Álem • 06 Qarasha, 2022

Aqıqatty jaqtaıtyn prezıdent

220 ret
kórsetildi
10 mın
oqý úshin

Brazılııada ótken prezıdent saılaýynda solshyl baǵyttaǵy Lýıs Inasıý Lýla da Sılva jeńiske jetti. Aıta keterligi, ol buǵan deıin 2003-2010 jyldary memleket basqarǵan edi. Kópshilikke Lýla esimimen jaqsy tanys saıasatkerdiń el tizginin qolyna ustaýyn halyqaralyq qoǵamdastyq jyly qabyldady.

Aqıqatty jaqtaıtyn prezıdent

Eldegi saılaý júıesine sáı­kes prezıdentti anyqtaý eki kezeń arqyly ótedi. Birinshi týrda elek­to­rattyń 50 paıyz qol­daýyn ıelengen úmitker memleket basshysy bolyp saılanady. Kandıdattardyń eshqaısysy bul mejeni baǵyndyra almasa, ekinshi týr ótkizilip, oǵan eń kóp daýys jınaǵan úmitker jiberiledi.

Brazılııadaǵy bıylǵy saılaýǵa 11 úmitker qatysty. Saıası doda bastalmaı turyp-aq saýalnama nátıjesi negizgi báseke prezıdent Jaır Bolsonarý men Lýla da Sılva arasynda ótetinin kór­set­ken. Boljam dál shyqty. Al­ǵashqy týrda Bolsonarý 43,20 paıyz qoldaýǵa ıe boldy. Al Lý­lany jaqtaǵandar 48,43 paıyzdy qurady. Qalǵan 9 úmitker shań qaýyp qaldy. Osylaısha, ekinshi kezeńge Bolsonarý men Lýla da Sılva ótken-di. 30 qazanda ótken ekinshi týrda sál ǵana basymdyqpen Lýıs Inasıý Lýla da Sılva jeńiske jetti. Oǵan halyqtyń 60,3 mıllıony, ıaǵnı 50,9 paıyzy da­ýys berdi. Al Jaır Bolsonarýdy qoldaǵandar sany 49,1 paıyzdy (58,2 mıllıon adam) qurady.

­Saılaý nátıjesi jarııa­lan­ǵannan keıin J.Bolsonarý kópshilik aldyna shyǵyp, ózine daýys bergenderge alǵysyn bildirdi. Halyq arasynda prezıdent óz jeńilisin moıyndamaýy múmkin degen qaýip bolǵan edi. Biraq ol óz sózinde bu­ǵan qatysty eshteńe aıtqan joq. Onyń ústine, Brazılııanyń Jo­ǵarǵy soty bılik aýys-túıiske kiris­­kenin, J.Bolsonarýdyń saılaý nátıjesin moıyndaıtynyn málimdedi.

Lýlanyń eńbek jolyna kóz tastasańyz, talaı qy­zyqqa kýá bolasyz. Onyń buǵan deıin el basqarǵanyn joǵaryda aıttyq. Degenmen 2003 jylǵa deıin prezıdenttikke birneshe ret talasyp, aqyrǵy sátte joly bolmaǵan edi. Máselen, 1989 jylǵy saılaý­da ekinshi týrǵa ótip, Fernando Kollorǵa ese jiberdi.

1994 jylǵy saıası básekede 27,04 paıyz daýys jınap, ekinshi orynǵa turaqtady. El tizgini Fernando Kardosaǵa buıyrǵan edi. Sol jaǵdaı 1999 jyly taǵy qaıtalandy. Lýla 31,71 paıyz qoldaýǵa ıe bolsa da, F.Kardosa oq boıy ozyp shyqty.

Aqyry tórtinshi márte talpynysynda Lýla da Sılva 2002 jylǵy saılaýda Brazılııa prezıdenti bolyp saılandy. Oǵan birinshi týrda elektorattyń 46,44 paıyzy daýys berse de, ekinshi kezeńde bul kórsetkish 61,27 paıyzǵa birden sekirdi. 2006 jylǵy básekede Lýla taǵy da osyǵan uqsas nátıje kórsetip, ekinshi márte prezıdent laýazymyn atqardy. Brazılııa zańy bo­ıynsha bir adam qatarynan eki retten artyq prezıdent saılaýyna qatysa almaıdy. Sondyqtan 2010 jyly Lýla dodaǵa túsken joq. Esesine aldaǵy eki saılaýda onyń partııalyq áriptesi Dılma Rýsef el tizginin qolynda ustady.

Eń qyzyq jaǵdaı 2018 jylǵy saılaý qarsańynda bolǵanyn aıta ketken jón. Jumysshylar partııa­sy atynan dodaǵa Lýla da Sılva qatysatyny týraly áńgime shyǵa sala, onyń sońyna sham alyp túskender kóbeıdi. Sonyń al­dynda ǵana burynǵy prezıdentke qatysty qylmystyq is qozǵalǵan-dy. Prokýrorlar Lýıs Inasıýdy iri kólemde para alyp, quzyretin asyra paıdalandy dep aıyptady. Aqyry 2017 jyly sýdıa Serdjo Moro ony 9 jarym jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Al 2018 jyly taǵy úsh jyl jamap berdi. Osylaısha, Lýla 12 jylyn túrmede ótkizýge tıis-tuǵyn.

Brazılııanyń burynǵy prezı­den­tiniń sottalýy halyqaralyq janjal týǵyzdy. Eldegi zańgerler ony saıası maqsatta qýdalanǵanyn aıtyp, halyq kóshege shyqty. Tipti, bul másele BUU-ǵa deıin jetip, bıik minberlerde talqyǵa tústi. The Intercept gazetiniń maqalasy bolmaǵanda Lýla qalǵan ómirin temir torda ótkizer me edi, kim bilsin?! 2019 jyly atalǵan basylym burynǵy prezıdentti sottaǵan sýdıa S.Moro men oǵan qatysty qylmystyq isti júrgizgen prokýrordyń telegramdaǵy ózara áńgimesin jarııalady. Onda prokýror men sýdıa Lýlany 2018 jylǵy saılaýǵa qatystyrmaý úshin sottap jiberýge kelisken kórinedi.

Osy oqıǵadan keıin da Sılvanyń isi qaıta qaralyp, ony Joǵarǵy sot óz baqylaýyna aldy. BUU Adam quqyǵy jónindegi komıteti de buǵan aralasyp, sot isiniń basy-qasynda júrdi. Sóıtip, 580 kún bas bostandyǵy shektelgen Lýla myrza aqtalyp shyqty. Keıinnen ol úshinshi márte prezıdenttikke talasatynyn málimdegen. Aqyry kózdegen maqsatyna jetti.

Lýıs Inasıý Lýla da Sılvanyń prezıdent bolyp saılanýyna zor úmitpen qarap otyrǵandar jeterlik. Ásirese onyń klımat ózgerýine qatysty bastamalaryn joǵary baǵalaıdy. Sondaı-aq Eýropalyq odaqta ózara saýda-ekonomıkalyq baılanystyń qaıta nyǵaıatynyna senim bildirip otyr.

«Qymbatty Lýla, Brazılııa tarıhynyń jańa betin ashqan saılaý úshin quttyqtaımyz. Biz birge kóptegen ortaq mindetti sheshý úshin kúsh biriktiremiz jáne eki el arasyndaǵy dostyq baılanysyn qalpyna keltiremiz», dedi Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron.

Ispanııanyń premer-mı­ıstri Pedro Sanches te Lýlany quttyqtap: «Brazılııa progreske jáne úmitke bás tigýge sheshim qabyldady. Áleýmettik ádilettilik, teńdik jáne klımattyń ózgerýine qarsy birge jumys isteıik», dep jazdy.

«Men azyq-túlik qaýipsizdiginen saýda men klımattyń ózgerýine deıingi ózekti jahandyq syn-qaterlerdi sheshý úshin sizdermen jumys isteýdi asyǵa kútemin», dedi Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen.

AQSh prezıdenti Djo Baıden de brazılııalyq áriptesin qut­tyq­tady. «Men Lýıs Inasıo Lýla da Sılvany erkin, ádil jáne senimdi saılaýdan keıin Bra­zı­lııanyń kelesi prezıdenti bolyp saılanýymen quttyqtaımyn. Yn­tymaqtastyqty jalǵastyrý úshin birge jumys isteýdi asyǵa kútemin», dedi ol.

Da Sılva jeńiske jet­ken­nen keıingi sózinde Amazon­kadaǵy tropıkalyq ormandardyń joıy­lýyna toqtaý salýǵa ýáde berdi. О́zderińizge málim, tropı­ka­lyq ormandar qorshaǵan orta úshin asa mańyzǵa ıe. О́ıtkeni ondaǵy aǵashtar kóp mólsherde kómir­qyshqyl gazyn sińirip, ottegi bólip, Jerdiń tereń tynystaýyna múmkindik beredi.

«Brazılııa klımat daǵdarysyna qarsy kúreste, búkil bıomdy, ási­rese Amazonka ormanyn qor­ǵaýda óziniń jetekshi rólin qalpyna keltirýge daıyn», dedi Lýla.

Da Sılvanyń memleket bas­qa­rýyna qýanǵandardyń artýy­na myna másele áser etip otyr. J.Bolsonarý bılik qur­ǵan tórt jylynda Amazonkadaǵy jaǵ­daıǵa alańdaǵan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń áreketin Brazı­lııanyń aýmaqtyq egemen­digine qol suǵý retinde qaras­tyrdy. Ol Amazonka atyrabyn­daǵy ormandar men onda mekendegen baıyrǵy taıpalarǵa qol suqpaý jónindegi shekteýdiń kúshin joıdy. Sonyń saldarynan malshylar, aǵash ke­sý­shiler men kenshiler ormandy alqaptardy otaýǵa kiristi.

Lýla el basqarǵan 2003-2010 jyldary Brazılııada or­man­dardyń joıylýy kúrt azaıǵan edi. Jańadan saılanǵan prezıdent qorǵalatyn aýmaqtardy ke­ńeıtýge jáne polı­sııa­nyń qu­ziretin kúsheıtýge ýáde berip otyr. Jospar boıynsha, mun­daı qadam ormandardy kesýdi 89 paıyzǵa qysqartýy múmkin.

«Baıyrǵy taıpanyń urpaǵy qorshaǵan orta jyrtqyshtarynyń ashkózdigi saldarynan joıylǵan  kezde, onymen birge adamzattyń bir bóligi óledi. Sondyqtan biz Amazonkany baqylaý men qada­ǵa­laýdy qalpyna keltiremiz. Kez kelgen zańsyz áreketpen kúresemiz», deıdi Lýla.

Sonymen qatar Lýla da Sıl­va­nyń kelýimen biraz ýaqyt toq­tap qalǵan kelisimdi qaıta jan­dan­dyrýǵa múmkindik bar. 2019 jyly Eýropalyq odaq pen Mer­cosur uıymy arasynda saýda-eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi kelisimge qol qoıylǵan edi. Qujat tolyqtaı kúshine enýi úshin taraptar ony ratıfıkasııalaýy qajet.

Quramyna Argentına, Brazılııa, Paragvaı jáne Ýrýgvaı kiretin Mercosur Latyn Amerıkasyndaǵy eń úlken saýda uıymy sanalady. Onyń jyldyq ishki jalpy óniminiń kólemi 2,2 trıllıon dollardy quraıdy. Osyndaı úlken uıymmen kelisimniń júzege aspaýy­na «ki­náli» – Amazonka ormandary. J.Bolsonarý prezıdenttikke kelgennen soń Brazılııadaǵy ormandardyń kesilýi kúrt artqan edi. Osyǵan baılanysty Eýropalyq odaqtyń elderi qujatty ratıfıkasııalamastan buryn Brazılııa úkimetinen Amazonka atyrabyn saqtap qalý týraly kepil berýdi talap etti. Biraq buǵan J.Bolsonarý asyqqan joq. Endi Lýla da Sıl­vanyń qyzmetke kelýimen bul má­se­le sheshilýge tıis. Onyń ústine, Brazılııa úshin Eýropalyq odaq ta mańyzǵa ıe. Qart qurlyqtan Latyn Amerıkasyna keletin taýarlar jalpy ımporttyń 18,3 paıyzyn quraıdy.