Aýyr sómkeniń jyry

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev mektep oqýshylarynyń sómkesi tym aýyr ekenin aıtyp, máseleni sıfrlandyrý arqyly sheshýdi usynǵan-dy. «Balalar oqýlyqqa toly aýyr sómke tasýǵa májbúr degen shaǵymdar kóptep túsedi. Bul balalardyń densaýlyǵyna keri áserin tıgizetini anyq. Sondyqtan oqý materıaldaryn sıfrly formatqa
aýystyrýdy jedeldetý qajet dep sanaımyn», dedi Prezıdent.

Osydan keıin Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov balalardy aýyr sóm­ke ta­sý­dan bosatýdy tapsyrǵan edi. Iá, bul tur­ǵyda ata-analar balalardyń sómkesi tym aýyr ekenin jıi aıtyp júr. Jýr­na­lıst Nurbolat Týysbaıuly damy­ǵan elderde oqýshy mektepke kitap ta­sy­maı­tynyn jáne barlyq oqý quraly mek­tepte qalyp, sómkesinde júris-tu­rysqa keregi ǵana júretinin alǵa tartady.

«Ata-ana retinde ótinishim, oqýshylardy eki nárseden bosatý kerek. Birinshisi – bul endi talaı aıtylǵan problema. Qazirgi kitap­tar­dyń kólemi úlken, mektepke barǵanda aýystyryp kıetin aıaqkıimi, dene shynyqtyrýǵa kıetin formasy jáne ishetin sýy bar, bir ba­lanyń arqasyndaǵy júk tym aýyr. Bala­la­rymyz aýyr sómkesin kótere almaı bú­ki­reıip, eńsesi túsip, dorbasy jer ıiskep bara jatady. Obal-aq. Ekinshi másele de osymen tyǵyz baılanysty. Bala úıge kelgende sabaq oqymaıdy, oqyǵysy da kelmeıdi. Sosyn úıde sabaqty ata-ana oryndaıdy. Esebin shyǵarady, essesin jazady, kerek bolsa sýretin de salyp beredi. Ony muǵalim bilmeıdi emes, bile tura baǵalaıdy. Sonda kim kimge aldanyp júr? Muǵalim ata-anaǵa baǵa qoıa ma? Bala úıde áke-sheshesine erke­leıdi, kómektesetinin bilip, arqa súıeıdi. Odan sabaq oqyǵan bola ma? Al mektepte otyrǵan bala sabaǵyn óz betinshe oqyp, muǵalimniń aldynda deńgeıin kórsetedi. Soǵan qarap pedagog balanyń «kem-ketigin» jóndep, sol baǵytta jumys júrgizýi kerek qoı. Bizde ázirge olaı bolmaı tur. Bala sabaǵyn mektepte oqyp, bos ýaqytynda seksııalaryna barsyn. Úıde basqa kitap (mektep mindettemeıtin) oqysyn, odan bosasa oınasyn. Eń bastysy, mektepke moraldyq turǵyda da, fızıkalyq turǵyda da sharshamaı barsyn. Sonda deni saý balanyń oqýǵa yntasy zor bolar edi», deıdi ol.

Taldyqorǵan qalasynyń turǵyny, muǵa­lim Nazken Qaraeva: «Bala densaýlyǵy men bilimine qatty alańdaımyn. Biraq balam úshin sabaq oqyp kórgenim joq. Úı tapsyrmasy bosqa be­ril­meıdi, ol mektepte alǵan bilimin ny­ǵaı­tý­ǵa arnalǵan. Sómkeni de, úı tapsyrmasyn da alyp tastaýǵa múlde bolmaıdy», dep óz pikirin bildirdi.

Al Astana turǵyny, medbıke Jansaıa Ábdiqadyrova: «Sómkesiz oqýshy bola ma, oǵan mektepter áli daıyn emes. Shetelmen salystyrmaý kerek. Olarda bilim berý joldary ártúrli. Máselen, tańerteń ketip, keshke bir-aq keletinderi bar. Oqýshy mektepte oqıdy, demalady, túski tamaǵyn ishedi, úı tapsyrmasyn oryndaıdy, úıirmesine qatysady, bárine úlgerýge bolady. Bárimiz sómke arqalap bilim aldyq, densaýlyǵymyz shúkir, jaqsy», deıdi.

Ár ata-ana úshin bala densaýlyǵy qashanda – basty nazarda. Degenmen bala saýlyǵy úshin mektep sómkeleriniń standarttyq salmaǵy, ózindik bekitilgen normalary bar. Elimizde oqýshynyń sómkesindegi zattyń salmaǵy bala salmaǵynyń 10%-yn ǵana quraýy kerek. Iаǵnı oqýshynyń salmaǵy 30 kılo bolsa, sómkedegi zat 3 kılodan aspaýǵa tıis. Bul tepe-teńdik saqtalǵanda ǵana bala densaýlyǵyna qaýip tónbeıdi deıdi mamandar. Máselen, Mınsk qalasynda oqýshy sómkeleri men portfolıosynyń salmaǵy bylaısha normalanady. Bastaýysh synyp oqýshylary úshin sómke salmaǵy 600-700 gramnan, al orta jáne joǵary synyp oqýshylary úshin 1 kılogramnan aspaýǵa tıis. Al AQSh-tyń tutyný ónimderiniń qaýipsizdigi jónindegi komıssııasy jyl saıyn sómkege baılanysty jaraqat alǵan 5 myń bala Tótenshe jaǵdaılar basqarmasyna jiberiletini jáne 14 myńnan asa bala sómke artynǵan kezde alǵan jaraqatyna baılanys­ty emdeletini týraly aqparatpen bólisedi. Iаǵnı amerıkalyq Ortopedııalyq hırýrgter akademııasy durys paıdalanylmaǵan sómkeler bulshyqetter men býyndardy zaqymdaýy jáne arqa, moıyn jáne ıyqtyń qatty aýyrsynýyna, sondaı-aq yńǵaısyz qalypqa ákelýi múmkin ekenin aıtady.

Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2021 jylǵy 5 tamyzdaǵy buıryǵymen «Bi­lim berý obek­tilerine qo­ıylatyn­ sa­nı­tarlyq-epıdemıologııalyq talaptar» sa­nıtarlyq qaǵıdalarynyń 74-tarmaǵyna sáıkes kúndelikti oqý jıyntyǵynyń salmaǵy: 1-3 synyptardyń bilim alýshylary úshin – 1,5-2 kg, 4-5 synypqa – 2-2,5 kg, 6-7-synypqa – 3-3,5 kg, 8-11(12)-synyp oqýshylary úshin 4-4,5 kg bolyp bekitilgen. Ony baqylaý úshin balalardyń mektep portfelderin ólsheýge qoıylatyn talaptar bolmaǵandyqtan, bilim berý obektilerine qatysty tekserýler júr­gizilmeıdi. Osyǵan baılanysty ha­lyq­­tyń sanıtarlyq-epıdemııalyq salamattylyǵy sala­syndaǵy memlekettik organ maman­da­rynyń mektep portfelderiniń salmaǵyna kúndelikti monıtorıngti júzege asyrýy múmkin emes. Sondyqtan densaýlyq saqtaýdy, aýrýlardyń aldyn alýdy qamtamasyz etý jáne tıisti sanıtarlyq-gıgıenalyq jaǵ­daılar jasaý úshin mınıstrlik oqýshylardyń sómkeleriniń salmaǵyn monıtorıngteý jer­gi­likti bilim basqarmalarynyń bastamasy boıynsha ata-analarmen birlesip júzege asyrylýy kerek dep sanaıdy. Mysaly, oıynshyqtar, kúndelikti kestede qaras­ty­ryl­maǵan oqýlyqtar men kerek-jaraqtar, aýystyrylatyn aıaqkıim, sport­tyq formalar sanıtarlyq erejelermen belgilengen salmaqtan asyp ketýi múmkin. Sondyqtan bastaýysh synyp jetekshilerine túsindirý jumys­taryn júrgizý jáne ata-analar sóm­keni qajetti kestege sáıkes kúndelikti baqy­laýy qajet-aq.

Aýyr sómkeler bala denesin zaqymdaı­tyn­dyqtan dárigerler sómke satyp alǵan kezde de muqııat bolyp, bos sómkeniń salmaǵy jarty kılodan aspaýyn eskertedi.

«Aýyr sómke balańyzǵa qosymsha júk. О́kinishke qaraı, mektep portfolıosynyń salmaǵy aýyr, ata-analardyń alańdaýy oryndy. Iyqta, moıynda aýyrsyný, qoldyń uıýy baıqalýy múmkin. Bul bas aýrýy, skolıoz, lordoz nemese kıfoz aýrýyn shaqy­rýy yqtımal. Sondaı-aq balanyń súıek appara­tynyń qalyptan tys damýy da qosylady. 6-7 jastaǵy balalarda aǵzanyń, tirek-qımyl apparatynyń qalyptasýy jaqsy júredi, sondyqtan oǵan aýyr zatpen kedergi jasamaýymyz kerek. Kóp aýrý omyrtqanyń qısaıýynan bastalatyndyqtan bul máselege beı-jaı qaramaǵan durys», deıdi akademık N.D.Batpenov atyndaǵy travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı ortalyǵynyń travmatolog-ortoped dárigeri Dosbol Ǵalymuly.

Qazir elimizde elektrondy oqýlyqtar arqyly oqýshylardyń aýyr sómkelerdi tasý máselesin sheshý joldary qarastyrylýda. Alaıda elektrondy oqýlyqtyń oqýshy omyrt­­qa­syna, ómir saltynyń qozǵalys-qı­my­lyna, shamadan tys kompıýterlik tá­ýel­dilikke áke­le­tinin de eskergenimiz jón. Sondaı-aq qo­ǵamda oqýshylarǵa oqýlyq­tar­dyń eki jıyn­tyǵyn, ıaǵnı bireýin úıge, ekinshisin mektepke satyp alý arqyly aýyr sómke salmaǵyn edáýir jeńildetýge bolady degen utymdy usynystar da aıtylýda. Aıtalyq, AQSh-ta aýyr sómkeden qutylý úshin oqýlyqtyń bireýi mektepte, bireýi úıde tursa, Shvesııada 8-synypqa deıin oqý­shylar sómke ustamaıdy, ıaǵnı úı tapsyrmasy berilmeıdi. Al Eýropanyń keıbir memleketterinde oqýshylar kúndelikti úı tapsyrmasyn tek kóshirme túrinde qaǵazben ǵana alsa, Qytaıda mektep sómkesin dárigerlerdiń tek­serýinen keıin ǵana shyǵarýǵa ruqsat beri­ledi. Malaızııada oqýlyqtyń ornyna noýtbýkter qoldansa, Izraılde bilim berý mınıstrligi bekitken mektep sómkesiniń massasyn ata-analar komıteti qadaǵalaıdy eken.

Baıqaǵanymyzdaı, aýyr sómkeden arylý máselesi ár elde bar jáne ony sheshý máselesi de ártúrli. Iá, mektep – tek ǵımarat qana emes, bala­lardyń bilimimen qatar densaýlyǵyna da jaǵdaı jasaıtyn qasterli de qasıetti sha­ńy­raq. «Ult bolashaǵy – deni saý, bilimdi ur­paq» ekeni áste esimizden shyqpaýǵa tıis.