Tobyldy uly ózenge aınaldyrǵan sýretker
Konferensııanyń alǵysózin alǵan oblystyq Mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov óńirde syrly óleńniń sheberi Syrbaı Máýlenovtiń esimin dáriptep, aqyn murasyn nasıhattaý jumystarynyń júrip jatqanyn aıtty.
– Qostanaıda Syrbaı Máýlenovtiń atynda úlken gımnazııa bar. Onyń muǵalimderi men oqýshylary osynda otyr. Keshe konferensııanyń alqa otyrysy sol gımnazııada ótti. Bilim ordasynyń ujymy aqynnyń mereıtoıyn ótkizýge atsalysyp, úles qosyp jatyr. Aqynnyń 100 jyldyǵy óńirde keńinen atalyp ótýde. Syraǵańnyń asyl murasy túrli ádebı baıqaýlar men bilim jarystaryna arqaý bolýda. Jyl boıy jıi ótip jatqan osyndaı is-sharalardan ańǵarǵanymyz – jastar aqyn shyǵarmalaryn oqıdy, jaqsy biledi. Jalpy, taıaýda Ulttyq kitaphananyń «Oqıtyn Qazaqstan» degen joba aıasynda Qostanaı oblysy oqyrmany ozyq ólke degen ataqqa ıe boldy. Bul óńir turǵyndarynyń ádebıetke degen zor yqylasynyń, jalpy shyǵarmashy-
lyq adamdarǵa degen qurmeti men oqyrmandyq mádenıetiniń joǵary ekenin kórsetedi, – dedi basqarma basshysy.
Jıynda Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet Syrbaıdyń aqyndyq tulǵasyn daralap turatyn kesek shyǵarmalaryn saralap taldaı kele, sózin:
– Syrbaı Máýlenov kele jatqanda naǵyz aqynnyń kele jatqany anadaıdan kórinip turatyn. Baıaǵyda áýlıeler kele jatqanda tóbesinde bult ilesip kele jatady deýshi edi. Bizdiń Syraǵań da sondaı, jaı bult emes naızaǵaı shatyrlatyp, kún kúrkiretip, jyr daýylyn boratqan asaý bulty bar aqyn edi. О́zi de kúndeı kúrkirep sóılegen sózinde de kórinip turatyn. Búkil bolmysy men jaratylysy aqyn bolatyn. Ol kisi jas kezinen Sábıt Muqanov, Isa Baızaqov syndy myqtylardyń batasyn aldy. ...Aqyn
«Sen meni oıladyń ba, túsimde kórdim. Tobyldyń qoınaýynda, Tobylǵy ishinde kórdim», deıdi. Qandaı ǵajaıyp tunyp turǵan sýret! Osy óleń arqyly Syraǵań Tobyl ózenin álemdegi eń uly ózenge aınaldyrdy. Al ózi álemdegi eń úlken klassıkterdiń birine aınaldy. Syraǵańnyń orny sondaı bıikte, – dep túıindedi.
Ákelik mekteptiń akademıgi
Aqynyn ardaqtap alqaly jıyn ótkizip jatqan Qostanaı jurtshylyǵyna rızashylyq sezimmen alǵys aıta sóz bastaǵan Qasym Máýlenov Syraǵańnyń ákelik, kisilik bolmysy týraly tebirene sóıledi.
– Qazaq ádebıetiniń klassıgi Syrbaı Máýlenov úıde de akademık, klassık áke bolatyn. Anam Kúljamal Ahmet Baıtursynulynyń aǵasy Qalıdyń nemeresi. Ámir degen ulynan týǵan. Baıtursyn áýleti bizge óte jaqyn bolyp keledi. Biz úıde jeti balamyz. Áke-sheshemiz bárimizdi oqytyp-toqytyp, jetkizdi. Bárimiz joǵary bilim alyp, ár salada tabysty eńbek ettik. Aǵamyz Dúısen – bilikti qarjyger, Jeńis aǵam – qurylysshy-ınjener, apam Baqytjamal – professor, ózim Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń ıegerimin, inim Ǵazız IIM polkovnıgi, doktor, professor, KSRO-nyń úzdik krımınologi. Búgin sizderdiń aldaryńyzda áke-sheshemizge taǵy bir rahmet aıtqym kelip tur. Ákem bizge óte meıirimdi edi. Jeti balasyn óleńine de qosyp: «Meniń jeti balam bar, Jeti arqa tirer asqarym bar, Meniń jeti dalam bar. Meniń jeti aspanym bar. Men jylasam jeti jer bir jylaıdy, Men qulasam jeti aspan bir qulaıdy», dep jyrlady. Ákem bizge balalar, birinshiden taza bolyńdar, ekinshiden elge paıda tıgizýdi oılańdar, dep únemi aıtyp otyratyn, – dedi aqynnyń uly.
Qasym Máýlenovtiń aıtýynsha, Syraǵań 1992 jyly týǵan jeri Torǵaıǵa bara jatyp Bestaýdyń mańaıynda jol apatyna túsedi. Osy oqıǵadan keıin kóp uzamaı, 1993 jyly qaıtys bolady. Alaıda aqynnyń ózi ólgenimen, sózi ólgen joq. Máýeli óleńin máńgilikke tabystap ketti. Búginde Arqalyq, Qyzylorda, Qostanaıda aqyn atyndaǵy kóshe bar. Astana, Qostanaı qalalary men Torǵaı óńirindegi Mılisaı aýylyndaǵy úsh mektep Syrbaı Máýlenov esimimen atalady.
Syrbaıdyń segizinshi balasy
Qazir Qostanaı qalasynda turatyn aqyn Serikbaı Ospanov kezinde Syraǵańnyń qamqorlyǵyn kóp kórgen. Bir qolyn soǵysta qaldyrǵan maıdanger ákesinen segiz jasynda aıyrylǵan armanshyl bala onjyldyq mektepti bitirgen soń, bir jyl keńsharda jumys istep aqsha taýyp, 1964 jyly Bestaýdan oqý izdep Almatyǵa attanady. О́miri qala kórmegen qyr balasy munda kelgen soń, biraz ýaqyt Syraǵańnyń úlken uly Dúısenniń úıinde jatady.
– Sóıtip, men Syrbaı aǵanyń sheshesi Almagúldiń, Dúısen aǵamnyń úıindegi jeńgemiz, Qasym Amanjolovtyń qyzy Jannanyń qolyna tap boldym. Ol úıde maǵan deıin de Torǵaıdan kelgen úsh bala jatyr eken. Almagúl anamyzdyń da, Janna jeńgemizdiń de bir sát qabaq shytqanyn kórmedik. Almagúl sheshemiz meni ana úsheýinen de qatty jaqsy kórip ketti. «О́ı, aınalaıyn, ózimniń Syrbaıym sııaqtysyń. О́leńge uqypty qaraıdy ekensiń, áli-aq adam bolyp ketesiń, aınalaıyn!» dep emirenip otyryp, kóp áńgime aıtatyn. Syraǵańnyń týǵan kúni – eldi alapat ashtyq jaılaǵan 1922 jyldyń 17 qyrkúıegi. Almagúl shesheı: «Júrýge shamasy jetetin jurttyń bári jan-jaqqa ketip jatyr. Biz de Qyzylorda jaqqa bet aldyq. Sol jolda Ospan qojanyń basyna túnedik. Sol túni saqaly qýdaı appaq úlken qarııa túsime kirip, osy balańa bekem bol, túbi seni jetkizetin osy bala bolady dedi. Muny aıanǵa jorydym», dep otyrýshy edi. Syraǵańnyń týǵan jeri Torǵaı dep kórsetilip júr. Ol kisi kezinde Torǵaıǵa, qazir Qyzylordaǵa qaraıtyn Qyzyljyńǵylda týǵan. Osy Syrdyń boıynda týǵandyqtan esimi de Syrbaı dep qoıylǵan, – dedi Serikbaı aǵa.
Syrbaı Máýlenov jas aqynǵa tartý etken «Mızam» atty kitabyna «Balama balaıtyn, janymdaı kóretin, Serikbaı baýyryma» dep jazyp beripti.
– Kádimgi áke men baladaı jaqyn boldyq. Tipti monshaǵa da birge baryp júrdik. Ǵabıt Músirepovtiń «Tımka-Dımka» degen áńgimesi bar. Sol shyǵarmanyń keıipkeri Tımka biz baratyn monshada isteıdi. Syraǵań únemi sol Tımkanyń monshasyna ǵana baratyn. Syraǵańnyń bir ereksheligi eshkim ańǵarmaıtyn kishkentaı nársege úlken dúnıeni syıǵyzyp jiberetin. Mysaly: «Názıranyń basyna bardym. Qys. Qar qalyń túsken.
Tasyn arshyp qarap edim, týǵan jyly men ólgen jyly qashalypty. Arasynda bir syzyqsha bar. Názıranyń búkil ǵumyry, istegen isiniń bári osy bir syzyqshaǵa syıyp ketkendeı», deıdi. Keremet nárse ǵoı! – deıdi tebirene sóılegen aqyn.
Adasqan kitaptar mýzeıge tabys etildi
Syrbaı aqyn Qostanaıǵa kelgende, eń aldymen, Aqylbek Shaıahmet aǵamyzdy izdeıdi eken. Aqylbek aǵanyń aıtýynsha, Qostanaı turǵyndary Syraǵańdy «Bizdiń Syraǵań» deıdi. Olaı deıtin reti bar. Syrbaı Máýlenov kóp jyl Qostanaı qalasynda turyp, oblystyq gazette qyzmet atqarǵan. Osy shaharda otaý tigip, sábı súıgen. Soǵysqa da osy aradan attanǵan.
– Qostanaılyq baldyrǵandar Syraǵańnyń budan jarty ǵasyr buryn jazǵan «Kóshesi onsha kóp emes, kólemi onsha keń emes, sonda da osy Qostanaı esh qaladan kem emes» degen óleńin jatqa aıtady. Syraǵańnyń Qostanaı óńirine sińirgen eńbegi az emes. Kezinde oblys aýmaǵyndaǵy atyshýly Goloshekın stansasynyń atyn óshirip, oǵan ana tilinde ataý bergizdi. Osy týraly kezinde Syraǵańmen pikirlesip, qazirgi «Kostanaıskıe novostı» gazetine «Pravda – zerkalo jıznı» degen maqala jazǵanym bar. Oǵan Syrbaı aǵa ekeýmiz qol qoıdyq. Keıin osy maqala tóńireginde úlken pikirtalas órbip, aqyry aqıqattyń mereıi ústem boldy. Shaý tartyp qalǵan tusynda da Syraǵańmen san márte júzdesip, áńgimesin tyńdadyq. Sonda ol: «Naǵyz aqyn tek qana shyndyqty jazýy kerek, usaq-túıekke úıir bolmaýy kerek», dep otyratyn, – dedi taýdan qulaǵan tasqyndaı asyp-tasyp tógile sóılegen Aqylbek aǵa.
Umytpasam, osydan 10-15 jyl buryn ǵoı deımin, Almatyda turatyn tanysymnyń úıinen kezinde Syrbaı Máýlenovtiń jeke kitaphanasynda turǵan 20 shaqty kitapty kórip qaldym. Ýkraın jazýshysy Ivan Frankonyń, tatar aqyny Hısam Kamalovtyń, ózbek aqyny Hamıd Gýlıamnyń, túrik aqyny Nazym Hıkmettiń, qazaq aqyny Jumaǵalı Saınnyń, taǵy da basqa tolyp jatqan klassık qalamgerlerdiń qoltańbasy jazylǵan qundy kitaptar. Úı ıesi santehnık edi.
– Aǵa, bul kitaptardy qaıdan aldyńyz?
– Osy qaladaǵy páterlerdiń birinde sý qubyry jarylyp, sony jóndeýge barǵanmyn. Sol úıdiń bir bólmesinde edende shashylyp jatqan osy kitaptardy sol úıdegi áıelden oqıyn dep surap aldym. Úıge kelgen soń, ashyp qarasam, kileń myqtylardyń Syrbaı Máýlenovke jazyp qaldyrǵan qoltańbasy bar kitaptar eken. Bir jyldan keıin qaıtyp aparyp bereıin dep, álgi páterge barsam, eshkim esigin ashpaıdy.
Álgi kitaptardy arqalap Qostanaıǵa ákeldim. Bireýin alyp qaldym da, qalǵanyn Aqylbek Shaıahmettiń qolyna ustattym. Muqabasy tozyp, sarǵaıyp ketken ár betinde syrshyl aqynnyń saýsaqtarynyń taby qalǵan qundy kitaptardy Aqylbek Shaıahmettiń mýzeıge tapsyrypty. Konferensııa minberinde turǵan aqyn osy oqıǵany sóz etti.
– Ábý Sársenbaev «Teńiz áýenderi» kitabynyń alǵy betine: «Syrbaı! «Teńiz áýenin» aldyńa tarttym. Qarastyryp qana qoıma, oqyp shyq. Jalyqtyrsa da, shydap oqy, eń abzaly synap oqy. Qulaǵym sende» dep qoltańba qaldyrypty. Maıdanger jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov «Eki estelik» degen kitabyn tartý etkende «Qymbatty, Syreke! Soǵystyń otty jyldarynda qan keship, jeńisti jaqyndatqan ardager azamatqa!», dep shyn kóńilin jetkizipti. Ábdilda Tájibaev 1958 jyly Máskeýde jaryq kórgen kitabyn usynǵanda: «Qaramaı yrbaı-tyrbaıǵa, aǵadaı kórip syılaıtyn baýyrym, aqyn Syrbaıǵa», dep óleńdetipti. Tahaýı Ahtanov 1957 jyly jaryq kórgen «Qaharly kúnder» romanyn bergende aqyndyǵyn kórsetip: «Sen ediń ǵoı syrlas dosym Syrbaıym, ekeýmizde bir qýanysh, bir ýaıym, janym qurban, dosym, seniń jolyńa, qurbandyqqa sen de, dosym, tur daıyn», dep aǵynan jarylypty. Sondaı-aq Tumanbaı Moldaǵalıevtiń «Eskertkish», Sattar Seıitqazınniń «Dıqan dala», Ádilbek Abaıdildanovtyń «Aq qaıyń», Tynyshbaı Rahımovtyń «Besigimiz – beıbit kún», Ulyqbek Esdáýlettiń «Ulystyń uly kúni», Serik Turǵynbekovtyń «Júregimniń sáýlesi», Jadyra Dáribaevanyń «Bizdiń jaqtyń aspany» sekildi kitaptaryn da aqyn aǵa erinbeı oqyp, qolyna ustaǵany kórinip tur, – dedi Aqylbek Shaıahmet.
Aıtpaqshy, álgi ózime qaldyrǵan bir kitapty keıin Qostanaıdaǵy Syrbaı Máýlenov atyndaǵy gımnazııanyń burynǵy dırektory Bekejan Kóshmurzınniń mekteptiń mýzeıine qoıaıyn degen ýádesin alyp turyp, qolyna tapsyrdym.
Jıyn sońynda S.Máýlenov atyndaǵy gımnazııada ótken ǵylymı baıqaýdyń jeńimpazdary marapattaldy. Olardyń ishinde Syrbaı atyndaǵy bilim ordasynyń ustazdary da bar.
Qostanaı oblysy
