Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly resmı málimdemesin KSRO-daǵy saıası, ekonomıkalyq jáne ıdeologııalyq daǵdarystyń nátıjesi retinde qarastyrý kerek. Bul rette osy daǵdarystyń tabıǵı, ıaǵnı kezdeısoq emestigin aıtyp ketken jón. Daǵdarys kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti faktorǵa baılanysty. Olardyń ishinde kommýnıstik qoǵam qurýdaǵy ýtopııalyq baǵdarlama da bar. Keńes ókimeti men kommýnıstik partııanyń basshylary KSR odaǵynyń barlyq qoldanystaǵy júıesine qaýip tóngeli turǵanyn boljaı otyryp, ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ekinshi jartysynda reformalar arqyly sosıalıstik álemdik tártipti jańartýǵa, oǵan memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq aspektisin qaıta qurý arqyly jańa ómir saltyn qurýǵa tyrysty. Alaıda qarqyndy reformalyq kúsh-jigerge qaramastan, qıyndyq joıylǵan joq. Kerisinshe shıelenise tústi. Tapshylyq uzaqqa sozylyp, azyq-túlik jáne turǵyn úı daǵdarysy ósti, ónim men qyzmet sapasy tómendedi.
Vedomstvolyq dıktat jumys kúshiniń odaqtas elderden shamadan tys qonys aýdarýyn týdyrdy. Al onyń saldarynan jergilikti ulttar úlesiniń tómendeýine baılanysty respýblıkalar turǵyndarynyń ulttyq quramy kúrdeli ózgeristerge ushyrady. Máselen, KSRO quramynda bolǵan Estonııada otyz jyl ishinde baıyrǵy halyqtyń úlesi 78 paıyzdan 59 paıyzǵa deıin tómendegen. Odaqtas respýblıkalardyń baıyrǵy ulttarynyń tilderiniń kúndelikti qarym-qatynastardan da joıylyp ketý qaýpi týyndady.
Qazaqstanda atalǵan problemalar odan da aıqyn kórindi. Qordalanǵan máseleler men problemalardy sheshý jónindegi sharalardy talqylaý jáne usyný Qazaqstannyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııany qabyldaýdyń alǵyshartyn qalyptastyrdy.
Qazaq halqynyń tragedııasy týraly, ıaǵnı kúshtep ujymdastyrý úderisiniń saldarynan halyqtyń basynan keshken qıynshylyqtary, 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq, sonymen qatar tyń jerlerdiń ıgerilýi men toqyraý kezeńiniń, sosıalıstik besjyldyqtardyń demografııalyq saldary, ekologııalyq apattar qaýpi men ıadrolyq synaqtardyń zardaptary, sondaı-aq qazaq tiliniń taǵdyry týraly másele jıi kóterildi. Sosıalıstik tájirıbe men komandalyq-ákimshilik ortalyqtyń uly derjavalyq saıasatynyń qurbany bolǵan qazaq halqynyń saıası, memlekettik jáne mádenı qaıratkerlerin zertteý jáne ońaltý qajettiligi týraly sol kezeńde kóp jazyldy.
1989 jyly 23 qyrkúıekte Qazaq KSR-niń «Til týraly» zańynyń ázirlenip, qabyldanýy respýblıkada úlken rezonans týdyrdy. Qazaqstan jurtshylyǵy men odaq basshylyǵynyń bir bóligi qazaq tiline memlekettik til mártebesin berý týraly usynysty orystildi halyqtyń quqyqtaryna nuqsan keltirýdiń bastamasy dep qabyldady. Mundaı úreıge Qazaqstannyń belgili qaıratkerleri bylaı dep jaýap berdi: «Qazaq tiliniń joıylyp ketý qaýpin eń aldymen, qazaqtardyń ózi túsinip, sezinýi jáne orystildi halyqtan janashyrlyq pen baýyrmaldyq qarym-qatynasty talap etýi kerek. Sonda ǵana Qazaqstandaǵy tildik ahýaldy jaqsartýǵa, sonyń nátıjesinde ultaralyq qarym-qatynasty jańartýǵa jáne nyǵaıtýǵa bolady».
Osy turǵyda respýblıkanyń orystildi turǵyndarynyń ókili, belgili ǵalym A.K.Kotov qazaq halqynyń ulttyq memlekettiligin qurýdyń negizgi krıterııleriniń biri retinde tildiń respýblıka qamqorlyǵyna muqtaj ekenin atap ótti.
Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaýǵa XII shaqyrylymynyń Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń barlyq qyzmeti de yqpal etti. Ol memlekettik egemendik týraly resmı málimdemege deıin respýblıkanyń ekonomıkalyq jáne saıası derbestigine sózsiz yqpal etken qoǵamdyq qatynastardyń ártúrli salasy boıynsha birqatar normatıvtik qujat pen sheshim qabyldady.
Osyndaı kezeńde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattary 1990 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaq KSR Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń jobasyn daıyndap, usyndy. Joba Joǵarǵy Keńestegi depýtattarmen jáne Qazaqstannyń qalyń jurtshylyǵymen belsendi talqylana bastady.
Jobadaǵy negizgi qaǵıdalardyń biri qoǵamdyq kelisim, halyq egemendiginiń bólinbeıtindigi jáne ajyramastyǵy ıdeıasy boldy. «Qazaq KSR-nde egemendiktiń birden-bir ustaýshysy jáne bıliktiń qaınar kózi – onyń halqy, ol memlekettik bılikti tikeleı de, sonymen qatar Qazaq KSR Konstıtýsııasynyń negizinde ókildi organdar arqyly da júzege asyra alady», dep jazyldy qujatta.
Joǵarǵy Keńestegi «Demokratııalyq Qazaqstan» fraksııasy deklarasııanyń balama jobasyn ázirledi. Balama joba ulttyq memlekettilik ıdeıasyn moıyndaýdan bas tartyp, respýblıkanyń birqatar ókilettigin bekitý bolashaq odaq shartynyń ekinshi jaǵy odaq ortalyǵyna kúshtik, ýltımatıvtik qysym dep respýblıkalyq egemendik sheńberin shektedi. Balama qujattyń avtorlary respýblıkalardyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııalar Odaq shartynyń bolashaq mazmunyn anyqtaıtyn qujat ekenin moıyndaǵysy kelmedi.
Respýblıka qazaq halqynyń óziniń ulttyq-mádenı ereksheligin, tilin, tarıhı jadyn jáne tabıǵı ortasyn jańǵyrtý men saqtaý quqyǵyn qamtamasyz etedi degen erejege keıbir depýtattar qarsy boldy. Alaıda bul ereje Qazaq Respýblıkasynyń dúnıe júzindegi qazaq halqynyń jalǵyz otany bolǵandyqtan, onyń taǵdyry, bolý nemese bolmaýy, osy óńirde ǵana sheshiletinine baılanysty edi. 1990 jyly 25 qazanda pysyqtalǵan jobany alty saǵattyq talqylaýdan keıin Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy qabyldandy.
Deklarasııanyń eldiń saıası tarıhyndaǵy mańyzy men róli qazirgi Qazaqstannyń quqyqtyq negizderin qalaýynda jatyr. Osy quqyqtyq negizder búgingi kúnge deıin Qazaqstan qoǵamynyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı damýyna áser etýin saqtap keledi. Bul, birinshiden, deklarasııa azamattyq batyldyq aktisi retinde bolǵanymen baılanysty. Sebebi Qazaqstan halqy úshin sheshýshi saıası-quqyqtyq qujattyń ázirlenýi men qabyldanýyna KSRO basshylyǵy barynsha kedergi keltirdi jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń memlekettik egemendik týraly resmı málimdemesin moıyndamady.
Osy qarsylyqtarǵa qaramastan, Qazaq KSR-niń Joǵarǵy Keńesi joǵary memlekettik deńgeıde Qazaqstan halqynyń atynan búkil álemge Qazaq KSR-degi memlekettik bıliktiń respýblıka ishinde ústemdiginiń, derbestiginiń, tolyqtyǵynyń bar ekenin, Qazaqstan saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ulttyq-mádenı qurylysqa qatysty barlyq máseleni derbes sheshetinin resmı túrde málimdedi.
Ekinshiden, deklarasııa ózgermeıtin qujat emes, barlyq órkenıetti elde memlekettik basqarý tájirıbesimen dáleldengen turaqty qundylyqtardy bildiredi. Deklarasııada jazylǵan osyndaı irgeli prınsıpterge adam ómiriniń qundylyǵy, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý; quqyqtyq jáne demokratııalyq memleket; halyqaralyq quqyq sýbektisi retinde ishki jáne syrtqy isterdegi Qazaqstannyń memlekettik bıliginiń egemendigi; Qazaqstan aýmaǵynyń bólinbeıtindigi men qolsuǵylmaýshylyǵy; odaqtarǵa erkimen kirý; barlyq ult pen ulystyń ókilderi úshin quqyqtyq teńdik pen teń múmkindikterdi qamtamasyz ete otyryp, ulttyq memleket qaǵıdaty; óz azamattyǵy ınstıtýty; bıliktiń bólinýi; menshik nysandarynyń alýan túrliligi men teńdigi, qazaq Respýblıkasy atynan Qazaqstan halqyna barlyq ulttyq baılyqtyń tıesiligi; saıası plıýralızm sekildi máselelerdi jatqyza alamyz.
Úshinshiden, deklarasııanyń normalary men erejeleri táýelsiz qazaqstandyq memleket pen qoǵamdy qalyptastyrý jáne jańǵyrtý prosesinde kúrdeli, kóp eńbekti qajet etetin jáne alýan túrli mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan. Osyǵan baılanysty deklarasııa ulttyq zań shyǵarýshynyń, 1993 jylǵy Konstıtýsııanyń jáne 1995 jylǵy qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń negizine aınaldy. О́ıtkeni ulttyq quqyqtyń qalyptasýy memlekettik egemendiktiń kórinisi men iske asyrylýyn bildiredi.
Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń joǵaryda atalǵan barlyq qundylyq erejesi búginde Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń, Konstıtýsııalyq zańdardyń, salalyq zańnamanyń normalary men qaǵıdattarynda kórinis tapty.
Osylaısha, Qazaqstannyń Memlekettik Egemendigi týraly deklarasııanyń qabyldanýyn baǵa jetpes qubylys dep sanaǵan durys. Deklarasııa Qazaqstan halqynyń shynaıy egemendikke, qazaq ulttyq memlekettiliginiń myzǵymastyǵyna obektıvti jáne tynymsyz umtylysynyń nátıjesi, halqymyzdyń erkimen órkenıetti, erkin memleketter men qoǵamdarǵa ótýindegi iske asyrylǵan erik-jigeriniń qorytyndysy boldy.
Ermek ÁBDIRASULOV,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor
