Osy shól jáne shóleıt aımaqty ıgerý maqsatynda tyń jerden 1965 jyly aýdan ashyp, sol aýdandy úzilissiz 20 jyl baıypty basqarǵan, bıyl tiri bolǵanda 100 jasqa tolatyn, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri, úlken júrekti azamat Aıtbaı Nazarbekovti jaqsy biletinderdiń qatary búginde sırep qaldy.
El basyna kún týǵan qıyn-qystaý zamanda qolyna qarý ustap, jaýmen shaıqasqan Aıtbaı aǵa ómiriniń qaı kezeńin alsaq ta, qaıratkerligi men qaısarlyǵy, bilimdiligi men biliktiligi baıqalyp turady.
Ol 1922 jyldyń 5 shildesinde Sarysý aýdanynyń Baıqadam aýylynda dúnıege keldi. Mektep bitirgennen keıin Qapylanbek aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynda oqyp júrgende soǵys bastalady. Qan maıdanǵa alǵashqy kúnderden qatysyp, 1945 jyly naýryz aıynda jaralanyp elge qaıtady.
1946-1956 jyldar aralyǵynda Sarysý aýdandyq atqarý komıtetiniń hatshysy, 1956-1961 jyldary Jambyl aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1961-1962 jyldary Shý óńirine kelip, Kókterek aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinde boldy. Al 1962 jyly Kókterek jáne Shý aýdandary qosylǵan kezde Shý aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. 1965 jyly jańadan ashylǵan Moıynqum aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyndalyp, 1985 jyly tamyz aıynda qurmetti eńbek demalysyna shyqty. Ol óziniń qarym-qabiletiniń arqasynda kózge tústi. Moıynqum aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan kezinde juldyzy jarqyrady.
1964 jyldyń 31 jeltoqsany kúni Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵy boıynsha shól jáne shóleıt aımaqty ıgerý, mal sharýashylyǵyn damytý maqsatynda jańadan ashylǵan aýdan tizgini Aıtbaı Nazarbekovke tapsyryldy. Aýdan ortalyǵy bolyp Fýrmanovka aýyly belgilendi. Shaǵyn ǵana Fýrmanovka aýylynan aýdandyq mekemelerge keńse, olardyń qyzmetkerlerine úı taýyp berý óte qıyn boldy. Aýyldy aýdan ortalyǵyna aınaldyrýǵa kóp kúsh jumsady. Osy tusta qurylys materıaldary jetispeı, jumys júrmeı jatqanda turǵyn úıler qabyrǵasyna jergilikti tabıǵı materıaldardy paıdalanyp, qamystan toqylǵan matylarmen turǵyzý ıdeıasy iske asty. Sondaı-aq qoı qoralary men jas tólder turatyn jylyjaılardyń tóbesin býylǵan qamystan jasalǵan fashınmen jabý tárizdi jumystar qolǵa alyndy. Al mundaı ádis qurylys shyǵynyn azaıtyp, eńbek ónimdiligin arttyrdy. Sol úıler men qoralar áli kúnge deıin paıdalanylýda. Moıynqum tárizdi qumdy óńirdi berekeli, jasyl jelekti ólkege aınaldyrdy, aýyl-aımaqtyń ajaryn kirgizdi. San ǵasyr boıy bereke-dáýletti ishine búgip, syryn ashpaı qulazyp jatqan jerge tirshilik ákelý Aıtbaı Nazarbekov basqarǵan kezde moıynqumdyqtardyń enshisine tıdi.
Mal sharýashylyǵyn ıntensıvti órkendetýge bet burǵan jańashyl basshy Aıtbaı Nazarbekov baǵaly bastamany respýblıkada alǵashqylardyń biri bolyp ilip áketti. Ol malshy kadrlardy daıarlaýǵa, toptyq-brıgadalyq ádispen eńbek etýdi uıymdastyrýǵa, osy salada eńbek etýshilerdiń jumysyn jeńildetip, turmysyn jaqsartýǵa erekshe kóńil bóldi. Qum jaıylymdary men taý ańǵarlaryna irilendirilgen shopandar, baqtashylar brıgadalary qonys tepti. Olarǵa elektr jelileri tartyldy, monsha, klýb, úı salyndy. Jumysqa jastar kóptep tartyldy. Olardyń arasynda bilgenin úıretip, aqyl-keńesin aıamaıtyn eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, ataqty shopan Jazylbek Qýanyshbaev bastaǵan Eńbek Erleri Dildash Itbasova, Qudaıbergen Birtaev, Shoman Sháripbaev, qoı qyrqýdan Keńes Odaǵynyń eki dúrkin chempıony Shotaı Taıbaǵarov, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattary bolǵan shopandar Meshitbaı Qoıshybekov, Nurjamal Týǵanbaeva, Kúlzada Tileýbaeva synda basqa da eńbek maıtalmandary júrdi. Aıtekeń qazaqtyń qasıetti qara shaly atanǵan ataqty shopan Jazylbek Qýanyshbaevpen aqyldasyp, kóp jetistikke jetti.
Aıtbaı jańalyqqa qumar edi. Mal ósirýdegi Semeı oblysy Shubartaý aýdany jastarynyń bastamasy Aıtekeńdi beıjaı qaldyrmady. Lezde «Shý» sovhozynyń ozat ári jas shopan qyzy, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty Nurjamal Týǵanbaevaǵa aýdandyq gazet arqyly aýdan jastaryn mal baǵýǵa shaqyrǵan arnaıy úndeý joldatty. Úndeýdi mektepti sol jyly bitirgeli otyrǵan jas túlekter birden qoldady.
Komsomol-jastar brıgadalarynda mal baqqan jastar 3-4 jyldan keıin aýdan basshysynyń yqpalymen joǵary oqý oryndaryna tústi. Olar aýdanǵa jas maman bolyp oralǵanda Aıtbaı olardy qyzmetke ornalastyryp, óziniń qamqorlyǵyna aldy. 1966 jyly aýdandyq partııa komıtetiniń uıǵarymy boıynsha aýdanymyzda jas shopandar úshin «Jazylbek mektebi» quryldy.
Aıtbaı jańa aýdandy basqarǵan 20 jyldyń ishinde turǵyn úılerden bólek 14 orta, 2 bastaýysh mektep, 18 balabaqsha, 6 poshta ǵımaraty, 12 mektep-ınternat, 5 aýrýhana, 5 dárigerlik pýnkt tıptik jobamen salyndy. Aýdan ortalyǵynda birneshe qabatty sándi úıler men aıryqsha jobamen 2 qabatty aýdandyq partııa, atqarý komıteti, aýyl sharýashylyǵy basqarmasy, turmys qajetin óteý kombınaty, baılanys úıi, bank, ýchılıshe, mektep, balabaqsha salynyp, 3 qabatty qonaqúı, 4-5 qabatty turǵyn úıler aýyl ajaryn asha tústi. Al buǵan aǵamyzdyń ózi respýblıkalyq gazetten kórip, záýlim ári sáýletti Mádenıet saraıy men eńseli ortalyq saýda úıiniń jobasyn Belorýssııa men Ýkraınadan arnaıy adam jiberip aldyryp, saldyrǵanyn qosyńyz. Mundaı sáýletti ǵımarattar basqa da eldi mekenderde boı kóterdi. Sol kezdegi eń ózekti degen jol men elektr energııasy máseleleri oń sheshimin taýyp, bas-aıaǵy 4-5 jyldyń ishinde Birlik – Ulanbel, Birlik – Hantaý, Hantaý – Mırnyı – Aqbaqaı avtomobıl joldary salynyp, asfalt tóseldi. «AN-2» ushaǵy qatynaı bastady. Almaty, Taraz qalasyna aýdan ortalyǵynan «IаK-40» ushaǵynyń kúndelikti ushýy Aıtbaı Nazarbekovtiń tikeleı eńbegi ekenin aıta ketken jón.
Aýdan basshysynyń yqpalymen «Moıynqum» folklorlyq án-bı ansambli aldymen 1978 jyly Máskeý qalasynda Búkilodaqtyq halyq sharýashylyq jetistikteri kórmesi men BLKJO Ortalyq Komıteti ótkizgen konkýrsqa qatysyp, júldeli oraldy. 1979 jyly Keńes Odaǵynyń Portýgalııadaǵy mádenıet kúnderine qatysýǵa múmkindik aldy.
Osy jerde Jazylbek Qýanyshbaevqa aýdan ortalyǵyndaǵy «Jazata» saıabaǵynda atamyzdyń kózi tirisinde-aq alyp beınesi asqaqtaǵanyn aıta ketken jón. Ol kezde mundaı eńseli eskertkish tiri adamǵa qoıylmaıtyn. Sondyqtan da dańqty tulǵanyń eki juldyzy men aty-jóni jazylǵan taqtatastyń syrty qaptalyp, oǵan «Shopan ata» dep jazylǵan edi. Al keıinnen Jazekeń 1986 jyly baqılyqqa attanyp, denesi osy eskertkish artyna qoıylǵan soń qańyltyr burandasy bosatylyp, astynan «Jazylbek Qýanyshbaev» degen jazýshyǵa kelgen de ony kórgen jurt tańǵalǵan edi. Muny Aıtbaı Nazarbekovtiń tapqyrlyǵy demeske shara joq.
1973 jyldan bastap aýdanda qazaqsha kúresten Jazylbek Qýanyshbaev atyndaǵy respýblıkalyq týrnır ótkizý dástúrge aınaldy. Dástúrli túrde ótip turǵan týrnırde tusaýy kesilgen balýandar keıin Azııa, álem chempıonttary men Olımpıada oıyndarynda elimizdiń namysyn qorǵady.
1975 jyly aýdanǵa Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev kelip, atqarylyp jatqan júıeli jumystarǵa oń baǵasyn berdi. Osy joly Aıtbaı aǵa úlken kisige kóp nárseni kórsete júrip, aýdanǵa paıdaly birshama máseleni sheship aldy. Aıtbaı Nazarbekovtiń úlken jeńisiniń biri arnaıy baý-baqsha, kókónis ósiretin «Jasulan» kókónis-sút sovhozyn ashýy boldy.
Jańadan qurylǵan aýdanda kadr tapshylyǵy birden sezildi. Sol tusta Aıtekeń kóptegen jergilikti kadrdy tárbıelep, olarǵa qamqor boldy. Búginde Moıynqum óndiris salasy boıynsha oblys kólemindegi aldyńǵy qatarly aýdan sanatyna enip otyr. Moıynqum keıingi jyldary aýylsharýashylyqty aýdannan ónerkásipti aýdanǵa qaraı bet buryp, damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Aqbaqaıdaǵy altyn óndirý fabrıkasy, Myńaral, Hantaý sement, Myńaral balyq zaýyttary, Shyǵanaqtaǵy barıt, Mırnyıdaǵy granıt, kómir óndirý kórsetkishteri búginde aýdannyń atyn alysqa shyǵaryp otyr. Buǵan Ulanbeldiń qyzyl taqtatasyn qosýǵa da bolady. Moıynqum aýdany irgesiniń berik qalanýyna zor úles qosqan, Sarysý topyraǵynda týǵan Aıtbaı Nazarbekovtiń eńbegi erekshe. Onyń ıgilikti isterin moıynqumdyqtar eshqashan umytqan emes, umytpaıdy da. Sodan da bolar, óziniń tikeleı yqpalymen salynǵan Jasulan aýylyna 1997 jyly Aıtbaı Nazarbekovtiń esimi berildi. Sondaı-aq aýdan ortalyǵyndaǵy bir kóshe onyń esimimen atalady. Aýdan ortalyǵyndaǵy «Jaz ata» saıabaǵyndaǵy eskertkishi Jazylbek atanyń janynan oryn alyp, biri basshy, biri qosshy bolǵan aýdannyń qos qaıratkerine aınalǵan eki azamat eldiń búgingi tynys-tirshiligin alystan baıqap, baǵamdap turǵandaı...
Aıtbaı aǵa basshylyq qyzmette júrip eren eńbektiń úlgisin kórsetýmen birge batyr ana Aıtbıke apaı ekeýi 2 ul, 8 qyzdy tárbıeledi. Uldaryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyrǵan ónegeli otbasy boldy.
Aıtbaı aǵanyń esimi Moıynqum óńirinde, tipti Jambyl oblysynda erekshe iltıpatpen atalady. Kezinde ózi qurǵan aýdan búginde tarıhı taǵylymy tereń, baılyǵy eren ólkege aınaldy. Aýdannyń abyroıyn asqaqtatyp, mártebesin kótergen aǵamyzdyń ómir joly bárimizge úlgi-ónege bolyp qala beredi.
Súndetýlla ÁBILOV,
Aqparat salasynyń úzdigi,
Moıynqum aýdanynyń qurmetti azamaty
Jambyl oblysy
