Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Bıyl jalpy dúnıe júziniń ekonomıkasy sekildi Qazaqstan ekonomıkasy da kóptegen qıyndyqty bastan keshirip jatyr. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵystyń saldary búkil álem elderiniń jaǵdaıyna keri áser etip otyrǵany belgili. Onyń sebebin neden kórip otyrmyz? Birinshiden, búkil álemde, onyń ishinde Qazaqstanda azyq-túlik baǵasy kúrt ósti. Ekinshiden, logıstıkalyq qarym-qatynastyń qıyndaı túsýin aıtar edik. Úshinshiden, eki el arasyndaǵy soǵystyń saldarynan Ýkraınadaǵy keıbir óndiris oryndarynyń joıylýy men Reseıdegi kóptegen sheteldik kompanııa óz qyzmetin toqtatýy kesirinen osy elderde óndiriletin ózimizge qajetti kóptegen taýardy ala almaı otyrmyz. Osyndaı basty-basty sebepter Qazaqstan ekonomıkasyna kóptegen aýyrtpalyq ákelgeni – basy ashyq aqıqat. Osy turǵyda bizdiń aldymyzda úlken suraqtar tur: «Qazaq eliniń ekonomıkasy bolashaqta qandaı bolady?», «Aldymyzdan shyqqan qıyndyqty jeńýde Qazaqstan ekonomıkasynyń áleýeti qandaı?». Búgin biz osy suraqtar tóńireginde oqyrmandarmen oı bólissek deımiz.
Jalpy, dúnıe júziniń ekonomıkasy boljam boıynsha jyl basynda belgilengennen 1 paıyzǵa tómen bolady dep aıtylýda. Bul, árıne, óte úlken kórsetkish. Soǵystyń saldarynan Ýkraına ekonomıkasy 30 paıyzǵa, Reseı men Belarýsta 5-6 paıyzǵa quldyraıtyny qazirdiń ózinde belgili bolyp otyr. Munyń ózi sol elderdiń ekonomıkasymen burynnan tyǵyz ıntegrasııalanǵan Qazaqstan ekonomıkasyna keri áserin tıgizetini aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine, olardyń bári de – bizdiń saýda-ekonomıkalyq qatynas jasaıtyn dástúrli áriptesterimiz.
Budan bólek, Qazaqstannyń eń úlken saýda qatynasyn jasaıtyn kórshiles Qytaı memleketi de bıyl edáýir qıyndyqqa dýshar bolyp otyr. Máselen, ekinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha, Qytaı ekonomıkasynyń ósý qarqyny bar-joǵy 0,5 paıyzdy qurady. Bul ol elde bıyl ekonomıka ósimi joq degenmen para-par. Úshinshi toqsandaǵy kórsetkish te osy oıymyzdy dáleldeı túsedi.
Qytaı dúnıe júzindegi eń iri memlekettiń biri bolǵandyqtan bul elde oryn alyp otyrǵan osy jaǵdaıdyń bári tek Qazaqstan emes, basqa elderge de keri yqpalyn tıgizeri daýsyz. Shynynda da Qytaı ekonomıkasynyń biraz salasynda daǵdarys bar. Mysaly, Qytaı memleketi 1 mlrd 200 mln tonnadaı bolat óndiretin edi. Sonyń 1 mlrd tonnasyn ózderi tutynatyn. Biraq qurylys salasy men mashına jasaý ónerkásibindegi daǵdarysqa baılanysty olardyń metall tutynýy kúrt tómendedi. Sonyń saldarynan álemdik naryqta metaldyń baǵasy arzandap ketti. Qazaqstan Reseı men Qytaıdyń ortasynda ornalasqandyqtan eki jaqtaǵy kórshi memlekettiń ishki jaǵdaıy bizge aıtarlyqtaı áser etkenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Degenmen de, kórshi memlekettermen salystyrǵanda bıylǵy Qazaqstan ekonomıkasynyń ósý qarqyny qalyptasqan jaǵdaıdy eskeretin bolsaq, qanaǵattanarlyq deńgeıde dep aıtýǵa bolady. Boljam boıynsha, osy jyldy biz ekonomıkalyq ósý kórsetkishin 3 paıyzdyq ósýmen aıaqtaımyz dep otyrmyz jáne buǵan naqty negiz de bar.
Osyndaı jetistiktiń syry nede? Qazaqstan ekonomıkasynyń turaqty damýyna qandaı jaǵdaılar áser etýde? Osy suraqtarǵa jaýap bereıik. Birinshiden, Qazaqstan óziniń egemendik alǵan alǵashqy kúnderinen bastap ashyq ekonomıkalyq saıasat ustanyp keledi. Aqıqatyn aıtar bolsaq, dál osy faktor bizdiń ekonomıkalyq áleýetimizdiń alǵyshartyndaı kórinetinin qazir dáleldeýdiń qajeti joq. Onyń ústine, toqsanynshy jyldardyń ózinde Qazaqstan TMD elderiniń ishinde eń alǵashqy bolyp ekonomıkasyn naryqtyq qatynastardyń barlyq kanondaryna saı kóshirýdiń zańnamalyq bazasyn jasaı bildi. Sonyń nátıjesinde, elimizde naryqtyq qatynas keń qanat jaıdy. Al bul faktordy ekonomıkalyq áleýetimizdiń bastaýy boldy dep batyl aıtýymyzǵa bolady.
Buǵan qosa, elimizdiń strategııalyq saýatty syrtqy saıasaty Qazaqstannyń turaqty ishki damýynyń mańyzdy kepiline aınalǵanyn da atap ótken jón. Reseı, Qytaı, Eýropalyq odaq jáne Amerıka Qurama Shtattary sekildi iri derjavalardyń geosaıası múddeleriniń toǵysynda turǵan Qazaqstan barlyq ortalyqpen teńdeı qarym-qatynas ornata aldy. Qazirgi tańda álem Qazaqstandy strategııalyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa eleýli úles qosqan halyqaralyq qatynastardyń bedeldi sýbektisi retinde tanyp otyrǵany – biz úshin úlken maqtanysh. Aıtary joq, olar Qazaqstannyń ekonomıkalyq áleýetin tolyq moıyndaǵany da – tarıhı fakt.
Eń bastysy, elimizdegi óńirlerdiń ekonomıkalyq-áleýmettik áleýeti men ómir sapasy birtutas Qazaqstannyń turaqty ári tepe-teń damýyna yqpal etip keledi. Bul – óte mańyzdy kórsetkish. О́ıtkeni ár óńirdiń gúldenýi – Qazaqstannyń gúldenýi. Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta ár óńir ózindik brend, ózindik damý erekshelikteri, ekonomıkalyq baǵyttylyǵy bar aımaqqa aınalýǵa tıis. Ekonomıkalyq qýatty ári áleýmettik jaǵynan joǵary damyǵan kúshti óńirler Qazaqstannyń turaqty damýynyń kepili bolyp otyrǵanyn dál qazir eshkim de joqqa shyǵara almaıdy.
Álemdik muhıttan alys ornalasýy osyǵan deıin Qazaqstannyń eń álsiz jeri retinde qaralyp keldi. Alaıda elimiz bul olqylyqtyń da ornyn toltyra bildi. Elimizde kólik ınfraqurylymynyń aýqymdy jańǵyrtylýy, sonyń ishinde jańa avtojoldar men temir joldar qurylysy, sondaı-aq port qýattylyqtaryn damytý arqyly Qazaqstan Eýropa men Azııa arasyndaǵy qurlyq kópirine aınaldy. Shynynda da, Qazaqstan sońǵy jyldary basqa elderge de osylaısha óz áleýetin damytýdyń úlgisin kórsete bastady desek, artyq aıtqandyq emes.
Árıne, eldiń ekonomıkalyq áleýeti týraly aıtqan kezde biz eń aldymen sol eldiń adamı kapıtalynyń ósip, jetilý deńgeıin basshylyqqa alýymyz kerek. Kerek deseńiz, bul – eń qasterli kórsetkish. Biz álem aldynda ashyq ekonomıkalyq saıasat júrgizýdiń arqasynda jastarymyzdy alys-jaqyn shetelderde oqytyp, tájirıbe jınaqtaýǵa qol jetkize bildik. Sonyń nátıjesinde, qazirgi kezeńde Qazaqstannyń adamı kapıtalynyń ósý deńgeıi kórshiles kóp memleketpen salystyrǵanda kósh ilgeri tur. Bir anyq: ekonomıkany alǵa jyljytatyn eń aldymen adam kapıtaly ekenin eskeretin bolsaq, onda bul turǵyda bizde úlken áleýet bar ekenin aıtýǵa bolady.
El ekonomıkasynyń turaqty damýyna sebep bolyp otyrǵan ekinshi nárse Qazaqstan ekonomıkasy ınfraqurylymynyń qarqyndy damyp kele jatqany dep aıtar edik. Elimizde sońǵy jyldary halyqaralyq standartqa sáıkes keletin avtomobıl joldary sapaly ári tez salyndy. Nátıjesinde, terrıtorııamyz keń-baıtaq jáne aımaqtardyń arasy shalǵaı jatqanyna qaramastan, avtomobıl kóligimen júk tasymaly arta bastady. Oǵan qosa, aımaqtardyń bir-birimen saýda-sattyq qarym-qatynasy jaqsardy. Eń bastysy, ishki naryqta júk tasymalynyń ózindik quny arzandady. Bul – elimizde bıznestiń qarqyn jaıýyna áser etetin birden-bir áleýettik kúsh.
Sonymen birge Qazaqstanda sıfrlyq ınfraqurylym da qarqyndy damı bastady. Kóptegen halyqaralyq zertteý ınstıtýttarynyń boljamy boıynsha Qazaqstannyń sıfrlyq ınfraqurylymynyń damý kórsetkishi álemdegi 90 eldiń arasynda 20-orynǵa shyqty. Onyń ústine, Qazaqstannyń sıfrlyq ındýstrııasy qarqyndy damyp kele jatqanyn búkil dúnıejúzi moıyndap otyr. Sonyń arqasynda qazir Qazaqstanda bıznesti onlaın rejimde tirkeýge jáne júrgizýge bolady.
Kóptegen aqsha – tólem prosesin sıfrlyq tehnologııalardy paıdalanyp, úıde otyryp-aq onlaın rejimde jasaıtyn dárejege jettik. Munyń ózi – Qazaqstannyń osy saladaǵy áleýetiniń qarqyndy damyp kele jatqanynyń birden-bir dáleli jáne bul úrdis barǵan saıyn Úkimettiń de, jergilikti atqarý organdarynyń da nazarynda turǵandyqtan únemi damý ústinde. IT salasynda kóptegen maman daıarlanyp, osy salada jańa bıznes nysandary ashylyp jatyr. Bul áleýetimiz de el ekonomıkasynyń damýyna ózindik úlesin qosary sózsiz.
Biz eldiń áleýeti týraly sóz qozǵaǵan kezde dúnıe júzinde moıyndalǵan ózimizdiń bank júıemiz týraly da aıtýymyz kerek. Ol – ekonomıkanyń kúretamyry. Tek syrtqy elderge, ózimizdiń ishimizde jyldam zamanaýı deńgeıde qyzmet kórsete alatyn jaǵdaıda ǵana ekonomıkamyz turaqty damıdy. Sondyqtan da bank sektorynda óte joǵary básekelestik qalyptasqan. Sonyń nátıjesinde, bankter bir-birimen jarysa otyryp, jańa tehnologııalardy, onyń ishinde sıfrlyq tehnologııalardy óz tájirıbesinde keńinen engizip jatyr. Osynyń ózi bıznestiń jaqsy damýyna jol ashatyny sózsiz.
Taǵy bir basty máselege toqtalaıyq. Kez kelgen memlekettiń ekonomıkasy turaqty damýy úshin onda jetkilikti energııa kózderi bolýy kerek. Taǵy bir osy ekonomıkalyq áleýetimizdiń ishinde birinshi orynda elektr qýatymen qamtamasyz etý máselesi tur. Bul jerde de Qazaqstannyń áleýeti óte zor ekenin aıta alamyz. Bizdiń elimizde 24 GVt qondyrylǵan qýat kózi bar. Jáne dál qazir elimizde óndiristiń damýyna tusaý bolarlyqtaı energııa tapshylyǵy baıqalǵan emes. Degenmen óndiristi ári qaraı qarqyndy damytý úshin energetıka salasyna úlken kóńil bólinýde. Ekibastuzdaǵy energııa óndiretin qýatty kompanııalarymyzdy odan ári damytyp, jetildirý – kún tártibinde turǵan keleli másele. Ol óz kezeginde sheshiledi de. Buǵan qosa, Qazaqstanda energııanyń balama kózderin damytý máselesi de ótkir qoıylyp keledi. Alǵashqy nátıjeler de joq emes. Qazir jalpy elimizde óndiriletin elektr qýatynyń úsh paıyzdan astamy osy balama kózden alynyp otyr. Jel men kún energııasyn óndirý bizde birte-birte aıaǵynan turyp keledi. Bolashaqta atom elektr stansasyn salý da josparlanyp otyr. Munyń bári – Qazaqstan ekonomıkasynyń áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan jumystar. Biz tek osy arqyly ǵana ekonomıkanyń qarqyndy damýyna jol ashamyz.
Eýropalyq odaq atom energetıkasyn «jasyl» tehnologııamen teńestirý máselesin qarap jatyr jáne olar gazdy da, atom energetıkasyn da «jasyl» tehnologııamen teńestirgeli otyr. Sondyqtan Qazaqstannyń aldynda atom elektr stansasyn salýdyń barlyq alǵysharty bar jáne bul máselemen aınalysý óte mańyzdy. Biz AES salatyn bolsaq, ol senimdi qýat jetkizýshi jáne Qazaqstannyń energııa júıesinde manevrlerge ıkemdi bolýǵa tıis. Úkimet 2035 jylǵa qaraı eldegi elektr qýatynyń 6 paıyz generasııasyn atom energetıkasyna aınaldyrýǵa nıetti. Bul bizge jaqyn keleshekte elektr energııasymen jabdyqtaý boıynsha búkil qajettiligimizdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Atom energetıkasyn damytý AES salý ǵana emes, onymen birge ınjenerııanyń qulash jaıýy ekenin umytpaýymyz kerek.
AES salǵansha kún men jel energetıkasyn nege damytpaımyz? Osyndaı suraq týyndaýy da zańdylyq. Bul máseleni de basyn ashyp aıtqan durys bolar. Birinshiden, másele baǵaǵa baılanysty. Jańartylatyn energııa kózderiniń qazirgi tarıfi, árıne, bizdiń qoldanystaǵy dástúrli stansalardaǵydan qymbat. Ekinshiden, ókinishke qaraı, jańartylatyn energııa kózderi manevrge ıkemsiz, stansalardyń tiregine aınala alady deýge de kelmeıdi. Iаǵnı úzilissiz qýat bere almaıdy. О́ıtkeni tabıǵattyń jaratylysy solaı – ne únemi jel soǵyp turýy kerek, ne únemi kún shyǵyp turýy shart. Árıne, jel men kúnnen alatyn qýatty da keń kólemde paıdalanýǵa bolady, biraq ol úshin energııany jınaqtaıtyn ınfraqurylym jasaý kerek. Deıturǵanmen, bul tehnologııa áli jetkilikti damyp úlgergen joq. Onyń ústine, óte qymbat.
Qazaqstan jaǵdaıynda atom qýatynyń ornyn gaz da basa almaıdy. Biz bul salada kómirtegi beıtaraptyǵy týraly saıasat ustanyp otyrǵan elmiz. Kómir jaǵatyn úlken stansalardy jobalaı almaımyz. Mundaı talappen tek gazdy jaǵýǵa bolady. Qazaqstannyń energetıkalyq teńgerimine 20 GVt energııa kerek desek, onyń bárin gazben jabý úshin orasan mol gaz kerek. Qýaty 1 GVt bolatyn stansa jumys isteýi úshin shamamen 2 mlrd tekshe metr gaz qajet. Joǵarydaǵy qýatty gazdan alatyn bolsaq, bizde ondaı mólsherdegi shıkizat ta joq. Onyń ústine, biz gazdy óńirlerdi gazdandyrýǵa jumsap jatyrmyz. Gaz – munaımen biriktirip, basqa da ónimder alýǵa taptyrmaıtyn shıkizat. Osynyń bárin eskersek, bizde atom energetıkasyn damytýdyń úlken áleýeti bar.
Bul taqyrypta taǵy bir erekshe mán beretin jaıt, elimizde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máselesi kún tártibine ótkir qoıylýy kerek. Bul maqsatta da Qazaqstanda sońǵy jyldary Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen aýqymdy sharalar iske asyrylýda. О́ziniń bılikpen jaqyn baılanysyn paıdalanyp, bızneste ústemdik jasap júrgen olıgarhtardyń is-áreketterin shekteý nemese «barmaq basty, kóz qysty» tásilin paıdalanyp, shekteýli resýrstardy ózine tıimdi baǵamen alyp ketý faktilerine de tosqaýyl qoıyla bastady. Prezıdent bıznestiń barlyq tulǵasyna birdeı teń jaǵdaı jasaýdy tapsyryp otyr.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes adamı faktordy azaıtý maqsatynda memlekettik baqylaýdaǵy táýekelderdi basqarý júıesi avtomattandyryldy. Sonyń nátıjesinde, baqylaý jáne qadaǵalaý organdary bıznestiń neǵurlym problemaly sýbektilerine shoǵyrlandy. Bul rette zańǵa baǵynatyn kásipkerlerge ákimshilik qysym tómendeıdi. Básekelestik aıasyn eleýli túrde keńeıtip, barlyq kásipker úshin shyn máninde teń múmkindikter týǵyzyp, monopolııalandyrý toqtatylady. О́ńirlerde shaǵyn jáne orta bızneske basymdyq beriledi.
Memlekettik qoldaý sharalaryn usynýdyń tıimdiligi men ashyqtyǵyn arttyrýda kóptegen jańa mindet te tur. «Samuryq-Qazyna» qorynda satyp alýdy júzege asyrýdyń jańa tártibiniń jobasy ázirlendi. Ol birinshi kezekte satyp alýdyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa jáne ońaılatýǵa, jergilikti óndirýshiler men jetkizýshilerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan. Bul sharalar 10 myń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisine kómektesýge múmkindik beredi.
Úkimet otandyq kásipkerler keńesimen birge ınvestısııalyq ahýaldy jáne bıznes ortany ári qaraı jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalardy iske asyrýda. Sondaı-aq ınvestısııalyq saıasattyń jańa tujyrymdamasy ázirlendi.
Bank júıesi arqyly ekonomıkany túzetý birshama jaqsaryp keledi. Jalpy, Ulttyq bank basqa memlekettermen salystyrǵanda qatań monıtarlyq saıasat júrgizip otyr. Munyń ózi de valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıdyń turaqtalýyna septigin tıgizedi. Sondyqtan bank júıesiniń damýy da, ınvestısııanyń kóptep kelýi de el ekonomıkasynyń aldaǵy ýaqytta qarqyndy damýyna jol ashatyny daýsyz.
Taǵy bir aıta ketetin másele, elimizde ashyq ekonomıkalyq saıasat júrgizilýiniń nátıjesinde, kóptegen ınvestor basqarýdyń jańa korporatıvtik qaǵıdalary men prınsıpterin alyp keldi. Uzaq jyldar boıy júrgizilip otyrǵan osy korporatıvtik saıasattyń nátıjesinde Qazaqstanda jańa býyn menedjerler qalyptasty. Olar – naqty ekonomıkaǵa beıimdelgen jáne basqarýdyń zamanaýı korporatıvtik prınsıpin jetik meńgergen azamattar. Osynyń arqasynda bizdiń kóptegen jeke nemese kvazımemlekettik kompanııalarda qazir korporatıvtik basqarý júıesi kórshiles memleketterdiń birazymen salystyrǵanda anaǵurlym alda. Munyń ózi kompanııalardyń turaqty damyp, qandaı qıyndyqtardan da abyroımen shyǵýyna múmkindik beredi. О́ıtkeni Qazaqstandaǵy kóptegen kompanııadaǵy menedjment dúnıe júziniń aldyńǵy kompanııalarynda qoldanylatyn prınsıpterge súıenip jumys istep keledi.
Korporatıvtik basqarýdyń eń sońǵy jańa ádisterin paıdalanýdyń nátıjesinde otandyq kompanııalarda korrýpsııanyń elementterin joıýǵa jol ashyldy. Jalpy, korrýpsııamen kúresý kúshtik qurylymdardyń ǵana isi emes, sonymen qatar basqarýdyń jańa korporatıvtik elementterin keńinen engizý óndiristegi sheshimderdiń qabyldanýynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi. Sondyqtan bir jaǵynan kúshtik qurylymdardyń tabandylyǵy, bir jaǵynan ozyq korporatıvtik basqarý arqyly ǵana biz sybaılas jemqorlyqty jeńe alamyz.
Sybaılas jemqorlyq demekshi, elimizde memlekettik satyp alý prosesi tolyǵymen elektrondy formatqa kóshirildi. Búkil prosess aıqyn jáne barlyǵyna qoljetimdi. Qabyldanǵan is-sharalardyń nátıjesinde sońǵy jyldary bir kózden tikeleı satyp alý úlesi 64 paıyzdan 39 paıyzǵa deıin qysqardy. Osy jyldan bastap tikeleı satyp alýdyń taǵy 6 negizi zańnan alynyp tastaldy.
Ádiletti Qazaqstandy qurý – Qazaqstan halqynyń ortaq mindeti. Prezıdenttiń atalǵan bastamasy jalpyulttyq ıdeıaǵa aınalýy úshin eń aldymen árbir qazaqstandyq óziniń sana-sezimin ózgertýge daıyn bolýǵa tıis. Biz Memleket basshysy júzege asyryp jatqan reformalardyń kýásimiz. Árıne, bir kúnniń ishinde nemese qysqa kezeńde eldi ózgertý qıyn. Oǵan barlyq salada júıeli ózgeris qajet. Degenmen bizde materıaldyq turǵydan da, zııatkerlik turǵydan da qajetti barlyq resýrs bar.
Ekonomıkadaǵy ashyqtyq, qoljetimdilik jáne ádildik – mine, dál osy qaǵıdalar qarapaıym halyqtyń senimin qaıtaryp, nyǵaıta alady. Prezıdent kóptegen reforma jasap jatyr. Júzege asqandary da bar, ýaqytty qajet etetin dúnıeler de bar. Sondyqtan da dál qazir elde jasalyp jatqan barlyq bastama bizdi jańa jeńisterge bastaıtynyna jáne ekonomıkalyq áleýetimizdiń budan da zor bolaryna jol ashatynyna kúmán keltirmeımiz.
Jaqsybek QULEKEEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
