinip, moıyndap almaıynsha, jetkinshek jetesine jetkizý múmkin emes. Olaı bolsa, Abaı oqýlaryn burynǵysynsha 3 atalym boıynsha: «Abaı, Shákárim óleńderin jatqa aıtý, Abaı, Shákárim ánderi men kúılerin oryndaý jáne jas talanttardyń óz shyǵarmashylyǵyn saralaý arqyly» ótkizý kerek dep oılaımyz.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Abaı oqýlarynyń nasıhattalýy nashar. Nashar emes-aý, múlde joq. Buryndary oblystyq gazetter men radıo-telehabar taratý mekemeleri saıystyń ótkeni jóninde úzip-julyp birdeńe kórsetip jatýshy edi. Bıyl ony da qoıypty. Teledıdar arqyly kúnine tórt saǵat «Qosylaıyq», «Birigeıik» dep mán-maǵynasy joq shoýlardy ótkizgenshe, jylyna bir-aq ret bolatyn, búkil respýblıka oqýshylary qatysatyn Abaı oqýlarynyń barysyn yjdahatpen nasıhattap jatsa, ultqa, ult aqynyna degen qurmet bolmas pa edi?! Bizdińshe, bul da – memlekettik is-sharany mensinbeýshiliktiń, atústi qarap, nemkettilik tanytýdyń bir kórinisi.
Tólegen JANǴALIEV,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Abaı oblysy,
Abaı aýdany
