Bolashaǵy joq aýyl bola ma?

Jazýshy aýylyna bet alǵandaǵy kórkem tabıǵat talaıdy tamsantty. Osyndaı jerden talantty urpaqtyń qa­nat qaqpaýy múmkin emes-aý degi­ze­di. Ult ardaqtylaryn, jurt kisi­le­rin sanamaladyq. «Jaratyldym topyraǵyńnan, sen – túbim, Jalǵany joq bári senen jan-tánim. Senen basqa jerde maǵan qarańǵy, Jaryq bolar Sholpan, Aıym, men – Kúnim», degen Maǵjan aqyn, «...týǵan jer, týǵan aýyl alystaǵan saıyn, men olardy saǵyna, ańsaı tústim...» deıtin Sábıt Muqanov, «El degen jetim qozy emes, emizdikpen asyraı almaısyń!» degen Ǵabıt Músirepov, «Osy memlekettiń altyn arqaýy, túp qazyǵy – qazaq! Qazaqqa alaýyzdyq jat bolýǵa tıis», degen Safýan aldymyzdan ún qatyp turǵandaı boldy.

Qaladaǵy qapysy kem iske, jol bo­ıyndaǵy keremet kórinisterge shat­tanǵan kóńil shirkin, Safýan aǵa­nyń qutmekeni, atajurty Aman­kel­dige kelgende nildeı buzyldy. Qıraǵan úıler úıindige aınalǵan. Kóshelerdiń qııýy ketken. Aıtýǵa aýyz barmaıtyn bir surapyl jaıpap ótkendeı. Osydan 10 jyl buryn 110 úı bolypty. Sodan qalǵan juqana – bir úı. Bul úı – babamnyń jerinde atamnan qalǵan, ákemnen qalǵan teńdessiz qazyna edi, osy úıde ósip-ónip edik, – dep, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan jazýshynyń joqshy uly Saıyn Shaımerden eken. Qýys úıden qury shyqpańyzdar dep dám tatqyzdy.

Qańyraǵan aýyl shetinde o dúnıe­lik­ter jatqan qorym-beıit qaz-qal­pyn­da eken. Kóship ketkender kóz jumsaq, bir jerde jataıyq degen halyqtyq qaǵıdamen ómirden ozǵan aǵaıyndy alys bolsa da, aıanyp qalmaı ákelip jerleý salt-sanasynan jańyla qoı­map­ty. Kindik qany tamǵan to­pyraǵy kıeli dep bilgen Safýan aǵa­myz da ákesiniń janynan jer alyp qoıǵan eken. Adamnyń aıtqany bola bere me, uly Saıannyń qasynan topyraq buıyrypty.

Jaqynda sol Qyzyljar óńirinde on beske jýyq aýyldyń bolashaǵy joq degen derek aıtyldy. Ol aýyl­dar el kartasynan da joıylady de­gen. Safýan aǵa aramyzda bolsa, «bo­la­­shaǵy joq degen ne sumdyq» der edi-aý dep ishteı kúńkildedik. On jyldyń ishinde oırany shyqqan, ja­zý­shynyń izi óshe bastaǵan aýylyn kórgende attan aýyp túskendeı kúı keshtik. «Oı, mundaı aýyldar barshylyq», deıdi qaýmalaǵandardyń arasynan oı bóliskender. Ásheıinde ese jibermeıtin qalamgerler sóı­leı­tin sózderinen jańylyp qal­ǵandaı. Shashylyp jatqan aǵash­tar­ǵa, úıindilerge, úńireıgen esik-terezelerge qaraǵyshtaıdy. Júrekti shymyrlatyp, kókeıdi kernegen bul zar-muńdy kimge jetkizsek eken degen sansyz suraq sanany shabaq­taı­dy, eńseni ezedi. Munyń aq-qa­ra­syn anyqtaýǵa shama jetkenshe talpynalyq, tıisti oryndarmen til aıqastyralyq, aıaqsyz qaldyrmalyq deıdi birine-biri. Qıyn zamanda bolashaq úshin dep aýyl turǵyzǵan jandardyń eńbegin esh, tuzyn sor etip, úmitin óshirip, aýyldy joıyp, qabirlerdi ǵana qalqaıtyp qoıý qandaı aýyr edi desedi, amaldary quryp, aıtarlary túgesilgen tusta. Osy arada, 1913 jyly jazyp ketken ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń: «Árkim jalǵyz ózim demeı, ózgeler jaıyn da oılap, peıilin keńge salyp is etpese, jurt jumysy túzelmeıdi. Jurt paıdasyn aıaǵyna basyp, betimen jaıylatyndaryn qaıyryp, úıirge kirgizip otyrmasa, bir qoıdyń qotyry myń qoıǵa juqqan sııaqty, bir adamnyń kesiri myń adamǵa tımekshi», degen sózi oıǵa oralyp otyrǵanyn qarashy.

Sonymen jarqyn bolashaqqa qu­lash sermegen elde, bolashaǵy joq aýyl bola ma? Bolsa sebebi ne, erteńgi sal­dary opyndyryp júrmeı me? Qyzyl­jar qyzyl kózder kóz alarta beretin shekaraly jerde emes pe edi? «Jer, jer jáne jer. Jersiz Otan joq!» dep birlik pen teńdikke umtylǵan Alash arystary óz áskerin sol Qyzyljar jerinde jasaqtaý ıdeıa­syn qolǵa alǵany tarıhtan málim. Tórt qubyladan jınalyp, jıyn da ótkizgen. Ol ult bolashaǵynyń qamy bola­tyn. Sol málim tarıhty qyzyl­jar­­lyq azamattar jańǵyrtyp jatyr eken. Bul eldik is deıdi. Olar dál Safýan týǵan jerde ultym dep bilek­teı birigip, maqsatymyz aıqyn dep, eńseńdi tikter eńseli eskertkish tur­ǵy­zýdy bastap ketipti. Alda alqaly májilis ótkizbekshi. Úırenseń – úlgi emes pe?

Iá, qaıtalap aıtaıyq, bolashaǵy joq dep aýyldardy joıýdyń arǵy jaǵynda ne jatyr, astarynda ne bar? О́z kúnińdi óziń kórden týǵan ózim­shil­dikten emes pe eken? Álde «al­paýyt­tar» dep «áspettep» júrgen­der­diń jer bosatýy ma? Ol jer aýmaǵy tuıaq tozdyratyn, qanat taldyratyn az qa­zaqqa keıin qater tóndirip júr­meı me? Áýre-sarsańǵa salmaı ma? Jalpy, atalarymyz «bos jer jaý sha­qy­rady» dep, ultaraqtaı jerdi bos qoımaı, ataý berip otyrǵan ǵoı. Ol búgingi tańbalaıtyn kartanyń ornyna júrgen.

Joıylǵan aýyldarda turǵan azamattar kezinde jer úlesin alǵany anyq. Olar qazir sol jeriniń paıdasyn kórip otyr ma? Ásirese qala jaǵalap ketkender. Álde bireýlerdiń qanjyǵasynda ketti me? Joıylmaǵan keıbir aýyl halqynyń úlesin aldap-arbap úptep ketip, keıin jonyn kór­setip, ese bermegenderdiń aı­ǵa­ıy az estilip júrgen joq emes pe? Ultymyz jer daýy men jesir daýynan tiksingen. Rasy kerek, búgip qaıtemiz, kúmáni kóp. Jer daýy órship tur, jesir daýy tumandy. Biz bul oılardy bireýlerdi úrkitý úshin emes, jat pıǵyldan, jaman ádet órship ketpese eken dep, jyraýlar aıtpaqshy, qaýip qylǵannan qozǵap otyrmyz.

Júıkeni juqartyp otyrǵan bul má­sele keshegi jabaıy jekeshe­len­dirýdiń, jer jaǵdaıyna, barys-ke­lis­ke, halyqtyń tynys-tirligine qa­ra­maı, álemde osylaı eken degen tus­palmen jasalǵan orynsyz, ora­sho­laq reformalardyń, qarjyny kerekke bermeı, orta jolda qaqshyp ketkender zalalynyń zardaby dep bilemiz. Dalamyzdyń darqandyǵyna qaramaı, damyǵan el turǵyndary qalada turady, biz de sóıtemiz degen jelbýazdyqtyń kesiri. Ol kezde qa­lanyń shekesi shylqymaı ma edi? Qaıta aýyldyqtardyń aýzy aqqa tıip otyrǵan.

Qazaqtyń qalaǵa kelgenine eshkim de qarsy emes. Qalaǵa kelgenderdiń bári ońalyp ketpegeni, áli kúnge tórt keregeniń zaryn tartyp júrgenderdiń az emesi málim. Ondaılardyń keı­birimen tildesseń, aýylǵa keter edim, úıim qırap qalypty, jer joq, úlesimdi izdestirsem, qoldan-qol­ǵa ótip ketken deıdi. Elden qol úz­be­­gender birtindep baryp jatyr. О́ıtkeni irge kótermeı baryn mise tutyp otyryp qalǵandardyń, zaman aǵymyn túısingenderdiń qazir óz qoly óz aýzyna jetip, qaladaǵydaı kún keship jatqanyn kórip júrmiz. Átteń, maqtangerliktiń jeńil býyna ere bermeı, bir sát ıesizdik etek ja­ıyp bara jatqanda aýyldan qo­ta­ry­la kóshpeńder, aýyl men qalany erteń jalǵaıtyn oıly jastardy ǵana jiberelik qalaǵa, jerdi bos qal­dyr­ma­ıyq degende, bolashaǵy joq aýyl sózin dál búgin estimeıtin edik.

Qalaı desek te, qazaq el bolǵanda dalaqtaı bermeı, toı tórine talaspaı qasıetti dalasynyń da, qalasynyń da ıesi bolý – paryz ǵana emes, bes batpan qaryz bolyp tur. Bul turǵydan kelgende, halqy shaǵyn, jeri keń shekaraly óńirlerge – tizgin ustaǵandar shekeden qaraǵandy qoıyp, zerektik tanytsa, keshegi qatelik túzeler edi. Búgingideı tehnıkasy joq, tulparyna ǵana sengen zamanda Qyzyljardyń Eseneıi jerdi bos qaldyrmaımyn, shekaranyń shebinen taban aýdarmaımyn depti. Ana zamanda. San syltaýdy kóldeneń tartatyn bizge, sondaı órshil rýh jetpeıtin sekildi.

Biz zar zaman ornatýdan aýlaqpyz. Biraq myna dúnıe myń qubylyp tur­ǵanda eski sarynǵa salyp «kósh  júre túzeledi» dep jaǵany jaılaý, etekti kókteý etip kólgirsý opa ber­mese kerek. Ásirese Soltústik óńirde. Bolashaǵy joq aýyl dep, qar­jy únemdeımiz degenmen, jerdi qaı­te­miz? Iá, qazir túrli dıqandar bar kórinedi. Ańqyldaǵan adal qandastar bar eken. Erteń joıylǵan aýyldarda olardyń ornyn kim basar eken? Qalaǵa baýyr basqan qazaq balasy – arba súırep júrse de, ata-babamnan qalǵan jer ıesi men dep bara qoıar ma eken? Osyny oılap kórdik pe? «Dıplommen – aýylǵa!» dedik. Nátıje kóńil kónshitpedi. Sóz naqty iske ulas­pa­dy, aýylǵa barǵandarǵa jaǵdaı jasalmady, kishi sheneýnikter shirendi, olarǵa oqyǵan pysyqtan sózi ótetin syralǵy mojantopaı tıimdi. Alǵysharty aıqyndalmaǵan jumys, solaısha qumǵa quıǵan sýdaı qurdymǵa kete bermek. Ketip te jatyr.

Soltústikke kósh betin burý degen jaqsy bastama bar. Munyń da tolǵaǵy toqsan túrli eken. Aıtýshylardyń bir sózine qulaq qoısań, nıet bildir­gender baratyn aýylda olar atqa­ra­tyn qandaı jumys bar, balasy oqı­tyn mektep, turǵyn jaı, otyn-sý, dáriger, taǵy basqa máseleler tolyq qa­rastyrylǵan ba, álde sartap súr­leýmen járdem qarjyń mine, arǵy jaǵy ózińe baılanysty dep júrmiz be? Jumystyń bastysy dıqanshylyq eken. Onyń da qıyn túıinderi birde she­shilip, birde sheshilmeıtin kóri­ne­di. Jadyraǵan jazdan ózge jyl mezgilderi, ıaǵnı kúzdiń jaýyn-shashyny, qystyń kerege qary, adýyndy aq borany, kóktemniń laısańy – kimge de bolsa jeńil tımesi anyq. Baıyrǵy turǵyndar ol týraly kúlbiltelemeı ashyq aıtady. Osydan ba eken, bar­ǵandar kóp turaqtaı bermeıdi. Jaǵdaı jasalǵanymen ishki esebi barlar, kómek qarjy qolǵa tıgen soń, syltaý­dy kó­beıtip, bir qaǵa beriste taıyp tu­ra­tynyn da estidik. Ondaılar ar aldynda aıaýsyz jazasyn alar. Al táýekelge bel baılaǵandar, qany men jany el men jer degender ornyǵyp, altyn astyqty sapyryp shyǵa keledi eken. Bul jumysty jergilikti jerge ǵana telip qoımaı, Astanadaǵy ıgi­likti iske qatysy bar sheneýnikter bola­shaǵy joq aýyldy tizip, qarjy únemdeýdi kózdemeı, ózderi jıi dá­ıekke keltiretin álemdik úrdisti iske qosyp, «Aýyl jylyndaǵydaı» jal­ǵan esepke ıek artpasa, bolashaǵy joq aýyl degen ultqa zııandy sóz joıylar edi.

Bir jaqsy jumys kóńilge shýaq quıdy. Ol Petropavldaǵy joǵary oqý oryndaryna arnaıy baǵdarmen Oń­tústikten jastardyń kóptep kelýi edi. Bitirgenderdiń 30 paıyzy qyzmetke qala bastaǵan. Buǵan qosa, oblys ákimi arnaıy kvota taǵaıyndap, joǵary bilimnen keıin úsh jyl qalyp jumys isteýdi júktegen. Tórt-bes jyl oqyp, úsh jyl jumys istegen jastyń deni qalary haq. Tek tıisti oryndar ornyqqansha nazarda ustasa bolǵany. Oı bólisken biraz azamattar aýylǵa kóńil aýdarsa, jas mamandy balapandaı baýlýdaǵy keńestik júıeniń júıeli jaǵyn jańǵyrtsaq, utylmas edik degendi alǵa tartty. Kúl shasha bermeı, jaqsysyn alǵannyń da artyǵy joq shyǵar.

«Árbir halyqtyń ulttyq mek­tebi – sol halyqtyń kúlli ult­tyq mádenıetiniń negizi, tipti tuǵy­ry! Ulttyń tili, ádebıeti, óneri sol ulttyq mektepte jasalyp qalyp­ta­­sady. Olaı bolsa, ulttyq mektep – sol ulttyń ómiri, ómir súrý ke­pi­li!» degen, shyǵarmalarynda ata­jurtyn Qyzyljar dep jasqanbaı ja­zǵan Sábıt Muqanovtyń Aqjol aýy­lyndaǵy 9 jyldyq mektepte 20 bala bilim alsa, bıyl 2, 7, 9-synyptarda oqıtyn bala joq eken. 29 otbasy qalǵan. Sonda kórnekti jazýshy aýylynyń da bolashaǵy joq degen sóz. Qalamgerdiń kelisti mýzeıiniń «kúni» ne bolmaq? Sán saltanatymen turǵan ǵımarat kıiz úı emes kóshirip, qondyra salatyn. Ondaı úı salý ońaı bola qoımas. Mýzeıdegi mura shashylyp qalmasa jarady. Endeshe, jurt bolyp jumylyp, ult bolyp uıysyp Aqjoldy bolashaǵy joqtan qutqaryp, bolashaq urpaqqa amanattasaq, qane! Sonda jasaý qıyn, qurtý ońaı degen qasıetsiz sózden qutylar edik.

Al Ǵabıt Músirepovtiń aýylynda 80 úı, 60 bala bar eken. Bári erteńgi tirligimizge táýeldi. Biz keıde bolady ǵoı deımiz. Bolady. Biraq boladyny ýaqyt kútip tura ma? Zamanǵa telip, túımedeıdi túıedeı jasamaıyq deımiz. Ineniń jasýyndaı qatelikti jan salyp boldyrmaýdy oılaıtyndardy kórgende, qırap jatqan aýyl­dar týraly ult bolyp ún kóterý másele emes dep kim daý aıta alar eken? Temirdi qyzǵanynda soqpaı «kósh júre túzeledi» degen bos-belbeýlik uryndyrýmen kele jatqany anyq. Sol anyqtan sabaq almasaq, jer taǵdyry bir kezderi tyǵyryqqa tirelýi múmkin. Biz ǵana qateleselik, jurt qatelespese eken.

Túıip aıtqanda, Safýan aǵa aýy­lyna barǵanda elim, jerim degen jomart jandardy kórip marqaıdyq. Typ-tıpyl jurtty kórgende kóz tumandandy, osy kúıge bul aýyl qalaı tústi, adamdary nege toz-toz bol­dy eken dep kóńil jabyrqady. «Bolady» degen jattandy aqparatqa ılana bermeı, ózge aýyldardy da zerttep, joıylýdan qutqarýdy zerdeden ótkizsek qoı dedik. Bul keleshektiń kemeldigine, erteń taǵy da san soǵyp, átteń-aı dep qalmaý úshin kerek. Artymnan aldym bıik bolsyn dep úmitin úkilegen ulttyń urpaǵy edik qoı, dáýletimiz bar, sáýletimiz artar, bolashaǵy joq degen surqaı sózdiń ornyn jarqyn bolashaq basar, qalamgerdiń japandaǵy jalǵyz úıi 110 úıge jeter, qyl ústinde turǵan Aqjoldyń da joly ashylyp, Sábeń ósıet etken ult urpaǵy, úlbiregen ul men qyz synypqa tolar dep ózimizdi ózimiz qolpashtadyq. Tyńdaıtyn Úkimet estip, tilek sheshimin tapsa, Táńir jarylqasyn deıtin kúnge jetip, bul kúńirenis joıylar edi, jerge ár de, nár de kirer edi, bos jer bolmaı, aýyldar boı kóterip, oıdym-oıdym kólderdiń aq qusyndaı aq shańqan úıler sap túzer edi, dep kıeli Qyzyljardan attandyq.

Súleımen MÁMET