Shyn máninde úsh ǵasyrdan asa otarshyldyq qamytyn kıgen halqymyzǵa azattyqtyń jyly lebin ákelgen tarıhı qujattyń joly da, jóni de bólek. О́z basym bul qujatty elimizdegi uly ózgeristiń bastaýy dep bilemin. О́tken ǵasyrdaǵy 80-jyldardyń sońynan bastap álemdegi jer kólemi jaǵynan ǵana emes, mol tabıǵı qazba baılyqtyń ıesi bolǵan keńes odaǵynyń ekonomıkasy quldyraýǵa tústi. Tipti halyqty kúndelikti azyq-túlikpen qamtamasyz etýdiń ózi qıyndap, turmysymyz kúrt tómendedi. Bul problema bir kúnde emes, jyldan-jylǵa jınalyp, qor-
dalanyp qalǵan bolatyn. Keńes odaǵynyń alǵashqy ári sońǵy prezıdenti M.Gorbachev bılik basyna kelisimen jarııalylyq pen qaıta qurý saıasatyn qolǵa alyp, ekonomıkany túzeımin degenimen, odan eshnárse shyqpady. О́ıtkeni qordalanyp qalǵan problemany sheshýge túbegeıli ózgeris qajet edi.
Jalpy, sosıalıstik qoǵamnyń basty kemshiligi – menshiktiń bári ortaq boldy. Eshkim atqarǵan qyzmetine jaýap bermedi. «Qoǵamnyń múlki» degen sana qalyptasty.
Sonyń kesiri osy jaǵdaıǵa ákeldi. Alaıda odaq ekonomıkasy kúırep bara jatqanyn bilgen bilikti ǵalymdar dabyl qaǵyp, ony sheshý joldaryn kórsetip, usynystaryn aıtty. Biraq olardy eshkim tyńdamady, qaıta qýǵynǵa saldy. Ekinshiden, óz erekshelikteri bar barlyq respýblıkalardy bir ortalyqtan basqarý aýyr ǵana emes, qaýpi de zor edi. KSRO-nyń demokratııalyq ortalyqshyldyǵy jalań uranmen kómkerilgen. Respýblıkalardaǵy jergilikti halyqtyń ulttyq múddesin eshkim eskermedi. Qaıta, Máskeýdiń ústemdigi kóbeıdi. Bul jaǵdaı ár ultty ashyndyryp, onyń aqyry, narazylyqtarǵa ákeldi. Buǵan mysal retinde, 1986 jyly qazaq jastarynyń namysyn qaırap, alańǵa alyp shyqqan Jeltoqsan kóterilisin aıtar edim. Ortalyq jastarymyzdy kúshpen basyp janshysa da, olardyń rýhyn óshire almady.
Mine, osyndaı qym-qýyt ózgeris kezeńinde, ıaǵnı 1990 jyly 25 naýryzda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi XII shaqyrylymyna saılaý ótti. Bul keńes odaǵynyń tarıhynda alǵash uıymdastyrylǵan erkin saılaý der edim. 360 depýtattyq mandatqa 2 myńnan asa úmitker talasty. Men de sol kezde burynǵy Semeı, qazirgi Abaı oblysyndaǵy 205-shi Maqanshy saılaý okrýginen depýtattyqqa túsip, ashyq básekede baq synasyp, halyqtyń qoldaýymen depýtattyq mandatqa ıe boldym.
Dál osy ýaqytta odaqtas respýblıkalar birinen soń biri egemendik deklarasııasyn jarııalaı bastady. Sol jyldyń kúzine qaraı bizde de egemendik deklarasııasyn jarııalaý jóninde respýblıkalyq basylymdarda, sonyń ishinde sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqtan» men «Halyq keńesi» gazetinde maqalalar jaryq kórip, ony halyq qyzý qoldady. Sol tusta jarııalylyqtyń jeli ońynan soǵyp, «Azat», «Alash» sekildi ulttyq qozǵalystar men halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy quryldy. Bul uıymdardyń basshylyǵynda elimizge tanymal zııaly azamattar júrdi. Olar «Odaq quramynan shyǵyp, derbestigimizdi alaıyq» dep jurtshylyqqa úndeý joldap, sherýler ótkizdi. Munyń bári – sol kezeńdegi qajettilikti tolyq ótedi. Bir jaǵynan, eldiń rýhyn kóterse, ekinshiden, táýelsizdik alýǵa talpynys jasaldy. Bul talpynysymyz aıaqsyz qalǵan joq. Osy aralyqta odaq quramyndaǵy 4-5 respýblıka egemendik deklarasııasyn jarııalap ta úlgerdi. Jalpy, KSRO-nyń 1924 jyly Konstıtýsııasynda respýblıkalardyń odaqtan shyǵý quqyǵy jazylǵanymen onyń quqyqtyq emes, saıası mazmuny boldy. О́ıtkeni zańdar men zańnamalarda atalǵan normanyń erejesi jazylmaǵan. Shyndyǵynda, keńes odaǵynyń quramyndaǵy respýblıkalardyń bostandyǵy sóz kúıinde edi. Bizdiń elimizde de, ásirese Joǵarǵy keńes depýtattary arasynda odaqty saqtap qalǵysy kelgender boldy. Bir jaǵynan, ol túsinikti. О́ıtkeni bárimiz de keńes dáýirinde ómirge kelip, bala kúnimizden sol ıdeologııamen ósip, boıymyzǵa sińirdik. Odan bir kúnde arylý múmkin emes-ti. Alaıda ekonomıka quldyrap, halyqtyń jaǵdaıy tómendep bara jatqany – sanaly adamdy oılantty. Aqıqatyn aıtqanda, Joǵarǵy keńes jıyndarynda egemendik deklarasııasyn qabyldaý biraz aıtys-tartysqa sozyldy. Belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Marat Ospanov bastaǵan demokratııalyq depýtattar toby «azamattyq qoǵam quraıyq» dese, bir top qazaq zııalysy «eń basty egemendik qazaq tiline berilsin. Orys tili – resmı til bolsa, ol qazaq tiliniń baǵasyn tómendetedi» dep bastama kóterdi.
Qazaqstan Joǵarǵy keńesi egemendik deklarasııasyn qabyldaý týraly komıssııa quryp, oǵan akademık Salyq Zımanov jetekshilik etti. Shyndyǵyn aıtqanda, egemendik deklarasııasyn qabyldaý ońaı bolǵan joq. Depýtattar tarapynan túrli pikirler aıtyldy, tipti keıbireýler deklarasııany qabyldaýǵa qarsylyq kórsetip: «Biz odaq quramynan shyqsaq, erteń kúnimizdi kóre almaı qalamyz. Odan da odaqpen kelisimshartqa qol qoıyp, sonyń quramynda bolaıyq» dedi. Osyǵan baılanysty alǵash ret basqa egemen respýblıkalarmen erikti túrde odaqqa birigip, olarmen kelisim-shart negizinde qatynas quratyn Qazaq KSR-niń egemen memleket mártebesin jarııalady. Alaıda elimizdegi armııa, sot, qarjy, prokýratýra bıligi – ortalyqtyń quzyrynda qaldy. Osyǵan búgingi kúnniń bıiginen qarasaq, qarama-qaıshylyq bar ekenin kóresiz. Sondaı-aq keıbir halyq qalaýlylary «Egemendik deklarasııasynda qazaq ultyna basymdyq kóp berilgen, olardyń sany 40 paıyzdan asar-aspas, bul respýblıkadaǵy basqa halyqtardyń quqyǵyn tómendetpeı me?» dep saýal joldady. Soǵan baılanysty sol kezdegi respýblıka basshysy Nursultan Nazarbaev Joǵarǵy keńesi májilisinde sóılegen sózinde deklarasııadan respýblıkadaǵy ulttyq memlekettilik máselesin ǵana emes, sonymen qatar qazaq halqy týraly sózderdi de alyp tastaǵysy keletindermen kelise almaıtynyn ashyq aıtty.
Respýblıka basshysynyń pikirin qoldaǵan akademık Sultan Sartaev halyqaralyq tájirıbede, máselen, Ulybrıtanııa men Fransııada ulttyq memlekettilik júıeniń azamattyq jáne quqyqtyq qoǵamǵa qaıshylyǵy joq ekenin naqty dáleldermen baıandady. Al kórnekti ǵalym Salyq Zımanov egemendik deklarasııasynda memleket qurýshy ulttyń róline basa mańyz berip, qazaqtyń tili men mádenıetine aıryqsha nazar aýdarý kerektigin jetkizdi. Sonymen qatar jańa qujatta elimizdegi jer, kól, ósimdikter men haıýanattar álemi, tabıǵı paıdaly qazbalar jáne mádenı, tarıhı qundylyqtarymyz respýblıka menshiginde qalady dep anyq jazyldy. Buǵan eshkim qarsylyq kórsetpedi. О́z kezeginde, kóp pikir týdyryp, qyzý talqylanǵan deklarasııadaǵy túıtkildi máselelerge marqum Salyq aǵamyz egjeı-tegjeıli túsinik berdi. Nátıjesinde, daýys berýge qatysqan depýtattardyń basym kópshiligi usynystardy qoldap, egemendik deklarasııasyn qabyldady. Sóıtip, 17-baptan turatyn deklarasııa kólemi az bolsa da mańyzdy tarıhı qujatqa aınaldy. Osy qujatta egemendigimizdiń barlyq belgileri anyq kórsetilip qana qoıǵan joq, tarıhymyzda alǵash ret demokratııalyq quqyqty memleket qurý aıtyldy. Sodan beri 32 jyl ótse de, tarıhı qujatty qabyldaý sáti áli kúnge deıin esimde. Soǵan múmkindiginshe úlesimdi qosyp, basy-qasynda júrgenimdi taǵdyrymnyń bir syıy kóremin. Tujyryp aıtqanda, 1990 jyly 25 qazanda qabyldanǵan Egemendik deklarasııasy – el táýelsizdigine alǵashqy qadam boldy.
Jánibek KÁRIBJANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
