Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Batys eliniń zańgerleri raqymshylyqty «jaqsylyqtyń ádilettilikti jeńýi» dep baǵalaıdy. Dál osy baǵamnyń bıiginen qaraıtyn bolsaq, el bıligi sońǵy ret Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵynda osyndaı úlken «jaqsylyq» jasaǵan eken. Al «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» 2016 jylǵy zańǵa sáıkes 1 220 sottalýshy bosatylyp, 2 338 adamnyń jaza merzimi qysqartylǵan.
Raqymshylyq elde negizinen zańdardyń qabyldanýyna jáne memlekettiń mańyzdy kúnderin atap ótýge baılanysty júrgizildi. Eń úlken raqymshylyq 1999 jyly jasaldy. Bul joly Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jylyna baılanysty 15 705 sottalýshy bostandyqqa shyqty. Al jazaǵa tartylǵandardyń eń azy el tarıhyndaǵy alǵashqy raqymshylyq kezinde bosatylǵan eken, ıaǵnı 1994 jyly. Bul jyly Halyqaralyq otbasy jylyna baılanysty 1 380 sottalýshy bostandyqqa shyqqan. Jalpy táýelsizdik jyldarynda 55 myńdaı qazaqstandyq raqymshylyq boıynsha bostandyqqa shyqsa, 11 myńnan astam adamnyń jazasy qysqarǵan.
Al qańtar qyrǵyny Qazaqstan tarıhyn deıin jáne keıin dep ekige jardy. Búkil eldi úreı men qorqynyshtyń ýysynda ustaǵan sol sanaýly kún búkil jurttyń sana-sezimin, erteńge degen kózqarasy men jalpy tanym-túsinigin túbegeıli ózgertti. Bul kúnder bizge beıbit ómirdiń qanshalyqty mańyzdy ári qundy ekenin kórsetti. Qandy oqıǵa az ýaqyttan keıin ótken jyldyń qoınaýyna enedi. Alaıda «Qasiretti qańtar» salyp ketken júrektegi jara áli jazyla qoıǵan joq, san taǵdyrǵa túsken syzaty áli óshken joq.
Esterińizde bolsa, bıyl 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda Memleket basshysy: «Bizge el birligi aýadaı qajet. Ereýilge qatysqandar da, kúshtik qurylym qyzmetkerleri de – óz azamattarymyz. Olar sot ádil ótedi dep qana emes, qoǵam keshirimdi bolady dep úmittenip otyr. Memleket qańtar oqıǵasyna qatysqan, biraq aýyr qylmys jasamaǵan azamattardyń jazasyn jeńildetti. Zań buzǵandardyń birqatary kinásin túsinip, ótken iske ókinip otyr. Olarǵa keshirimmen qaraǵan durys dep oılaımyn. Sondyqtan men qańtar oqıǵasyna qatysýshylarǵa bir rettik raqymshylyq jarııalaý týraly sheshim qabyldadym», degen edi.
Bul – búkil qoǵam kútken oń qadam edi. О́ıtkeni raqymshylyq jasaý – adamgershiliktiń ǵana emes, memlekettiń qoǵamǵa, halyqqa degen úlken seniminiń bir kórinisi. Bul jóninde Prezıdenttiń ózi: «Biz adamgershilik tanyta otyryp, osy qaıǵyly oqıǵadan tıisti qorytyndy jasaımyz. Mundaı jaǵdaı endi eshqashan qaıtalanbaıdy. Buǵan jol bermeımiz», dedi.
Resmı derekterge súıensek, qańtar oqıǵalary kezinde tergeý organdary jalpy sany 1 600-deı adamdy qylmystyq quqyq buzýshylyq jasady dep aıyptap, qamaýǵa alǵan. Osy ýaqytqa deıin onyń 1 112-ine sot úkimi shyǵarylsa, qalǵandarynyń isi tergeý satysynda. Bir aıta keterligi, zań qabyldanǵannan keıin raqymshylyq aktisi sot barysynda da, tergeýde de qoldanylady. Bul «Raqymshylyq jasaý týraly» Zań kúshine engende osy 1 600 adamnyń 1 500-ne meıirim aktisiniń shapaǵaty tıedi degendi bildiredi. Al bulardyń deni qańtar qyrǵyny kezinde qalyń nópirge erip urlyq, búlik jasaǵandar, ǵımarattarǵa órt qoıyp, zańsyz úgit-nasıhattyń sońynda ketkender. Qańtar oqıǵalary kezinde tergeý ızolıatoryna baryp, ustalǵandarmen betpe-bet sóılesken advokattar men zańgerler, depýtattar, qoǵam belsendileri alańǵa shyqqan azamattardyń deni arandatýshylyqqa urynyp, shalys qadam basqandar ekenin aıtyp, arasha tústi. Sot prosesteri kezinde bul azamattardyń kóbi jazanyń neǵurlym jeńil túrine tartylǵanmen, úkimniń aty – úkim.
Aldymen zańnyń eki ereksheligine toqtalsaq. Birinshisi – raqymshylyqqa iligetin adamdarǵa keltirgen zalalyn tolyq óteý týraly talap qoıylmaıdy. Al buryndary jarııalanǵan raqymshylyq kezinde aıyptalýshy mindetti túrde keltirilgen shyǵyndy óteýge tıis edi. Alaıda múlik ıesi materıaldyq shyǵyndy sot arqyly azamattyq-quqyqtyq tártipte óndirip alýǵa quqyly.
Ekinshisi – bul joly jazany óteý tártibin qasaqana buzǵandarǵa da raqymshylyq qoldanylady. Qalyptasqan tájirıbe boıynsha buryn bas bostandyǵynan aıyrý mekemesinde jazasyn ótep jatqan adamǵa raqymshylyq jasaý úshin mindetti túrde onyń júris-turysy, tártibi eskeriletin. Qańtar oqıǵasyna oraı usynylǵan zańda mundaı talaptar alynyp tastalǵan.
Zańgerler bul eki erekshelik te raqymshylyq barysynda mańyzdy ekenin alǵa tartady. Sebebi mamandardyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta qańtar oqıǵasyndaǵy qylmystar ashylǵan jaǵdaıda jáne osy zańda kózdelgen baptarǵa sáıkes azamattyń sottylyǵy bolǵan jaǵdaıda ol adamǵa raqymshylyq jasala beredi.
Senat depýtaty Vladımır Volkov qańtar oqıǵasyna qatysqandarǵa bir rettik raqymshylyq jarııalaý týraly zań aıasynda 40-tan astam adam túrmeden shyǵatynyn málimdedi. Búginde qańtar oqıǵasy boıynsha sottalǵan 1 112 adamnyń ishinde 128 adam ǵana bas bostandyǵynan aıyrylǵan.
«Raqymshylyq týraly» Zań qabyldanǵannan keıin bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan 40-tan astam adam shyǵady. Budan bólek, shamamen 50 adam jarty jyldyń ishinde bosatylady. Al ortasha jáne aýyr emes qylmystyq tártip buzýshylyq jasaǵan 170-ten astam adam jazadan qutylady», dedi V.Volkov. Senatordyń aıtýynsha, raqymshylyqqa polıseıler men áskerıler de iligedi. Biraq adam azaptaýǵa qatysy bar adamdar jaýaptan bosatylmaıdy. Sondaı-aq raqymshylyq jappaı tártipsizdikti uıymdastyrýǵa qatysy bar adamdarǵa, sondaı-aq memleketke opasyzdyq jasaǵany jáne bılikti kúshpen basyp alýǵa árekettengeni úshin aıyptalǵandarǵa, sondaı-aq lańkestik jáne ekstremıstik qylmys jasaǵandarǵa, resıdıvısterge, jurtty azaptaǵandarǵa qoldanylmaıdy.
Zańǵa sáıkes teris qylyq, aýyrlyǵy tómen jáne ortasha qylmys jasaǵandar jazadan tolyq bosatylady. Al jazasyn ótep shyqqandardan sottylyq alynady. Budan bólek, aýyr jáne asa aýyr qylmystardy jasaǵandarǵa jaza merzimin qysqartý kózdelgen. Atap aıtqanda, aýyr qylmystar úshin sot taǵaıyndaǵan merzimniń tórtten úsh bóligi, al asa aýyr qylmystar úshin jazanyń jartysy qysqarady. Eger sottalǵan tulǵanyń jazany óteý merzimi bir jyldan az bolsa, onda ol tolyq bosatylady.
Osy jolǵy raqymshylyqtyń taǵy bir ereksheligi – zańda bosatylatyn adamdardy áleýmettendirý týraly norma qarastyrylǵan. Raqymshylyqqa ilikkenderdi jumysqa ornalastyrý, medısınalyq kómek kórsetý, qujattardy resimdeý sekildi áleýmettik kómek kórsetý Úkimetke júktelip otyr. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta qańtar oqıǵasyndaǵy qylmystar ashylǵan jaǵdaıda jáne osy Zańda kózdelgen baptarǵa sáıkes azamattyń sottylyǵy bolǵan jaǵdaıda ol adamǵa raqymshylyq jasala beredi.
Májilis maquldaǵan Zań týraly Senattyń jalpy otyrysynda baıandama jasaǵan Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń múshesi Lázzat Súleımen: «qańtar oqıǵasy elimiz úshin naǵyz synaq boldy. Sondyqtan búkil qoǵam bolyp bul synaqtan oń qorytyndy shyǵarýǵa tıispiz. Bolashaqta qańtar oqıǵasyn, onyń sebep-saldaryn qaıtyp boldyrmaý – bizdiń paryzymyz. Memleket basshysynyń aldymyzǵa qoıyp otyrǵan tapsyrmasy da osy. Bir jolǵy raqymshylyq jasaý – qoǵamymyzdaǵy gýmanızm, túsinistik, turaqtylyq syndy mańyzdy qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa qosylǵan úlken úles», degen edi.
Al oǵan deıin Prezıdent Joldaýyna baılanysty «Amanat» táýelsiz komıssııasynyń músheleri arnaıy málimdeme jasady. Esterińizge sala keteıik, «Amanat» – qańtar oqıǵalaryna baılanysty qurylyp, búgingi kúnge deıin jazyqsyz qamalǵan 500-den astam azamattyń bostandyqqa shyǵýyna túrtki bolǵan komıssııa. Túptep kelgende, qańtar oqıǵasyna qatysýshylarǵa raqymshylyq jasaý týraly alǵash bastama kótergen de amanattyqtar edi. Bilikti zańger, advokattardan qurylǵan komıssııa óz aldyna tek jazyqsyz azamattardy shyǵarýdy ǵana maqsat etip qoımaǵanyn áý basta-aq aıtqan edi.
«Osy ýaqyt ishinde júzdegen qamalǵandarmen tildesip, taǵdyrlaryna úńilip, bolǵan jaǵdaıdy ábden saralap, zerttep, qańtar oqıǵalaryna qatysýshylarǵa tutas raqymshylyq jasaý jónindegi usynysymyzdy Prezıdent atyna joldaǵan bolatynbyz. Bizdi qoldap, senim artyp, uldarynyń taǵdyryn amanat etken halyqtyń úmitin aqtaý – biz úshin eń basty mindet. Usynysymyz eń joǵarǵy deńgeıde qoldaý taýyp, qańtar oqıǵalaryna qatysyp, qapasqa qamalǵan azamattarymyzǵa qatysty bir rettik raqymshylyq jasaý jaıynda tıisti sheshim qabyldandy. Myńdaǵan janǵa qýanysh syılaǵan bul súıinshi habardy biz ádilettiń saltanat qurýy, gýmanızm aktisi dep qabyldaımyz!
Bul – «Amanat» komıssııasy jumysynyń sheshýshi qorytyndysy, biraq jumysymyz munymen aıaqtalmaıdy, aldaǵy ýaqytta komıssııamyz raqymshylyq týraly zańnyń jasaqtalýyna, qoldanylýyna qatysty zań oryndarymen birlese jumys isteletin bolady», deıdi komıssııa músheleri – belgili zańgerler Abzal Quspan, Mádı Myrzaǵaraev pen Ýaıs Ersaıynuly.
TÚIIN. Belgili rejısser Destın Krettonnyń «Just Mercy», ıaǵnı «Tek raqymshylyq» degen shynaıy oqıǵalar jelisimen túsirilgen kınosynda qoıylatyn basty bir suraq bar. Ol – «Biz ashý-yzamen, qorqynyshpen ómir súremiz be? Álde zańǵa sáıkes ǵumyr keshemiz be?» degen saýal. Iаǵnı kimniń qandaı jolǵa túsetini – ómirlik tańdaýyna tikeleı baılanysty ekenin túsindiredi. Raqymshylyq týraly sóz qozǵalǵanda mindetti túrde onyń eki jaǵy: ekonomıkalyq áseri men qoǵam úshin saldary qatar aıtylady. Jasyratyny joq, qoǵamda «Qańtar qyrǵyny kezinde kúdikke ilingenderdi jappaı bostandyqqa shyǵarý qylmystyń órshýine alyp kelmeı me?» degen suraq ta qyzý talqylandy. Qańtar qyrǵyny – qoǵamnyń basyna túsken úlken synaq. Al bul synaqtan qalaı ótemiz, qandaı qorytyndy shyǵaramyz, qaı jolǵa túsemiz – ol da qoǵamnyń enshisindegi tańdaý.
