Zamana talabyna saı zańdar

Bul sońǵy úsh jyldaǵy saıası qaıta qurýlardy toptastyrý­ǵa jáne memlekettigimizdi odan ári nyǵaıtýǵa berik negiz qalaý­ǵa múmkindik berdi. Memle­ket basshysynyń ádilettilik ustany­my Qazaqstannyń jańashyl saıasatynyń negizine aınalý­ǵa tıis. Al áleýmettik ádilettiliktiń negizi – zaman talabyna saı zańdar bolmaq.

Kezekten tys saılaý úderisi qoǵamdy demo­kra­tııalandyrýǵa jáne Ádiletti Qazaqstan qurýǵa bastaıdy. Jýyrda barlyq negizgi saıası ınstıtýt: prezıdent, parlament jáne úkimet jańartylady. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda prezıdent saılaýymen qatar, Májilis pen máslıhattar saılaýyn 2023 jyly ótkizýdi usyndy.

Parlament qabyldap, Prezı­dent qol qoıǵan zańdar Qazaq­stannyń aralas saılaý júıesine ótýin retteıdi. Endi Májilis pen oblystyq máslı­hat depýtattarynyń bir bóligi, aýdandyq máslıhattardyń barlyq depýtaty bir mandatty okrýgter boıynsha saılanady. Sonymen qatar aýdan ákimi jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin saılaý engi­zil­gen. Bul buryn engizilgen aýyl ákimderin saılaýdyń zańdy jalǵasy jáne Qazaqstannyń memlekettik basqarý júıesin demokratııalandyrýǵa degen nyq umtylysynyń aıǵaǵy.

Saıası reformalar saıa­sı partııalardyń sanyn kó­beıtýge, saıası báseke­les­tik­ti kúsheıtýge, halyq qalaý­ly­larynyń jańa tolqynynyń paıda bolýyna yqpal etedi. Eski úlgi boıynsha saılanǵan bıliktiń ókildi organdary kezekten tys saılaý sıklinen ótip, zańdy túrde jańartylýy kerek.

Elimizdegi saılaý úderisi men saılaýshylardyń minez-qulqy qazirdiń ózinde úlken ózgeristerge ushyrady. Mysaly, elektorat mádenıetiniń basty belgileriniń biri – onyń belsendiligi. Bul birinshi kezekte saılaýdyń birinshi nemese ekinshi rettik bolýyna baılanys­ty. Birinshi rettik dep atalatyn prezıdenttik jáne parlamenttik saılaýdy qamtıdy. Ekinshisi – mańyzy tómen memlekettik ıns­tı­týttardyń qalyptasýy jatady. Árıne, birinshi jaǵdaı­da daýys berý ekspressıvti jáne saılaýshylardyń turaqty qalaýyn kórsetedi. Mysaly, 1998 jylǵy Qazaqstandaǵy parlamenttik saılaý men 1999 jylǵy prezıdenttik saılaýdy salystyryp kóreıik. Ol kezde prezıdenttik saılaýǵa saı­laýshylardyń 86,28 paıy­zy qatyssa, parlament saılaýy­na 62 paıyzy ǵana daýys bergen. Osylaısha, halyqtyń ózi pre­zıdenttik saılaýdyń mańyz­dylyǵyn aıqyndap berdi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyldyń qyr­kúıegindegi birinshi Jol­daýynda saıası transformasııa memleketimiz ben halqymyzdyń múddelerin eskere otyryp, kezeń-kezeńimen jáne turaq­ty túrde júzege asyrylatynyn naqtylady. Bul rette ir­geli qaǵıdat belgilendi: el­diń qoǵamdyq-saıası ómirin jań­ǵyrtý­syz tabysty eko­nomıkalyq reformalar jasaý múmkin emes. Memleket bas­shysy elde kóppartııalyq júıeni, saıası básekelestik pen pikir plıýralızmin damytý mindetin qoıyp otyr. Bul uzaq merzimdi perspektıvada saıası júıeniń turaqtylyǵy úshin mańyzdy ekenin atap kórsetedi.

2021 jylǵy Joldaýynda Prezıdent kezeń-kezeńimen saıa­sı jańǵyrý memleketimizdiń strategııalyq baǵytynyń bas­ty mindetteriniń biri ekenin atap ótti. Sońǵy eki jylda bul salada birqatar eleýli ózgerister boldy. Olar turaqty demokratııalyq damý vektoryn nyǵaıtyp, saıası júıeni sapaly túrde ózgertedi jáne azamattardy memlekettik basqarýǵa keńinen tartýǵa yqpal etedi. Biraq munymen toqtap qalýǵa bolmaıdy, maqsat – memlekettiń tıimdiligin, saıası úderisterdiń ashyqtyǵy men básekege qabilettiligin odan ári arttyrý.

Endi Qazaqstannyń par­tııalyq-saıası damýy odan ári qaı baǵytta órbıdi degen suraq týyndaýy zańdy. Bul partııa­lyq úderisti qurýdyń negizgi quraldaryna saraptamalyq baǵalaý júrgizýdi talap etedi. Jalpy, saıası reformalar máselesine saraptamalyq baǵa berý qajet jáne ol mańyzdy. Zań shyǵarý jumystaryna ǵylymı jáne sarapshylar qoǵamdastyqtyń ókilderi bel­sendi qatysty. Prezıdent zań­darǵa kópshilik aldynda qol qoıý rásimine qatysýshylardyń arasynan belgili qazaqstandyq sarapshylardy – saıasattanýshylardy, áleýmettanýshy­lar­dy kórdik. Memleket basshysy usynǵan «Kúshti Prezı­dent-yqpaldy Parlament-esep beretin Úkimet» saıası júıe for­mýlasy – memleket turaq­­ty­lyǵynyń negizi. Bul áli oryn­dalǵan joq, bul – azamattardyń barlyq syndarly ótinishine jedel jáne nátıjeli jaýap beretin «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn tájirıbege engize otyryp, je­del­detilgen qarqynmen jetýi­mizdi talap etetin maqsat.

Bılik pen qoǵamnyń turaqty pikir almasýy arqyly ǵana zamanaýı geosaıasat aıasynda úılesimdi memleket qurýǵa bolady. Bılik pen azamattyq qoǵam ınstıtýttary arasyndaǵy pikir almasý reformalardyń qazaqstandyq úlgisine anyq sáıkes keledi. Konstıtýsııalyq reforma qabyldanǵan zań­dar­dyń arqasynda elimizdiń mem­lekettik qurylymynyń irge­ta­syn nyǵaıtyp, azamattyq qoǵam­nyń damýyna jol ashady, ózara túsinistik pen ulttyq pikir almasýdy nyǵaıtady. She­shim­derdi daıyndaýdyń ma­ńyzdy býyny sanalatyn pikirtalas – keń, belsendi, utym­dylyq talaptaryna jaýap beretin, jaǵdaıynda júzege asyrylatyn barlyq taraptyń múddesin eskeretin alań. Mundaı strategııa kez kelgen saıası ózge­ris­ter qoǵamdyq pikir almasý men talqylaýdan ótkennen keıin ǵana júzege asyrylady.

Zarema ShAÝKENOVA,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, akademık