Jabal Erǵalıev – kıeli de sulý Kókshetaýdyń týmasy. Kókshetaý dese, kóz aldymyzda Arqanyń altyn alqasyndaı kóringen qaıtalanbas ásem sulý tabıǵat – terbelgen aıdyn kól, yrǵalǵan jasyl qaraǵaı men aq qaıyń, ushar basyn bultqa qaraı umsyndyrǵan Oqjetpes, sharasynda shaıqalyp, tolqyp jatqan Aına kól, ný ormanǵa qaqalyp turǵan Býrabaı, zerli Zerendi kólbeńdep, ataqty Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı shyrqata salǵan ǵajaıyp ánder, naqyshty sulý áýender qulaq túbinen estilgendeı bolatyny ras qoı. «Aýasy dertke daýa, jupar ıisti, kókirek qansha jutsa toıasyń ba?» dep Sáken Seıfýllın jyrlaǵandaı Kóksheniń aýasyn jutqan adamnyń kókiregi saý, kókjıegi keń bolatyny sózsiz.
Jabal aǵamyzdy men anaý jyldary Astanada júrgende-aq biletin edim. Jabal Erǵalıev 2011-2017 jyldar aralyǵynda elordamyz Astana qalasynda jaýapty qyzmet atqaryp turdy, bir sózben aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń V-VI shaqyrylym depýtaty bolatyn. Senattaǵy keleli keńesterde, mándi májilisterde, teleradıo habarlarynda el men jerdiń taǵdyryna, onyń ótkeni men bolashaǵyna qatysty qadaý-qadaý, qundy da ótkir pikirler aıtyp, oı bólisip júrgen aǵamyzben bir-eki ret jolyǵysyp, áńgimelesýdiń sáti de túsken edi. Qaıda bolsa da eldiktiń áńgimesin qozǵap, memleketshilik ıdeıalardy sóz etip, ult taǵdyry, urpaq tárbıesine qatysty túıtkildi máselelerdi kóterip kele jatqan oıy oramdy, sózi salmaqty Jabal Erǵalıevtiń esimin jalpaq jurt biledi. Biz Jabal Erǵalıulynyń qaıratkerligin dál osy tusta tipten aıqyn tanyǵandaı boldyq. Qaıratkerlik degen menińshe, jaıly orynǵa jaıǵasyp, laýazymdy qyzmetti atqarý emes, ol – memleketshilikti basty baǵyt etip, el taǵdyryna qatysty kez kelgen iske bel sheship, bilek sybana kirisip, jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, árbir mańyzdy istiń basy-qasynan tabylyp, óziniń rýhanı, ıntellektýaldy kúsh-qaıratyn soǵan arnaǵan, ózin elden bólip qaramaıtyn shynaıy memleketshil, ult qaıratkeri bola bilgen tulǵa der edim. Mine, Jabal Erǵalıev osyndaı adam.
Jumys babymen Kókshetaýǵa aýysyp kelgen soń, Jabal aǵamyzben etene jaqyn bolyp, jıi-jıi ushyrasyp, ortaq oı-pikirlerdi bólisýdiń múmkindigi artty. Qoǵamdaǵy qordalanǵan shetin máselelerden bastap, búgingi jas urpaq tárbıesi, ulttyq tálim dástúrine deıingi taqyryptar shet qalmaıtyn. Sol sebepti de eks-senator, jazýshy Jabal Erǵalıevti Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetine kezdesýge shaqyrýdy jón kórdik. Jákeń jik-jigimen tastap, jiliktep sóıleıtin daǵdysymen tyńdarmandaryn birden baýrap aldy. Ásirese qoǵamdyq sanany qalyptastyrý, eldi, jerdi, tildi súıý, ata-baba dástúrine berik bolý, ıntellektisi joǵary jas býyndy tárbıeleý sekildi taqyryptar boıynsha oqyǵan dáristeri stýdentterdiń kóńil qoshynan shyqty. Sonyń ishinde bolashaq fılolog mamandar úshin taptyrmaıtyn dáris boldy. Olar jazýshynyń sóz saptaýynan, sózdi talǵap paıdalanatyn daǵdysynan, baıaǵynyń bı-shesheni sekildi qortpaly oıyn túıdek-túıdegimen lekitip, aqtara salatyn qabiletinen, ajarly da mándi sóıleý úlgisinen tálim aldy.
2020 jyly Jabal Erǵalıevke Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń «Qurmetti professory» ataǵyn berdik. Jyl saıyn áldeneshe ret ýnıversıtetke kelip dáris oqý dástúrge aınaldy. «Rýhanı jańǵyrý», «Rýhanı qazyna» baǵdarlamasy boıynsha ýnıversıtet kóleminde atqarylatyn árbir is-sharaǵa qatysyp, qoǵam qaıratkeri retinde, jazýshy esebinde aqyl-keńesterimen bólisip otyrady. Ult bolashaǵy bolatyn urpaq tárbıesi kimdi de beıjaı qaldyrmaýy kerek. Ol tek otbasy men oqý ornynyń mindeti ǵana emes. Ol – barsha azamattarymyzdyń abzal boryshy bolýǵa tıis. Osy údeden kelgende qalam ustaǵan qalamgerlerge artylar júk aýyr dep bilemin. Dástúrli qundylyqtar aýysyp, jahandanýdyń tasqyny qarqyndaǵan zamanda jas urpaqtyń kitap oqýǵa degen qushtarlyǵyn qaıtsek oıatamyz degen jansebil jantalastyń ortasynda aqyn-jazýshylar, jýrnalıster júrýge tıis. Jazýshylar qaı zamanda da qoǵamdyq sanany qozǵaýshy kúsh bolǵan, eldiń rýhanı tutastyǵynyń altyn kilti ispetti jandar. Biz árqashanda rýhanı maıdannyń alǵy shebinde solardy kórgenbiz jáne áli de bolsa solaı kórgimiz keledi. Qazirgi tańda Kókshedegi qalamgerlerdiń basynda aǵa býyn sanatynda osy Jabal aǵamyz tur.
Biz, kókshelikter, Jabal Erǵalıevti eń áýeli qarymdy qalamger retinde tanyp, bilemiz. Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy syılyqtyń, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty Jabal Erǵalıulynyń qalamynan sandaǵan kósemsózdik maqalalar, hıkaıattar men áńgimeler, dramalar jaryq kórdi. Jazýshyń tereń oıynan, tebirenisti seziminen órilip túsken «Qushaǵy sýyq dúnıe», «Keshki muń», «Eski arba», «Qosh bol, qulynym!», «Ý dúnıe», «Aldamshy ómir» sekildi hıkaıattar men áńgimeler kimdi bolsa oılantpaı qoımaıdy. Mundaǵy ómir fılosofııasy, adamdar taǵdyry, taǵdyr talqysy kelisti kórsetilgen. Árbir shyǵarmadaǵy kórkem obrazdar keshe bolǵan, búgin ortamyzda júrgen adamdar. Artyq boıamasy joq, shynaıy sýretter. Osy arqyly jazýshy óziniń júrek túkpirinde jatqan, sezim dúnıesiniń betine shyqqan dúnıelerdi kórkemdep, qýatty oımen, qushtarly tilmen jetkizedi. Jabal jazýshy neni jazsa da, ómir atty maıdanda adaldyq pen ádilettiń týy qashanda bıik bolatynyn, ómirdegi ókinishterdiń kóbin aramdardyń jasaıtynyn, kirshiksiz arman men talmas talap qana maqsatqa jetkizetinin aıtady. Sonysymen de ol – ómirsheń! Al óziniń rýhanı mánin, túp-tamyryn joǵaltqan pende aıaýshylyqqa laıyqty jáne sol qaýipti. Osy mándegi fılosofııalyq oı – álemdik uly sýretkerler Shekspır, Balzak, Mopassan, Volter, Chehov shyǵarmalarynyń túp qazyǵy. Jazýshy bolý – jannyń arpalysy.
Jabal Erǵalıev jaqsy dramatýrg retinde tanylǵan sýretker. Dramatýrgtiń «Bultty túngi tolǵan aı», «Qulyptastyń kóz jasy», «Jan shyryly», «Qıly jol», «Qas-qaǵym» atty dramalary elimizdiń teatrlarynda sátti qoıylyp, kórermenderge jol tartty. Basqasyn aıtpaǵanda, 2015 jyly Qyrǵyzstanda ótken V halyqaralyq «ART-ORDO» teatr festıvalinde Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq, ulttyq drama teatry sahnalaǵan «Qas-qaǵym» metafızıkalyq tragedııasy úzdik spektakl atalymy boıynsha bas júldeni jeńip alǵanyn aıtsaq ta jetkilikti.
Kókshetaý óńirinde qazaq baspasóziniń tolyq qalyptasýyna, onyń keń taralyp, buqaralyq sıpat alýyna Jabal Erǵalıevtiń sińirgen eńbegi zor. Qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń túlegi bolǵan ol kisiniń osy saladaǵy eńbek joly saırap jatyr. Sonaý jetpisinshi jyldary «Kókshetaý pravdasy» gazetinen bastalǵan qyzmeti qalalyq «Kókshetaý» gazetiniń, oblystyq «Arqa ajary» gazetiniń bas redaktory qyzmetine deıin jalǵasyp keldi. Respýblıkalyq, oblystyq baspasózde talaı márte kólemdi maqalalary jaryq kórip keledi. Sonyń barlyǵynda eldiktiń máselesi aıtylǵan.
Osy jurtymyzdyń qaıtse kósegesi kógerip, ult retinde saqtalyp qalýdyń qandaı joldary bar degenge kelgende jan shyrylyn búkpesiz, ashyq jarııa etip kele jatqan sanaýly qalamgerlerdiń biri desek artyq aıtqandyq bolmas. Ol jazýshy janynyń rııasyzdyǵynan, azamattyq bolmysynan, adaldyǵynan týyp jatqan tańdaýly qasıet. Osy oraıda Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyq laýreaty, Sáken seri Júnisovtiń Jabal inisi týraly myna bir aıtqan júrekjardy sózi eske túsedi: «Adam boıyndaǵy jaqsy qasıetter kóp qoı. Sonyń ishinde kishilik pen kishipeıildilikti ózim jaqsy kóremin. Azamattardyń boıynan osyndaı az kórinetin, qazaq úshin zárý minezdi inim Jabaldan kórdim. Sonymen birge qarapaıymdylyq pen qaıyrymdylyq, talap pen talǵam da Jabalǵa jat emes, tabıǵı qasıet, týaly minez, ataly ósıet ekenin jaqsy bilemin. Azamat retinde syılas, qalamger retinde syrlas Jabal Erǵalıulynyń jan dúnıesindegi týǵan elge degen súıispenshilik pen qurmet, armandy maqsat pen adal nıet ózge de jigitterdiń júreginen tabyla berse, osy Kókshe kólemi kók kilemdeı bolyp, máńgi kógere beretinine senimdimin». Rasynda, Jákeń adam tanıtyn, ony syılaı biletin kisi. Sol sebepti de únemi jaqsylarǵa jaqyn, jýyq, solardyń mereıin asqaqtatyp, qolynan kelgenshe kisilik tanytyp, qamqorlyqqa bólep júredi.
«Tarıh – jaratqannyń eń qataly. Eshteńeden seskenbeıtin jáne eshkimniń yrqyna kónbeıtin sýyq janarymen ol ýaqyttyń túpsiz tereńderine sáýle túsirip tur jáne ol osy bir myzǵymaıtyn, jaltaqtamaıtyn qalpymen ol oqıǵalarǵa forma berip tur» degen Stefan Sveıgtiń tereń maǵynaly sózin eske alsaq, sol oqıǵalardy bizge kórkemdep jetkizýshiler – sýretkerler. Basqa óshse de, ólse de sózdiń ólmeıtini sondyqtan jáne ol tipten ǵajap qubylys. Jazýshynyń rýhanı ǵumyry jazǵan shyǵarmalarymen ólshenedi. Sózi óshpeı, ýaqyttan-ýaqytqa qaraı ozǵan sýretkerden baqytty eshkim joq. Bizdiń Jákeń – sondaı qurmetke laıyq jan.
Marat SYRLYBAEV,
Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń rektory
