Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, sońǵy bes jyldaǵy kórsetkish kóp-kórim. Tek 2020 jyly ǵana COVID-19 pandemııasyna baılanysty ınvestısııa aǵyny tómendepti. Iаǵnı 17,2 mlrd dollardy quraǵan. Mundaı jaǵdaı jalpy álem boıynsha qalyptasqanyn eskersek, dúrligerlik eshteńe joq. Esterińizde bolsa, 2020 jyly álemdegi ınvestısııa aǵyny 35 paıyzǵa, al Qazaqstanda 29,8 paıyzǵa qysqarǵan bolatyn. Degenmen 2021 jyly Qazaqstan jaǵdaıdy jedel túzep aldy. Byltyr tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy aǵynynyń 23,8 mlrd dollardy quraýy soǵan dálel. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 38,9 paıyzǵa joǵary. Negizi sońǵy bes jyldaǵy eń joǵary kórsetkish 2019 jyly tirkelgen eken – 24,4 mlrd dollar.
Osy jyldyń tamyzynda AQSh Memlekettik departamenti Qazaqstandaǵy ınvestısııalyq ahýaldy joǵary baǵalap, óz baıandamasynda naryqtyq ekonomıkany qurýdaǵy eleýli progresti atap ótti. Qazaqstanǵa baǵyttalǵan tikeleı sheteldik ınvestısııa aǵynynyń munshalyqty ulǵaıýy ekonomıkanyń qalpyna kelýimen jáne korona daǵdarysyna deıingi belsendilikke qaıta oralýymen túsindirildi.
Rasynda da, 2022 jyldyń qańtarynda Qazaqstan 54 eldiń, sonyń ishinde AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa jáne Japonııanyń azamattary úshin vızasyz rejimdi qalpyna keltirdi. Al ótken jyly kásipkerlerge salyqty úsh jylǵa deıin keıinge qaldyrýǵa múmkindik beretin ınvestısııalyq salyq nesıesin engizdi.
Memlekettik departamenttiń sarapshylary tikeleı sheteldik ınvestısııa ósimine elektrondy úkimet portaly arqyly kez kelgen bıznesti onlaın tirkeý jáne jańa ınvestısııalyq kelisim jasaý sııaqty bıznesti ashý men júrgizý prosedýralaryn jeńildetý boıynsha qabyldanǵan sharalardyń nátıjesi de yqpal etti dep sanaıdy. Shynynda da, kóptegen prosedýra qazir onlaın rejimde qoljetimdi. Buryn sheteldik ınvestorlar kelisimsharttar men lısenzııalyq máselelerge qatysty jıi shaǵymdanatyn.
Sheteldik ınvestısııa tartý – Qazaqstannyń basty basymdyqtarynyń biri. 2022 jylǵy maýsymda Úkimet 2026 jylǵa deıingi jańa ınvestısııalyq saıasatty bekitti. Soǵan sáıkes Qazaqstan qosylǵan quny joǵary taýarlardyń básekege qabiletti óndirisine ınvestısııa salýmen basqasha jumys istemek.
Bıyl tikeleı sheteldik ınvestısııa kólemi qandaı bolatyny áli belgisiz. Birinshi jartyjyldyqta bul kórsetkish 14,5 mlrd dollardy qurady. Bul bir jyl burynǵy deńgeıden 28,2 paıyzǵa artyq. Atap óterligi, bıylǵy kórsetkishter birinshi toqsanda da, ekinshi toqsanda da byltyrǵydan asyp túsken.
AQSh-tyń Memlekettik departamentiniń baıandamasynda máselege keri áser etetin jaǵdaılar da atap ótilgen. Ásirese saıası jaǵdaı máseleni ýshyqtyryp jiberýi múmkin eken.
«Qańtardaǵy tolqýlar, Ýkraınaǵa qarsy soǵys ashqan Reseımen keń aýqymdy ekonomıkalyq baılanystar jáne Reseıge qarsy sanksııalar Qazaqstanǵa áser etip, ınvestorlardy alańdatyp otyr. Keıbir ınvestorlar Qazaqstanǵa ınvestısııa salýǵa qulyqsyz bolýy múmkin. Al basqalary Qazaqstandy Reseıde bıznes júrgizýge tartymdy balama dep sanaýy da yqtımal», delingen AQSh Memlekettik departamentiniń baıandamasynda.
Bul rette, Qazaqstan Úkimeti Batystyń Reseıge qarsy sanksııalaryn oryndaýǵa daıyn ekenin bildirip, Batys ınvestorlaryn Reseıden Qazaqstanǵa kóshýge shaqyrǵany esimizde. Atap aıtqanda, 2022 jyldyń qyrkúıek aıynyń sońynda Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov keıbir sheteldik kompanııalardyń Qazaqstanǵa kóshýge daıyn ekenin málimdedi.
– Qazirgi saıası jaǵdaı ulttyq ekonomıkaǵa keri áser etip qana qoımaıdy. Búgingi tańda 50-ge jýyq sheteldik kompanııa kórshi eldegi óndirisin jaýyp, óndirisi men keńselerin Qazaqstanǵa kóshirýge nıet bildirdi, – dedi Á.Smaıylov.
Investorlardyń alańdaýshylyǵyn eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aqpan aıynda turaqty jáne tartymdy ınvestısııalyq ahýaldy qamtamasyz etetinine ýáde bergen bolatyn jáne sol ýádesinde turdy. Osy maqsatta ekonomıkadaǵy monopolııalar men olıgopolııalardyń shekten tys rólin toqtatýǵa kiriskeni sózimizge dálel. Sondaı-aq Prezıdent naýryz aıynda jekeshelendirýdi keńeıtý jáne sybaılas jemqorlyqpen kúresý arqyly ınvestısııa tartýǵa bolatyn reformalardy jarııalady.
Finprom.kz-tiń habarlaýynsha, byltyr salalar boıynsha tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń eń kóp kólemi ónerkásipte, saýdada, sondaı-aq qarjy jáne saqtandyrý qyzmeti, kólik jáne qurylys salalarynda tirkelgen eken. Jalpy, salalyq qurylymda ádettegideı taý-ken ónerkásibi basym – 2021 jyly barlyq tikeleı sheteldik ınvestısııanyń 40,8 paıyzyn ıelendi (munaı jáne gaz óndirý – 28 paıyz). Ekinshi orynda óńdeý ónerkásibi tur. Portfeldiń 22 paıyzy osy salaǵa tıesili. Aıtpaqshy, jańa ınvestısııalyq saıasatqa sáıkes óńdeý segmenti básekege qabilettilikti arttyrýdyń negizgi draıverine aınalady.
Ulttyq banktiń málimetinshe, 2021 jyly taý-ken óndirý ónerkásibindegi tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 2020 jylmen salystyrǵanda 18,4 paıyzǵa, óńdeý ónerkásibinde – 68,1 paıyzǵa, saýda jáne avtokólik jóndeýde – 47,2 paıyzǵa, qarjy jáne saqtandyrý qyzmetinde – 57,2 paıyzǵa, kólik-logıstıka sektorynda – 12,8 paıyzǵa, qurylysta 42,6 paıyzǵa ósken. Bilim, densaýlyq jáne áleýmettik qyzmetterge, ónerge, oıyn-saýyq pen demalysqa salynǵan ınvestısııa 2020 jylǵy 23,2 mln dollardan byltyr 8,9 mln dollarǵa deıin azaıǵan.
Jalpy, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy sheteldik ınvestısııalar aǵyny boıynsha kóshbasshylyqty saqtap qalýǵa nıetti. О́ıtkeni bıylǵy josparǵa sáıkes, kórsetkish 25 mlrd dollarǵa jetip jyǵylýy kerek. Astanada jahandyq ınvestısııalarǵa arnalǵan dóńgelek ústelde Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Almas Aıdarov osyny ańǵartty.
Sarapshylardyń pikirinshe, el aınalasynda bolyp jatqan oqıǵalarǵa qaramastan, ınvestısııanyń ósýi ázirshe 28 paıyzdy quraǵan. Negizgi ınvestor elderdiń qatarynda Batys Eýropa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Qytaı jáne Reseı bar. Barlyq ınvestısııanyń shamamen 90 paıyzy elimizge atalǵan memleketterden keledi. Biraq geosaıası ahýal men sanksııalar jaǵdaıdy ózgertip jiberýi de ábden múmkin. Almas Aıdarov aıtqandaı, bizdiń mindet – ınvestorlar úshin turaqtylyq araly bolyp qala berý jáne aınalada bolyp jatqan oqıǵalar ınvestısııalyq mindettemelerimizge áser etpeıtinin kórsetý.
– Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy alqabynyń kólemi boıynsha álemde 6-orynda, ondaǵy jerdiń 80 paıyzdan astamy nemese 220 mln gektary óndiriste paıdalanylady jáne bul baǵytta elimiz agroónerkásip salasyndaǵy halyqaralyq tájirıbe men jobalarǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý perspektıvalaryna keletin bolsaq, elimiz Ortalyq Azııadaǵy eń iri tranzıttik hab bolyp sanalady. Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Ortalyq Azııa jáne Qytaı elderin qosa alǵanda, mıllıardtan astam tutynýshylardyń tikeleı naryǵyna qol jetkize alady. Elimizdiń mýltımodaldy logıstıka múmkindigin usynatyn iri naryqtarǵa jol ashýǵa tolyqtaı múmkindigi bar, – deıdi A.Aıdarov.
Qazirdiń ózinde Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy barlyq ınvestısııanyń 70 paıyzyn tartyp otyr. Investısııalyq ekojúıeni odan ári jaqsartý úshin Úkimet 2026 jylǵa deıingi ınvestısııalyq saıasattyń jańa tujyrymdamasyn qabyldady. Ony iske asyrý 2025 jylǵa qaraı 25 mlrd dollarǵa deıin tikeleı sheteldik ınvestısııalar aǵynyn tartýǵa múmkindik beredi. Tujyrymdama qosylǵan quny joǵary taýarlardy óndirý jaǵyna qaraı ınvestısııalardyń qurylymyn ózgertýge múmkindik beretin sharalar keshenin kózdeıdi. ESG (environmental – qorshaǵan orta, social – áleýmettik jaýapkershilik, governance – korporatıvtik basqarý) prınsıpterin qoldaný tendensııasynyń mańyzdylyǵyna súıene otyryp, tujyrymdamada turaqty damý jobalaryna ınvestısııalardy yntalandyrýǵa basa nazar aýdarylmaq.
– Investısııalyq saıasattyń jańa tujyrymdamasynda negizinen jeke ınvestısııalarǵa basymdyq beriledi. Elimizdiń ekonomıkasyn qalpyna keltirý men damytýdyń draıveri bolatyn jobalarǵa basymdyq beriletin bolady. Osy oraıda memleket óz kezeginde jekemenshiktiń jáne zań ústemdiginiń turaqtylyǵyna kepildik berýge tıis. Infraqurylym bıznestiń bárine bireı qoljetimdi bolýy qajet. Jalpy, Memleket basshysynyń jaǵdaıdy jaqsartý jónindegi bergen tapsyrmalarynyń nátıjesinde ekonomıkanyń boıyna qan júgire bastady. Investısııa tartý máselesi de birshama jolǵa qoıylyp keledi. Sheteldik tikeleı ınvestısııa da tartyla bastady. Mysaly, sońǵy jyldary Qazaqstan ekonomıkasyna tartylǵan sheteldik tikeleı ınvestısııa kólemi 20 mlrd dollardyń shamasynda bolatyn bolsa, bıyl bul kórsetkish byltyrǵymen salystyrǵanda 28 paıyzǵa artyp otyr. Munyń ózi sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstanda sońǵy kezde júrgizilip jatqan saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıasatqa degen senimderiniń ulǵaıa túskenin bildiredi. Elimizge ınvestısııa kóp tartylatyn bolsa, soǵurlym ekonomıkamyz damıtynyn esten shyǵarmaýymyz kerek, – deıdi ekonomıst Jaqsybek Qulekeev.
