О́ner • 01 Qarasha, 2022

Kúnge umtylǵan Renýar

480 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Myń-san boıaýdyń tolqyny esetin kartınada beınelengen peızaj, portret, obrazdan basqa kóńil kúı de bolady. Iá, sýretshiniń kóńil kúıi. Muny keıde avtordyń kózqarasy dep te jatamyz. Kez kelgen sýretshiniń shyǵarmasynan kimde muń kóp, kimde shýaq kóp, kim fılosofııalyq oılarǵa jıi barady – qoltańbasy anyq baıqalady. Máselen, fransýz sýretshisi ımpressıonıst Ogıýst Renýardy ónertanýshylar «baqyt sýretshisi» deıdi. Myna jaryq álemge yntyq Renýar qolyna qylqalamyn alǵanda ylǵı reńdi sátterdi, jaqsy áserlerdi sezdirýge tyrysady.

Kúnge umtylǵan Renýar

Onyń kózqarasynda óner ómirdiń tek bar ǵajabyn kór­setýi kerek. Adam kartınaǵa qa­rap turyp, estetıkalyq lázzat alady, ishi jylyp, bir sát jaq­sylyqqa senedi, armanyn jal­ǵaıdy. Sýretshiniń bul oıy aqyn Serik Aqsuńqarulynyń «О́mir degen Kúndi aınalý» degen óleńin eriksiz esińe túsiredi.

Renýar qalamyndaǵy ta­bıǵı kúı onyń barlyq týyn­dysynda seziletin ba­qyt kúıi edi. Sýretshiniń shyǵar­ma­shylyǵynan jalyqqan, shar­shaǵan, qajyǵan, jaýyr bolǵan obrazdy, ıakı ómirdiń qońyrqaı bir tustaryn kezdestirý qıyn. Qaz-qatar tizilgen polotno ashyq túster men kún sáýlesine toly.

Renýardy árqashan adamdar qyzyqtyratyn. Sondyqtan da onyń keıipkerleri, negizinen, áıelder, balalar jáne raýshan. Sýretshi olardyń beınelerinde tynyshtyq pen rýhanı erkin­dik kúıin berýge tyrysty. Por­tretti de kóp jazdy: týǵan-týys, dostarynyń, tapsyrys be­rýshilerdiń, ataqty adam­dar­dyń, tipti kóshede nemese kafede jolyqqan beıtanys jan­dardyń beınesin bir kórgen ásermen sala beretin. Avtordyń kartınalarynyń ishinde, ásirese «Mýlen de la Galettegi bal», «Qaıyqshylardyń tańǵy asy», «Janna Samarıdiń portreti», «Átkenshekte», «Qolshatyrlar», «Sharpante hanym balalarymen» portreti ámbege aıan.

Máselen, Parıjdegi «Kome­dı Fransez» teatrynyń aktrısasy Janna Samarıdiń por­tretindegi boıaýlardyń úıle­simi, reńkter toǵysy men jy­lylyqtyń, jastyqtyń, sezim­niń, kúnshýaqtyń, tabıǵı sulýlyqtyń áseri qalaı sheber órilgenine tańǵalasyń. Tur­mys qurǵanǵa deıin Samarı Fro­sho kóshesindegi sýretshiniń stýdııasy janynda turypty. Sonda sýret saldyrýǵa jıi ke­le­tin. 1877 jyly Renýar onyń eń ádemi portretteriniń bi­rin jazdy. Kúlimsiregen, endi bir qaraǵanda, tereń oıǵa bat­qan, jasyl-kók kóılektegi aktrısa ashyq qyzǵylt fonda tur. Avtor onyń obrazyndaǵy eń áserli jaqtaryna boıaýyn qoıýlandyra túsip, aıshyqtap kórsetedi. Názik symbattylyq, sýyq aqyl, kógildir janardaǵy sál-pál qýlyq hám nur shashqan kúlki, úlpildegen qyzyl shash. Sýretshiniń sheberligi sol, keıipkerdiń syrtqy kelbetindegi ishki rýhanı ózgeristerdiń áreń baıqalatyn tustaryn da jaı ǵana kúlimsireýden, dymqyl kózdiń ottaı jarqyraýynan-aq baıqatady. Osy detaldar arqyly baýratady. Shyn máninde, Janna Samarı ómirde asqan sulý emes desedi. Renýar aktrısanyń boıyndaǵy tabıǵı reńkterdi tereńdete kórsete otyryp, portretti áıgili etken.

Sol Renýar taza aqyldan shyq­qannyń bárin jany súı­meıtin: sandardy, teorııalardy, formýla, ereje, ıdeıa, qorytyndy. Zııalylardy da, olar asa joǵary mártebemen aıtatyn óner týraly áńgimelerdi de jaqtyrmaıtyn. Al kezdeısoqta jolyqqan adamy keskindeme týraly salıqaly áńgime bastasa, Renýar shydamsyzdanyp, keıde tipti dórekilik kórsetedi. Birde ol sondaı bireýge: «Keshirińiz, men asyl ónerden eshteńe tú­sinbeımin, tipti habarym joq. Men pornografııalyq janrda jumys isteımin», dep shoshytady.

Iá, sýretshi eshqashan kór­kemdik prınsıptermen shektelgen emes, qalaǵanyn óz qalaýynsha saldy. Sodan da bolar, onyń kartınalarynda erekshe bir erkindik seziledi.

Tiginshi Leonard Renýardyń otbasyndaǵy altynshy bala osy Per Ogıýst boldy. Kishkentaı Per-Ogıýst Renýar alǵashqy sýretterin tiginshi borymen úı­diń edenine salyp bastady. Jas talanttyń daýsy da erek­she edi. Toǵyz jasynda Charlz Gýno oǵan opera horynda oryn usynyp, bálkı ánshi bolar dep oılady. Alaıda Ogıýst qylqalamdy tańdady. Sóıtip, 15 jasynda ydys-aıaqtardy boıap, perdelerge Injil kórinisterin salyp, sumdyq aqsha tapty. Áke-sheshesine úı alýǵa kómektesip, shala baıydy. О́ner akademııasyna túsý konkýrsynda 80-niń ishinen 68-oryndy Ogıýst Renýar ıelendi. Sonda da ol óner akademııasymen qatar Gleırdiń sheberhanasynda eki jyl oqydy. Renýardyń sýretshilik bilimi osymen aıaqtaldy. 

Onyń kıim bólmesinde ár­qashan úsh kostıým turatyn. Ekeýi jolaqty sur tústi, úshin­shi­si keshki frak. Eń eskisin kún­de kıetin, al ekinshisi jumys­qa arnalǵan. Ekinshi kostıými áb­den tozyp, úıkelgen kezde Renýar ony kóshedegi qaıyrshyǵa beredi. Iаǵnı sýretshi eshqashan palto nemese smokıng kımegen.

Ol fransýz-prýssııa soǵy­synda segiz aı boldy. Sýretshi Frederık Vasılıı sııaqty sha­býylǵa qatysqan joq jáne Berta Morızo, Dega men Mane sııaq­ty Parıjdiń tórt aılyq qorshaýyna túspedi. Renýar jóndeý rotasynda qyzmet etti.

Sýretshiniń «Jańa kópir» kartınasy 1875 jyly Drýo qonaqúıinde ótken aýksıonda 300 frankke baǵalandy. Bul Renýardyń sol kezdegi jaqsy baǵaǵa satylǵan shyǵarmasy edi. Al qalǵan 19 kartına mardymsyz tıynǵa – 50-den 90 frankke deıin ótip jatty.

Jalpy, Ogıýst Renýardyń aýksıonda satylǵan eń qym­bat kartınasy 78 mıllıon turady. Bul «Mýlen de la Ga­lettedegi bal» kartınasynyń qys­qar­tylǵan avtorlyq kóshirmesi. 1990 jyly satylym kezinde bul jumys eń qymbat kartınalar tiziminde ekinshi orynda boldy.

Sońǵy jańalyqtar