Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Anemııa – búkil álemde densaýlyq saqtaýdyń mańyzdy máselesi. Bul, ásirese segiz jasqa deıingi balalar men júkti áıelderde jıi kezdesedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy álemde bes jasqa deıingi balalardyń 42%-y jáne júkti áıelderdiń 40%-y anemııamen aýyrady dep esepteıdi.
Dárigerlerdiń aıtýynsha, anemııaǵa qyz-kelinshekter men kishkentaı sábıler kóp ushyraıdy. Gemoglobın mólsheri áıelderde 120 g/l, erlerde 130 g/l bolýy kerek. Eger gemoglobın mólsheri 90-110 aralyǵynda bolsa, jeńil satydaǵy, 70-90 mólsheri – ortasha, al 70-ten tómen bolsa, anemııanyń eń aýyr satysy bolyp esepteledi.
«Balanyń bilegi aýyrsa, ananyń júregi aýyrady», degendeı Shyǵys Qazaqstan oblysy Úrjar aýdany Kóktal aýylynyń turǵyny Dınara Raýanqyzy 7 jastaǵy qyzy Gúlbanýdyń úsh jyldan beri anemııamen aýyryp júrgenin jáne oǵan aýa raıynyń aýysýy negizgi sebep bolǵanyn aıtady.
– Qyzymnyń jaǵdaıy qalypty bolǵanymen dárigerlerdiń baqylaýyndamyz. Qyzym Almaty qalasynda 2015 jyly dúnıege keldi. Alataý aýdanyndaǵy páterde turdyq. Joldasymnyń týǵan jeri Kóktal aýylyna úsh jyl buryn kóktemde kóship keldik. Sodan kúz aıynda qyzymda qan azdyq aýrýy paıda boldy. Týǵanda jáne Almatyda turǵanda mundaı bolmaǵan edi, ıaǵnı júre paıda boldy. Aýylda shań-tozań, mal bar degendeı. Sodan byltyr qyzymdy Almatyǵa aparyp, dárigerlerge qarattym. Qazirgi kezde gemoglobın mólsheri – 88. Dári ishpese azaıyp qalady. Aýyz qýysy oıylyp, aı saıyn qan tapsyryp turamyz. Tek dáriniń kúshimen júrmiz. Iá, kóbiniń aıtýy boıynsha qan azdyq aýanyń aýysýynan bolyp otyr. Aldaǵy ýaqytta qalaǵa kóshýdiń jolyn qarastyryp jatyrmyz», deıdi Dınara.
GlobalMed kompanııasynyń dırektory, S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısınalyq ýnıversıtetiniń Apattar medısınasy jáne jedel medısınalyq járdem kafedrasynyń oqytýshysy, terapevt-dáriger Nurıla Berdýsha reseılik jáne eýropalyq dáriger ǵalymdardyń keıingi 10 jyldaǵy zertteýlerine súıenip, qan azdyqqa aýa raıynyń aýysýynyń aıtarlyqtaı áseri bolmaıtynyn aıtty. Biraq ǵalymdar ekologııasy las jáne óndiris oryndary kóp aımaqtarda qaterli isikterdiń kóbeıýi men anemııanyń damıtynyn baıqaǵan. Sondyqtan bul másele áli de zertteýdi talap etedi.
Gemoglobın otteginiń berilýi úshin qajet, al eger denede erıtrosıtter tym az, qalyptan tys nemese gemoglobın jetkiliksiz bolsa, onda qannyń tinderdi ottegimen qamtamasyz etý qabileti tómendeıdi. Bul, ásirese sharshaý, álsizdik, bas aınalý jáne entigý sııaqty belgilerge ákeledi. Fızıologııalyq qajettilikterdi qanaǵattandyrý úshin qajetti gemoglobınniń ońtaıly konsentrasııasy jasyna, jynysyna, turý bıiktigine, temeki shegý ádetterine jáne júktiliktiń bolýyna baılanysty ózgeretini aıtylady. Sondaı-aq dáriger N.Berdýsha demografııalyq jaǵdaı, tamaqtaný rejiminiń buzylýy, quramynda temir bar taǵamdardy az paıdalaný, dárýmen jetkiliksizdigi jáne áleýmettik jaǵdaı da qan azdyqqa ákelip soqtyrýy, buǵan qosa sozylmaly qan ketýler, onyń ishinde qyzyl ıekten, murynnan, asqazan-ishek joldarynan, jatyrdan qan ketý jáne sińirý buzylystary, enterıt asqazanǵa jasalǵan operasııalar da óziniń úlken áserin tıgizýi múmkin ekenin aıtady.
«Halyq arasynda temir jetispeýshilikten bolatyn anemııa eń jıi kezdesedi. Eger sozylmaly anemııa bolsa, onda qannyń taldaýyn jasaǵan soń naýqastyń jasyna, dene salmaǵyna, qandaǵy temirdiń mólsherine baılanysty quramynda temir elementi bar preparattardy bir aıdan birneshe aıǵa deıin taǵaıyndaımyz. Eger qan ketýden keıin paıda bolǵan anemııa bolsa, tez arada joǵaltqan qan kólemin esepteı otyryp erıtrosıttik massany kóktamyr arqyly aǵzaǵa engizemiz. Eger qan júıesiniń qaterli aýrýy bolsa, onda hımıoterapııa júrgiziledi jáne súıek kemigin týystarynan aýystyryp salýǵa bolady. Al aplastıkalyq anemııa degen súıek kemiginde erıtrosıtter men qannyń basqa da qan elementteriniń túzilisi buzylady, súıek kemigindegi qan túziletin oryndar maı tinderimen almasady. Nátıjesinde, pansıtompenııa baıqalady, ıaǵnı qanda erıtrosıtter, leıkosıtter jáne trombosıtter bolmaıdy. Bul aýrý týǵannan nemese ýaqyt óte kele júre paıda bolýy múmkin. Aplastıkalyq anemııa qan jasaý júıesiniń qaterli aýrýyna jatady. Eń kóp kezdesetin túrleri júre bitken aplastıkalyq qan azdyq adamdarda 80% jaǵdaıda kezdesedi», deıdi dáriger.
Jalpy, dárigerler úsh aı saıyn gemoglobın mólsherin anyqtaýǵa keńes beredi. Aǵzańyzda gemoglobın mólsheri jetkilikti me? Temir tapshylyǵyna qarsy qandaı taǵam tutynasyz? Temir biz kúndelikti ómirde paıdalanylatyn taǵamdardyń quramynda kezdesedi. Biraq bul týraly kópshiligimiz bilmeýimiz múmkin. Mysaly, baýyrdyń quramynda 19 mg temir bolsa, kakaoda 12,5 mg, jumyrtqanyń sarysynda 7,2 mg, júrekte 6,2 mg jáne de qara nanda 4,7 mg, shabdaly men mındal jańǵaqtarynda jáne et ónimderinde 3,8 mg-ǵa deıin temir kezdesedi. Odan basqa qus etterinde, irimshikte, qaımaqta jáne quramynda aqýyz bar taǵamdardy kóp paıdalanǵan durys.
Álemdik statıstıkaǵa sáıkes, 1,6 mıllıardtan asa adam anemııanyń ártúrli túrlerinen zardap shekse, olardyń shamamen 90%-y temir tapshylyǵy anemııasy jaǵdaıynan bolady eken. Jalpy, anemııanyń 100-ge jýyq túri belgili bolsa, olardyń paıda bolý sebepteri de ártúrli bolmaq.
