Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Elimizdegi Qyrǵyz mádenıeti kúnderiniń aıasynda Ulttyq akademııalyq kitaphanada eki eldiń zııaly qaýym ókilderiniń qatysýymen «Túrki áleminiń qos alyby: Áýezov jáne Aıtmatov» atty forýmy ótti. Alqaly jıynǵa Qazaqstan tarapynan Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Nurǵısa Dáýeshov, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qýanysh Sultanov, ádebıettanýshy, Prezıdent keńesshisi Baýyrjan Omarov, aqyn, Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet, basqa da zııaly qaýym ókilderi qatysty. Al Qyrǵyzstan tarapynan Qyrǵyz Respýblıkasynyń Batyry, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Túrki memleketteri uıymy Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Medethan Sherimqulov, KSRO Halyq ártisi Samarbýbý Toktahýnova, qoǵam qaıratkeri, Shyńǵys Aıtmatovtyń qaryndasy Rozetta Aıtmatova, Qyrǵyz KSR Halyq ártisi Reına Chokoeva, QR ǴA akademıgi Abdyldajan Akmatalıev, Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nýrlan Kalybekov, Qyrǵyzstannyń Halyq ártisi, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen ártisi Salamat Sadyqovalar qatysty.
Keshtiń álqıssasynda jazýshy, manasshy, jaqynda ǵana Túrkııada alty kún, alty tún «Manasty» jyrlap, Gınnestiń rekordtar kitabyna engen Asan Ahmatov jyrdan úzindi oqyp, jıylǵan qaýymnyń rýhyn kóterip, jigerin janydy. Taýdan qulaǵan tas bulaqtaı daýyldy shýmaqtar qyrǵyz dalasynyń sekseýil butaǵyndaı taramdalǵan adyr-jazyqtaryn, jalyndy, jalǵandyqqa tózbes otty minezin tanytqandaı.
Jıyn barysynda sóz alǵan Baýyrjan Omarov eki eldiń arǵy-bergi ádebı shejiresinen syr sýyrtpaqtap, mysal keltirdi.
«Qazaq pen qyrǵyzdyń ádebıeti bir-birine óte jaqyn, máselen, bizde eki eldiń ádebıetine ortaq tulǵalar bar. Mysaly, Asan qaıǵy, Jırenshe sheshen, Tolybaı synshy bizdiń ádebıettiń basynda turatyn tulǵalar ortaq. Tipti bizdiń Qyz Jibegimizdi qyrǵyzdar óziniń on tomdyq ádebıetine qazaqtyń murasy, kórshi eldiń murasy dep qurmettep kirgizdi. Bul biz úshin úlken jetistik. Aımatovty aıtar bolsaq, bizdiń elde eń kóp oqylatyn jazýshy dep aıtýǵa bolady. Onyń shyǵarmalaryn, keıipkerlerin oqyrmandar jaqsy kórip, súıip oqıdy. Aıtmatovtyń qazaq ómirinde rýhanı turǵydan qanshalyqty oryn alatynyn bilesizder. Statıstıkaǵa súıensek, qazir Qazaqstanda Shyńǵys esimimen atalatyn 9040 adam bar. Al Chıngız esimi bar 1366 adam bar. Mine, qazaqtyń rýhanı álemin jaılap alǵan tulǵany osydan bile berińizder. Biz Shyńǵys aǵanyń rýhyn qadirleımiz. Árqashan rýhy shat bolsyn, bıikte bolsyn», dedi ol.
Sondaı-aq forým aıasynda Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovqa arnalǵan derekti fılm kórsetildi. Jazýshylardyń aýmaly-tókpeli kezeńde ult taǵdyryn qynnan sýyrǵan qylyshtaı ótkir, batyl únmen shynaıy jaza bilgenin baıan etti. Oılaý júıesi kosmostyq bıikke kóterilgen Aıtmatovtyń bir halyqtyń taǵdyryna jasaǵan qyrýar eńbegi áýezdi sazben baıaýlata jetkizilgende, kóńil qylyn terbetti.
Sóz kezegin alǵan Qyrǵyz Respýblıkasynyń Batyry, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Túrki memleketteri uıymy Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Medethan Sherimqulov tolqyp sóıledi, tolǵana, ár sózin nyqtap til qatty.
– Qurmetti qazaq týǵandar. Birinshiden sizderdi Respýblıka kúnimen quttyqtaımyn. Meıram qutty bolsyn. Qazaq pen qyrǵyz qaı kezeńde de birge bolyp keledi, óıtkeni bizdi Qudaı qosqan. Búgingi taqyrypqa oıysar bolsam, Muhtar Omarhanuly Áýezov – qyrǵyz tarıhynda óshpes atyn qaldyrǵan uly adam. Biz qazaq aqyn-jazýshylaryn qurmettep jaqsy kóremiz, sonyń ishinde Áýezovtiń orny erekshe. Elýinshi jyldary qyrǵyzdar ózara daýlasyp, «Manas» eposy kerek pe, kerek emes pe dep jatqanda Áýezov sol jınalysqa qatysyp, «Manas» eposynyń qyrǵyz eliniń tól baılyǵy bolyp qalatyny jaıly aıtyp ketken sózi úlken taqyrypqa júk. Qyrǵyzdar muny esh ýaqytta umytpaıdy. Ekinshiden, «Jámıla» povesi jóninde daý týyndap, mundaı shyǵarma qyrǵyz eliniń búgingi mentalıtetine, moraline saı kele me dep Shyńǵys Tóreqululyn tus-tustan qýdalaý bastalǵanda, eń kesimdi sózin aıtyp, shyǵarmany álemge jaıǵan da Muhtar Áýezov edi. Aıtmatovtyń jolyn ashyp, dúnıege tanytqan zańǵar jazýshynyń eńbegin búgin jan-júregimizben sezinip, rahmet aıtamyz», – dedi.
Munan soń belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qýanysh Sultanov sóz alyp, eki el arasyndaǵy tyǵyz rýhanı baılanys jóninde tolǵady.
– Asa qurmetti búgingi meımandar, baýyrlar! Búgingi taqyryptyń ózi, Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatov álemine arnalyp otyr. Bul eki tulǵaǵa búkil álem bizden buryn baǵa berip jatyr. Biz onymen maqtanamyz, muhıttyń sheksiz tereńindeı qaınarynan sýsyndaımyz. Búgin qatarlaryńyzda belgili, elge tanymal kisiler kelip otyr. Aıtalyq, Salamat Sadyqova búkil qazaq talasatyn qyz. Sondyqtan da Salamat eki elge ortaq ónerpazymyz. Al Muratbek baýyrymyzdy toı-jıyndarda, óner adamdarynyń mereıtoılarynda bolsyn kezdestirip turamyz. Shyńǵys aǵamyzdyń qaryndasy Roza apamyz da búgin bizdiń ortamyzdy toltyryp otyr. Bir baıqaǵanym, jeke basy ártúrli jaǵdaıdy basynan ótkerip jatqan kisiler Áýezovti, Aıtmatovty oqyp dertime shıpa tabamyn, ózimdi qaırattandyryp, ómirge kózqarasymdy qalyptastyramyn dep jatady. Qazaq pen qyrǵyzdyń búkil dúnıe júzine maqtana alatyn rýhanı baılyǵy bar. Sony biz qunttap, eskerýimiz kerek, – dedi.
Bet-pishimi Shyńǵys Aıtmatovtyń ózine uqsaǵan, qoǵam qaıratkeri, jazýshynyń qaryndasy Rozetta Tórequlqyzy Aıtmatova sóz tizginin alyp, elýinshi jyldary úıine Áýezovtiń qonaq bolǵany jóninde qyzyqty esteligimen bólisti. Toqsanǵa taıaǵan apamyzdyń boıynan Aıtmatovtyń bııazy, uıań, adal, izgiliksúıgish meıirimdi keıipkerleriniń bolmysyn baıqadyq. Oryndy, baıypty sóılegen jazýshynyń qaryndasy kópshilikke jańadan jazyp shyqqan «Ata-beıit» kitabyn úlestirdi.
Aıtmatov álemi – shýaqty, aq adal, kisi janyn ezip jibererdeı názik álem. Qos jazýshyǵa arnalǵan taǵylymdy otyrysta biz sol álemniń bólshegin, atmosferasyn sezingendeı boldyq. Izgilik atty alyp aǵashqa tamyr jibergen jazýshy murasyna taǵy bir shomǵandaı, sol arqyly qaıta túlep katarsıske túskendeı sezim keshtik. Sirá, talant baılyǵy, tulǵa ulylyǵy degen osy bolsa kerek.
