Alsgeımerdiń aldyn alýǵa bolady

Qazaq aqyl-estiń adasýyn ja­qaý­rat­paı, óz ataýymen «aljý» deıdi. Koronavırýs indetinen keıin ásirese, Alsgeımer belgileri pasıentterdiń jasyna qaramaı, tipti órshı túsken. Mun­daı jaǵdaıda mamandar qan­daı keńes bere alady? Jýyrda Den­saý­lyq saqtaý mınıstrliginiń bastamasymen «Kóp jasa» qoǵamdyq qory, Nevrozdar men alsgeımer aýrýyn emdeý ortalyǵy, Qazaqstannyń otba­sy­lyq dárigerler qaýymdastyǵy jáne «Asıno Kaz» kompanııasy bi­ri­gip ótkizgen keleli jıynda osy túıt­kildi máseleler aıtyldy.

«Eger álemdi eki jyldan astam ýaqyt boıy tyrp etkizbegen koro­na­vı­­rýs pandemııasy bolmasa, búginde indet dep Alsgeımer dertin atar edik. Álemde demensııaǵa dýshar bol­ǵan 55 mln-daı qart adam bar. Jyl saıyn jańadan 10 mln janǵa osy dıagnoz qoıylady nemese ár 3 sekýnd saıyn bir adamnan osy aýrý tabylady. Bizde qatyp qalǵan qaǵıdalar bar. Mysaly, este saqtaý qabiletiniń tó­mendeýi úlken kisilerge tán dep esep­teımiz. Tipti dárigerlerdiń ózi «bul – kárilik, emdelmeıdi» dep jatady». Shyn máninde, aqyl-esińmen qar­taıý úderisi kóptegen tanymdyq fýnk­sııalardyń jaqsarýymen sı­pat­talady. Mysaly, aýyzsha este saqtaý men praktıkalyq ıntellekt (qıyn­dyqtardy jeńe bilý) jasyna qaraı jaqsara túsýi kerek. О́ıtkeni tájirıbe men bilim krıstaldanady», deıdi dáriger-psıhoterapevt, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, Nevrozdar men alsgeımer aýrýlaryn emdeý ortalyǵynyń jetekshisi ári «Kóp jasa» qoǵamdyq qorynyń negizin qalaýshy Jibek Joldasova.

Sonda adamdy qarttyq kelmeı jatyp qınaıtyn aljýdyń zardabyn azaıtý úshin árqaısysymyz ne isteı alamyz? Bul keseldi qalaı tanýǵa bo­la­dy? Dárigerge qashan barý kerek? Osy tektes suraqtarǵa dárigerler Dúnıejúzilik alsgeımer dertiniń kúnine arnalǵan baspasóz konferensııasynda jaýap berýge tyrysty.

– Buryn úırenshikti bolmaǵan is­pen aınalysý, til úırený adam­dar­dyń qartaıǵan shaǵynda aqyl-esiniń durys bolýyna áser etedi. Buryn eki tilde erkin sóıleı alatyn pasıentke úshinshi, tórtinshi tildi meńgerýge keńes berer edim. Til úırený úderisi mıǵa jattyǵý zalynda bulshyq etti shynyqtyrǵandaı áser etedi. Mı da belsendi jumys istegende qurylymy ózgeredi, keıbir qyzmeti jaqsarady. Sondyqtan til úırengen kezde mıdyń tıisti aımaǵy damıdy. Ásirese mıdaǵy kóptegen neırondyq baılanystardan turatyn aq jáne sur zat kóbeıedi. Ádette biz kóńil aýdarmaı kelgen jaıttar mıǵa áser etedi. Mysaly, bir tilden ekinshi tilge «aýy­sý». Eki tilde erkin sóıleı alatyn adamdarǵa bul asa baıqalmaıtyn bo­lar. Biraq bul kádimgideı kúrdeli jattyǵý, negizgi neırondyq baılanystardan quralǵan mıdyń tıisti bólikterinde sur jáne aq zattardyń ósýine yqpal etedi. Arnaıy zertteý­ler, til úırený mıdyń asa kúrdeli «oryndaý» qyzmetine jaýap beretin aımaǵyn damytatynyn dáleldedi. Munyń basty artyqshylyǵy, mı jańa baılanystar túze otyryp, úırenshikti emes áreket «úırenshikti bolmaǵan» bólikterge áser etip, demensııa men alsgeımer aýrýlary sııaqty degeneratıvtik aýrýlardy jeńýge tyrysady. Árıne, eki tilde sóıleıtin adamdarda da bul aýrýlar kezdesedi. Biraq teńge­rý­shi tetikter arqyly olardyń mıy mundaı keselden jyldam quty­la alady, – deıdi Almatydaǵy Orta­lyq klınıkalyq aýrýhanasynyń Par­kınson aýrýlaryn hırýrgııalyq em­deý ortalyǵynyń fýnksıonaldyq neı­rohırýrgi Shyńǵys Shashkın.

Qalaı bolǵanda da, búginde talaı adam áke-sheshesiniń erte bastan este saqtaý qabiletinen aıyrylǵanyna, ıakı jaqyn týystarynyń qartaımaı jatyp aqyl kemistigine dýshar bolyp jatqanyna alańdaıdy. Bárimiz de bala sııaqty bolyp qalǵan, ıaǵnı «balalyq shaǵyna oralǵan» ataqty saıasatkerler men tanymal tulǵalar týraly estidik, oqydyq. Degenmen beti aýlaq, 2050 jylǵa qaraı tórtkúl dúnıede 150 mln-nan asa adam aljýdan azap shegedi degen boljam da bar.

Demensııanyń aldyn alý úshin onyń damýynyń qaýip faktorlaryn bilý qajet. Sizde qandaı da bir shara qoldanýǵa bolatyn 16 jyldan 25 jylǵa deıin sozylatyn sımptomsyz kezeń bar. Birinshi – adamnyń jasy, neǵurlym eresek bolsańyz, qaýip-qater soǵurlym joǵary bol­maq. Árıne, adam qartaımaı tur­maıdy, tabıǵat óz degenin jasaıdy. Ekinshisi – genetıka. Eger úlken kisiler jadynan aıyrylyp, óz-ózine qaraı almaıtyn jaǵdaı oryn alyp jatsa, bala-shaǵasy, jaqyndary qol qýsyryp qarap otyrmaýy qajet. О́ıtkeni bul – dert. Qarttyqtan basqa qaýipti faktorlar qatarynda – gıpertonııa, joǵary holesterın (dıslıpıdemııa), ateroskleroz, qant dıabeti, semizdik, durys tamaqtanbaý, az qozǵalý, bas jaraqattary, dári-dármekter (sedatıvter), shylym shegý, ásirese passıvti temeki shegý, las aýa, pestısıdter bar.

Sondaı-aq mamandar birinshi kezekte demensııany múmkindiginshe erterek anyqtap, dári-dármeksiz em-dom bastap ketý de mańyzdy eke­nin aıtady. О́ıtkeni bul qadam preparattarǵa táýeldi bolyp qalýdy biraz jylǵa shegeredi ári aýrýhanaǵa aparatyn joldyń merzimin tórt ese qysqartady.

Zamanaýı medısınaǵa júginetin bolsaq, arnaýly mamandar toby atalǵan keselderdiń belgilerin erte bastan baıqap, qaýip faktorlaryn baǵalaý úshin Qazaqstanǵa myMind testin beıimdep, usynyp otyr. Halyqaralyq qoldanystaǵy sa­ýal­dama arqyly kez kelgen adamǵa dárigerge barý-barmaý qajettigin anyq­taı alady.

«Balalar men jastar, orta jas­taǵy adamdardyń qaýip faktorlaryn anyqtaýda, sondaı-aq halyq arasynda alsgeımer aýrýy boıynsha saqtyqty arttyrýda otbasylyq dáriger men meıirbıkelerdiń róli úlken. Jalpy tájirıbelik dáriger búkil otbasyn, onyń ishinde úlken kisilerdi baqylaı otyryp, otbasy músheleriniń qaperine salyp, qaýip faktorlarymen kúresýge kómektesedi. Sondaı-aq ýchaskelik dáriger de demensııany erte anyqtaýǵa septese alady, usynystar beredi, emdeýdi taǵaıyndaıdy jáne qajet bolǵan jaǵdaıda mamanǵa jibe­redi. Arterııalyq gıpertenzııa, dıslıpıdemııa, predıabet pen qant dıabeti, semizdik, temeki shegý sııaqty demensııanyń basqarylatyn nemese modıfıkasııalanatyn qaýip faktor­larynyń aldyn alý jáne em­deýdegi bastapqy densaýlyq saq­­taý­dyń róli erekshe mańyzdy. De­genmen dárigerler óz tarapynan tek dárilik nemese dárilik emes em-dom taǵaıyndaı alady. Negizgi ja­ýap­ker­shilik adamnyń ózine, onyń otbasyna artylady. Mamandardyń keńe­sine qulaq asyp, usynystaryn oryndaý-oryndamaý ózińizge kerek. Bul keselderge shaldyqpaý qareketin jasap, salaýatty ómir saltyn neǵurlym erterek bastasańyz, soǵurlym mıyńyzdaǵy apattan arylasyz», deıdi Qazaqstan otbasylyq dárigerler qaýymdastyǵynyń pre­zıdenti, medısına ǵylymdarynyń doktory Damılıa Nuǵmanova.

Baspasóz máslıhatynda kóte­rilgen máselege qatysty qoıyl­ǵan saýaldardyń birine medısına ǵylymdarynyń doktory, S.As­fendııarov atyndaǵy QazUMÝ nevrologııa, neırohırýrgııa kafe­d­rasynyń professory, «Nev­ro­patologter qaýymdastyǵy» qo­ǵam­dyq birlestiginiń tóraǵasy Erkin Nurǵojaev bylaı dep jaýap berdi: «Men nevrolog-dári­ger retinde turaqty nevro­logııa­lyq jáne kognıtıvti tapshy­lyq­ty qalyptastyratyn basty fak­tor­lardyń birine nazar aýdar­ǵym keledi. Bul faktor – ınsýlt. Qazaqstanda jyl saıyn 40 myńnan asa adamnyń ınsýlt alǵany tirkeledi. Bul ólim-jitim kórsetkishin ǵana kóterip otyrǵan joq, saldary da qorqynyshty aýrý. Tipti nátıjesi durys bolǵan, zaqymdaný oshaǵynyń kólemi az pasıentterdiń kópshiliginde ınsýlt­tan keıingi kognıtıvti buzylýlar damıdy. Jadynyń, oı jınaqtaý men atqarýshy fýnksııalardyń nasharlaýy – ınsýlttan keıin fızıkalyq ońaltýdy qajet etetin pasıentterge osy baǵdarlamany meńgerýine kedergi keltiredi. Tipti demensııa belgileri beleń alǵan pasıentterde ońaltý sharalaryn júrgizý múmkin emes, tipti tıimdiligi men ózektiligin joǵaltady deýge bolady», deıdi.

Ol barlyq mamandyqtaǵy dári­ger­ler – psıhologter, logopedter jáne reabılıtologter arasyndaǵy sala­aralyq ózara áreket pen baı­la­nys­tardyń mańyzdy ekenin aıtady. Naýqastar men týystarynyń nazaryn osy máselege aýdaryp, aýrýdyń bastapqy satysynda asqynýyn boldyrmaý, sol arqyly pasıentterdiń eshkimge táýeldi bolyp qalmaı, ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin kog­nıtıvti buzylystardy anyqtaýǵa ar­nalǵan testilerdi qoldana bilýdiń ózektiligin jetkizdi.

«Dárigerler qartaıǵanda da shı­raq dene qımyly adamnyń ózin saq­­taýǵa kómektesetinine senedi. Úne­mi serýendeý, gımnastıka, pazl jınaý, dándi daqyldardy suryptaý, arıf­metıkalyq esepteý, úı jumysy, sondaı-aq qaı iste de belsendi bolý saý zeınetkerlerge ǵana emes, demensııa belgileri baıqala bastaǵandarǵa da usynylady. Jasyna jetpeı aljýdan qorǵaıtyn taǵy bir túsinik bar. Bul – tanymdyq qory, ıaǵnı adamnyń zerdesi men tájirıbesi. Kórgen-bilgenimiz, ómirden túı­genimiz neǵurlym kóp bolsa, als­geımer aýrýy soǵurlym alys bolady. Sondyqtan únemi jańa daǵ­dylardy ıgerý men damytý adamnyń jasy men keselderden qorǵaı alady», deıdi shveısarııalyq ACINO farmasevtıkalyq tobynyń kompanııalary «Asıno Kaz» kom­pa­nııa­synyń bas dırektory Lıýdmıla Jangeldına.

Árıne, kóterilip otyrǵan má­se­­le­niń qyry kóp, adam ózimen ketetin eń úlken baılyǵy – aqyl-esi men estelikteri, ómirge degen qushtarlyǵynan aıyrylmaýy úshin toqyrap qalmaı, mıdy da azyq­tandyryp, jattyqtyryp turýy kerek.

ALMATY