Jańa ekonomıkalyq saıasat: Baǵyt qalaı, baǵdar qandaı?

HH ǵasyrdyń kórnekti ekonomısi Djon Meınard «Obshaıa teorııa zanıatostı, prosenta ı deneg» degen kitabynda «Ekonomıkalyq jáne saıası fılosofııa salasynda 25 nemese 30 jasqa jetkennen keıin jańa teorııa yqpalyna túsetin adamdar kóp te bolmas, son­dyqtan memlekettik qyzmetshiler, saıa­sı qaıratkerler men úgitshilerdiń aǵymdyq oqıǵalarda qoldanyp júrgen ıdeıalary sonshalyq tyń jańalyq emes. Alaıda erte me, kesh pe qaraqan bastyń múddesinen, izgilik úshin de, zulymdyq úshin de tap osy ıdeıalar qaýipti bolady», – dep jazǵan bolatyn.

Qańtar oqıǵasynan keıin el ekonomıkasy jańa relske túspekke talpynys jasap jatyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ishki jáne syrtqy saıasat sheńberinde birqatar tyń qadamǵa baryp, el ekonomıkasy men ult bolashaǵynyń damýy men óristeýine sep bolatyn úlken bastamalar kóterip, naqty sheshimder qabyldady. «Bizdiń ekonomıkalyq saıasatymyzdyń bazalyq maqsaty – ózgeris­siz qalady, azamattarymyzdyń sapaly ári ınklıýzıvti turmysy qamta­masyz etilýi kerek», – dedi Prezıdent. Sondaı-aq barshaǵa birdeı múmkindik jasaý jańa ekonomıkalyq saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolýy kerekti­gin atap ótti. Memleket basshysy eko­nomıkalyq saıasatymyzdy aıqyndap, memlekettik bastamalardy retteý úshin 2025 jylǵa deıingi damýdyń ulttyq jos­paryn jáne Memlekettik josparlaýdyń jańa júıesin qabyldady. Sondaı-aq ulttyq jobalar tizbesin bekitti.

«Jańa ekonomıkalyq baǵdardyń basym baǵyty jeke kásipkerlik bastamalardy yntalandyrý ıaǵnı memlekettik kapıtalızm men memlekettiń ekonomı­kaǵa shekten tys kıligýinen ketý; báse­kelestikti damytyp, barshaǵa birdeı múmkindik jasaý jáne árıne, ulttyq tabysty ádiletti bólý bolmaq». «Sońǵy kezde bıýdjettiń shyǵys bóligindegi min­dettemelerdi oryndaý úshin bıýdjet tapshylyǵy ulǵaıyp, Ulttyq qordan alynatyn transfertter kóbeıýde. Únemi osylaı «aýyrdyń ústimen, jeńil­diń astymen» júre almaımyz. Bizdegi qar­jylyq ornyqtylyqtyń qory son­shalyqty sheksiz emes. Bıýdjettiń kirisin arttyrý úshin sharalar qabyldaý qajet ekeni sózsiz. Birinshi kezekte, memlekettik shyǵystardyń aýqymyn jáne onyń tıimdi jumsalýyn baqylaýda ustaý kerek. Ulttyq qordyń aktıvterin qalpyna keltirý úshin bıýdjet erejesin engizýdi tezdetken jón», dep arnaıy tapsyrma berdi.

Bizde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi degen qurylym bar. Memlekettiń ekono­mıkalyq saıasatymen osy mınıstr­­lik tikeleı aınalysady. Qazaqstan Úkimeti jańa ekonomıkalyq saıasat uǵy­myn qalyptastyrýǵa múddeli bolýǵa tıis. О́kinishke qaraı, qazir biz ıdeıalar daǵdarysyn bastan ótkerip jatyrmyz. Áli de burynǵy sarynmen qarajatty qaıtarymy kúmándi úlken jobalarǵa salý jalǵasyp otyr. El ekonomıkasy qaı jerde, qaı deńgeıde, baǵyt qalaı, baǵdar qandaı? Tıimdilik tetigin qalaı tabamyz? Serpindi damýǵa qalaı qol jetkizemiz? Osyndaı saýaldardyń jaýaby tabylmaı tur.

Otyz jylǵy ekonomıkalyq baǵdar sol ornynda. Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq stagnasııaǵa urynýy sonyń saldary. Sharýashylyq júıe­si ártaraptandarylmaǵan, negizinen tabıǵı resýrstardy eksporttaýmen ǵana kelemiz. Barlyq kúsh ishki jalpy ónim­niń ósýine ǵana baǵyt alyp otyr. Halyq­tyń turmysy nasharlap, múliktik sáıkessizdik ósip keledi.

Qazirgi geosaıası jaǵdaı kúnige myń qubylyp tur. Osyǵan baılanys­ty Mem­leket basshysy eksporttyq dáliz­derimiz men saýda baǵyttaryn ózgertý kerek degen usynys aıtty. Nıet durys. Biraq muny kim jasaıdy? Aqyry «a» dedik pe, onda «b» týraly da aıtylýy kerek. Qazaqstan bıýdjetine eksport pen ımporttan túsetin qarjyny qalpyna keltirý týraly naqty sharalar qajet. Qazir keden tólemderiniń 86 paıyzy, tipti tikeleı Qazaqstan terrıtorııasyna ımporttalatyn ónimderden túsken aqsha da Reseıge ketedi. Bul Qazaqstannyń ekonomıkalyq táýelsizdigine nuqsan keltiredi jáne Keden odaǵynyń jarǵy­sy men erejelerine qaıshy keledi. Osy rette jańa kólik dálizderine qaı mınıstrlik jaýap beretini de aıqyn emes. Ekonomıkany ártaraptandyrý jónin­de talaı ret aıtyldy. Memleket­tiń eksporttyq taýarlardy tasymaldaý baǵasyn azaıtý jáne shetelge shyǵarylatyn ónimniń qosymsha qunyn arttyrý degen ózekti máseleler qalaı retteledi? Jańa óndiris oryndaryn ashyp, ımportqa táýeldilikten qutylýdyń joldary qandaı?

Másele túsinikti bolý úshin nesıe saıasatyn alyp qaraıyq. Qazaqstanda tutynýshylyq nesıe kólemi 10 trıl­lıon teńgeden asyp otyr. Investısııalyq nesıe 6 trıllıon teńge kóleminde. Aıyrmashylyq kózge uryp turǵan joq pa? Nesıe portfeliniń basym bóligi óndiristi qarjylandyrýǵa jumsalýǵa tıis emes pe? Prezıdent aıtyp otyrǵan jańa ekonomıkalyq saıasattyń negizgi arqaýy osy ǵoı.

«Iа ne nastolko glýp, chtoby poverıt, chto rynok sam po sebe reshıt vse sosıalnye problemy. Neravenstvo, bezrabotısa, zagrıaznenıe okrýjaıýsheı sredy nepreodolımy bez aktıvnogo ýchastııa gosýdarstva».

Osy sózdi aıtqan Djozef Stıglıs degen danyshpan bar. Nobel syılyǵynyń laýreaty. Osy kisi aýstırıalyq «Der Standard[en]» gazetine bergen suhbatynda Reseıde júrgizilgen jekeshelendirý saıasatyn synǵa alady. «Saıası kún tártibine 90-jyldary zańsyz júrgizilgen jeke­shelendirýge qatysty máseleni shyǵarý kerek, Reseı jurtshylyǵynyń turmy­syndaǵy ózgeristerdiń túbinde osy másele jatyr. Bul tek ádilettilik másele­si emes, sonymen qatar bul bolashaqtaǵy ekonomıkalyq aqyl-oı máselesi. Eger muny qaramasaq, ekonomıkalyq olıgarhııa saıası olıgarhııaǵa aınalýy múmkin».

Toqsanynshy jyldary Qazaqstanda da tap Reseıdegideı jekeshelendirý isi júrgizildi. Nátıje birdeı. Stıglıs aıtyp otyrǵan ekonomıkalyq olıgarhııa bizde de saıası olıgarhııaǵa aınalǵan joq pa?

Ekonomıka salasyna jaýapty mamandar qazir neolıberaldyq damý úlgisin mysal etedi. Neolıberaldyq ıdeolo­gııa degen ne? Naryq – qoǵamnyń tabı­ǵı qalpy deıdi osy ıdeıany jaqtaýshy­lar. Naryq áleýmettik jáne ekonomı­kalyq ınstıtýttardyń erkin jumys isteýine múmkindik beretin orta. Naryq týǵyzǵan problemalar men qordalanǵan máselelerdi birinshi kezekte naryqtyń ózi sheshýge tıis.

80-jyldardan bastap álemniń kóptegen elderinde, tipti ózderin demokratııalyq elmiz dep sanaıtyn memleketterdiń ózinde áleýmetke baǵdarlanǵan saıasat azamattardyń baı-baǵlan bóliginiń múddesin kúıtteýge kóshirilgeni belgili. Tranzıtti ekonomıkasy bar elderde bul ashyq túrde kleptokratııalyq rejimdi qalyp­tastyrýǵa alyp keldi. Muny biz qazir korrýpsııalyq problema dep júrmiz.

Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıe­júzilik saýda uıymy, Álemdik bank jáne basqa da ekonomıkalyq ınstı­týttarǵa neolıberaldyq doktrınany jaqtaýshylar kelgennen keıin Latyn Amerıkasy, Afrıka jáne postso­sıa­lıstik blok elderinde jaǵdaı kúrdelene tústi. Bul uıymdar qyryq jyldan beri erkin saýda, básekelestik, qalqymaly aıyrbas kýrsy degendi qoldap-qýattap keledi. Transulttyq korporasııa túrin­degi halyqaralyq kapıtal múddesin osylaı qorǵap otyr.

Neolıberaldar «daǵdarys kele jatyr» degen jeleýmen AQSh, Shvesııa memleketterinde 1980 jyldary óz degenderin jasady. Jasandy daǵdarys arqyly Ońtústik Koreıa, Argentına memleketterinde toqsanynshy jyldary bul elderdiń ekonomıkasyn radıkaldy túrde restrýksııa jasady. Qazaqstan da osyndaı jaǵdaıǵa tap boldy. Reseı, Qyrǵyzstan, Grýzııa, Ýkraına jáne basqa birqatar elde «esten tandyrý terapııasy» júrgizildi. Osynyń saldarynan komprador taby paıda boldy, memlekettiń, naryqtyń róli kómeski tartty, azamattar arasynda múliktik teńsizdik qalyptasty. Meınstrımdik ekonomıkalyq ǵylym tabys pen baılyqty bólisý arasyndaǵy teńsizdikti basty másele dep eseptemeıdi. Kerisinshe, bul olardyń paıymdaýynsha básekelestikke, ınnovasııaǵa, óndiris ósimine áser etetin nárse dep esepteledi.

Esterińizde bolsa, biz 2000-jyldary «Azııa barysy» atanamyz dep alty qurlyqqa jar saldyq. Japonııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Taıvan elderiniń ekonomıkalyq sekirisine tánti boldyq. Bul elder óz aldaryna birinshi kezekte naryq pen básekelestikti damytý degen maqsat qoımaǵanyn eskermedik. Osy memlekettiń bári memlekettiń belsene aralasýynyń arqasynda ıntensıvti ónerkásip saıasatyn júrgizgenin qaperden shyǵaryp aldyq.

Búginde birdeńe bolsa «bizge ınves­tısııa kerek» degendi aıtamyz. Mılton Frıdman bastaǵan monetarızm teorııasyn jaqtaýshylar «ınvestısııa bolmasa – damý da bolmaıdy» degen tujyrymdy alǵa tartady. Al Fınlıandııa, Aýstrııa, Shvesııa, Danııa memleketteri ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryna deıin shetel kapıtalynyń aǵylýyna tyıym salǵanyn bilemiz be? «Ekonomıkalyq ultshyldyq» saıasatyn júrgizgen elder bul kúnde dáýleti tasyp, sáýleti asyp, saltanat quryp otyr.

Qazaqstannyń ónerkásibi men agro­ónerkásip salasy kúshti boldy. So­nyń bári «shetel kapıtalyn tartý» degen uran jeteginde kózden bul-bul ushty. Ekonomıkanyń shıkizat sektoryna barynsha basymdyq berý osyndaı jaǵdaıǵa jetkizdi. Bir kezde Qazaqstanda «klasterdi damytamyz» dedik. Klaster bolmaǵan sala joq. Odan keıin «ındýstrııalyq-ınnovasııalyq saıasat» dedik. Bıýdjetten ekeýine de qyrýar qarajat bólindi. Nátıje qaıda? Qaıtarymy ne boldy? Suraǵan bir adam joq. Ketken qarajattyń esebin bergen bir adam joq. Jaýapkershilik júgin arqalaǵan Úkimettiń bir múshesin kórdińiz be?

Prezıdent ekonomıkadaǵy osyndaı teńgerimsiz ahýaldyń túp-tórkinin tereń túsinip, Úkimet aldyna jańa ekonomıkalyq saıasat jasaý mindetin keıingi eki Joldaýynda ashyq qoıdy. Tipti «Ádiletti Qazaqstan» qaǵıdatynyń ózegi jiberilgen olqylyqtardy jedel túzetý, ekonomıkany qaıta jańǵyrtý máselesinde jatqanyn ańdamaý múmkin emes.

Bir kezdegi Vashıngton konsensýsy qarjy kapıtaly men transulttyq korporasııalar úshin áli de paıdaly. Joǵaryda biz mysal keltirgen Djozef Stıglıs pen taǵy bir Nobel syılyǵynyń laýreaty Pol Krýgman óz eńbekterinde bul týraly shyryldap aıtyp keledi.

Pol Krýgman ekonomıka professory, pýblısıst. AQSh-taǵy óte yqpaldy ǵalymdardyń biri. 2008 jyly halyqaralyq ekonomıka salasyndaǵy eńbegi úshin Nobel syılyǵyn alǵan. Ol ekonomıkalyq geografııa, salyq salý, tabystardy bólý, makroekonomıka salasynda kóptegen zertteý jasaǵan. Áıgili Djon M.Keınstiń «eski keıns tásili» degen qaǵıdasyn qabyldap, «Vy­hod ız krızısa est!» degen kitap jazǵan.

Osy Krýgman jańa saýda teorııasyn jasaǵan kisi. Ol Eýroodaq problemalaryn jiti zertteıdi. Eýropa úshin ortaq valıýta engizý máselesin katastrofalyq sheshim dep esepteıdi. Eýro engizilgende Eýropa elderi bórikterin aspanǵa atyp qýanǵan bolatyn. Alaıda negizgi qarjy aǵyny Ispanııa men Grekııanyń turalaǵan ekonomıkasyn kóterýge jumsaldy. Islandııa sekildi elder óz valıýtasyn saqtap qaldy. Sonyń arqa­synda Islandııa básekelestikke tótep berdi. Eýroaımaqtyń kóptegen elderi uzaqmerzimdi depressııaǵa tústi. Ju­mys­syzdyq beleń aldy, baǵany us­tap turýǵa kóp kúsh jumsaldy. Qatań ekono­mıkalyq sharalar onsyz da tura­laǵan ekonomıkanyń júgin odan saıyn aýyrlatyp jiberdi. Ispanııa táltirek­tep kóshke ilesken boldy, Grekııa sol kúıi turalap jatyr, al Italııa – Eýroodaqtaǵy eń úlken ekonomıkasy bar el, jan basyna shaqqandaǵy tabys jóninen 2000 jyldardaǵy deńgeıde qaldy.

Eýropanyń ózge bóligindegi jaǵdaı qalaı bolatynyn eshkim de tap basyp aıta almaıdy. Majarstan bir partııalyq avtokratııa júıesine kóshti. Polsha da osy yńǵaıda ketip barady.

Krýgman álemdik ekonomıka másele­lerin jilikshe shaǵatyn myqty maman. Onyń pikirinshe, jahandaný úderisiniń kemshin jaqtaryna qaramastan álemdik saýda tosyn irkilisterge tap bolmaı qalmaıdy.

«Nege álemdik saýda zardap shegedi? Pýtınniń júrgizgen qolaısyz arnaıy operasııasy ýkraın bıdaıyn eks­port­taýdyń núktesin qoıýǵa baǵyt­tal­ǵany anyq. Bul Reseıdiń saýda kólemin qysqartatyny belgili. Reseı munaıy men gazyn eksporttaý qanshalyq qysqar­ǵany túsiniksiz. Eýropa ımport ónimder­ge sanksııa salýǵa qulyqsyz. Alaıda Eýroodaq mundaı táýeldilikten qutylý úshin qajetti sharalardy qabyldamaı otyra almaıdy», dep jazady ol.

Pol Krýgman Reseıdiń halyqaralyq «ızgoı» bolýynan qoryqpaıdy, ol Qytaı­dyń ózimen ózi qalýynan sekem alady. Eger Qytaı Batyspen kon­f­ron­­tasııaǵa baryp, ekonomıkalyq, tipti áskerı qaıshylyqtarǵa urynsa, munyń sońy boljap bolmas zardaptarǵa uryndyrýy múmkin dep esepteıdi.

«Eger biz jahandanýdan ishinara bas tartsaq qalaı bolar edi? Baı jáne alǵa ketken ekonomıkasy bar elder birshama kedeılenedi. Brıtanııa álemdik saýdanyń tómendeýine qaramastan ósimdi saqtap otyr. Biraq meni sońǵy onjyl­dyqta álemdik naryqsyz-aq tabys­qa jetken elderdiń taǵdyry qatty oılandyrady. Máselen, Bangladesh – tigin buıymdarynyń eksporty arqyly ekonomıkalyq tabysqa jetken el. О́kinishke qaraı, bizge Birinshi jahandyq soǵystan qaıta sabaq alýǵa týra keledi. Jahandanýdyń artyqshylyǵy áskerı qaqtyǵys qaýpi týǵan jaǵdaıda qaýipti jaǵdaıǵa tap bolady. Álem baı bolýy úshin, biz onyń qaýipsizdigin oılaýymyz kerek», dep jazady Krýgman.

Sondyqtan Qazaqstan úshin de qaýip­sizdik birinshi orynda turýy kerek. Qańtar tragedııasy kóp nárseniń betin ashyp berdi. Eldiń zııaly jáne saıa­sı elıtasy memlekettiń ári qaraıǵy damýy úshin aqyl-oı, tyń ıdeıa, naqty usynystarǵa júginýge tıis. Burynǵy ekonomıkalyq baǵyt-baǵdar túbegeıli ózgerýge tıis. Ekonomıkanyń ofshorlanýy, azamattardyń nesıe qamytyn kııýi, tabys pen turmystaǵy teńgerimsiz ahýal sol qalpymen jalǵasa berse, bizdiń eldiń keleshegi kúmándi, tur­mysy tumandy bolmaq. Máseleni tótesinen qoıatyn bolsaq, memlekettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq saıasatyn tolyq jań­ǵyrtý qajet. Olaı jasalmasa, ekinshi qańtardyń qulaǵy qyltıyp shyǵa keletinin esten shyǵarmaǵan abzal.

Nurtóre JÚSIP,

senator