Bizdiń bala kezimizde «logoped» maman degendi kezdestirmek túgili, estip kórmegen edik. Bul kásip ıesiniń keıingi ýaqytta balalary jas ata-analar arasynda asa suranysqa ıe ekenin baıqaımyz. Sebebi sóıleý qabileti buzylǵan, tilinde múkisi bar urpaq kóp. Kóbimiz bul máseleni ekologııaǵa tiresek, dárigerler psıhologııalyq faktordyń áseri dep kiná artady. Kim qalaı dese de, anyǵy tildik aýytqýy bar balalar sany jyldan-jylǵa artyp, sáıkesinshe logoped mamandaryna degen muqtajdyq ta óse tústi. Keıingi kezde olardy kez kelgen balabaqshadan nemese mektepten kezdestiretin boldyq.
Bıbigúl Jumajanova – osy salada uzaq jyl eńbektenip júrgen kásibı maman. Keıipkerimizben Halyqaralyq logopedter kúni qarsańynda ulttyq logopedtik qyzmettiń jaı-japsary men problemalary týraly áńgime órbittik.
Logopedııa máselesine kelgende ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń naqyl sózderin arqaý etpeý múmkin emes. «Tildiń mindeti – aqyldyń ańdaýyn ańdaǵanynsha, qııaldyń meńzeýin meńzegeninshe, kóńildiń túıin túıgeninshe aıtýǵa jaraý», degen uly ǵalym.
Qazaq árdaıym sóz qadirin asa baǵalap, urpaǵyn «óner aldy – qyzyl til» dep ósirgen. Alaıda búginde ata-analar balalarynyń tili kesh shyǵatyny nemese sóıleý qabileti buzylǵany týraly jıi shaǵymdanady.
– Ǵylymı turǵydan alǵanda, adamda sóıleýge arnalǵan negizgi organy joq. Sóıleýge ókpe, óńesh, jutqynshaq, til, tis, erin, urt qatysady. Al daýys negizi aýyz qýysy men muryn qýystary arqyly shyǵady. Sóıleý qabiletiniń buzylýyn zertteý ǵylymy sonaý XVII ǵasyrdan bastalǵan eken. Soǵan qaraǵanda, til múkistigi odan da erte zamandarda boı kórsetken. Árıne, ol kezde bilim men tájirıbe jetkiliksiz bolǵandyqtan, bizge belgili logopedııa tek HH ǵasyrdyń ortasyna qaraı qalyptasty. Bul problema bizdiń qoǵamda burynnan bar. Sonaý Keńes ókimeti tusynda da kezdesetin. Tek ony naqty ǵylymı turǵydan zerdeleý, másele etip kóterý kemshin qaldy. Alaıda sóıleý júıesinde aqaýy bar sábılerdiń sany rasynda da, jyldan-jylǵa ósip keledi. Bul Qazaqstanda ǵana emes, jalpy álemde baıqalyp turǵan qubylys, – deıdi ol.
Qazaq tiliniń asa baı til ekeni belgili. Ádebı til, kásiptik til, óndiristik tili, qarym-qatynas tiliniń qaı-qaısyn alyp qarasańyz da, asa baı, tolymdy ekenin baıqaımyz. Máselen, Pýshkınniń sózdik qory – 21 myń sóz, Shekspırdiki – 15 myń sóz desek, Muhtar Áýezov bir ǵana «Abaı joly» romanynda 17 myń sóz qoldanǵan eken. Al logopedııalyq ǵylymda tildiń baı bolýy da mańyzdy. Bul turǵyda qazaq tili óz mindetin artyǵymen oryndap turǵanyna daý joq. Mamandar másele keıbir ata-analar jetkinshek shaǵynda balasyna durys kóńil bólmeýinen dep sanaıdy.
– Negizi bala bir jasynda sóıleı almasa da, eresekterdiń aıtqan sózin uqsa, aıtqandy durys oryndaı bilse, onda ýaıymdaýǵa eshqandaı negiz joq. Tili shyǵa bastaǵan kezde onymen baıqap, durys sóılesken abzal. Saqaýlanyp sóıleýge, balanyń tilin burap sóılegenin qyzyq kórip, onyń aıtqandaryndaı etip qaıtalaý jaqsylyqqa aparmaıdy. Sebebi sábı solaı sóıleýge daǵdylanyp ketedi. Kerisinshe, bul jaǵdaıda ana balasynyń aıtqanyn túsinbese de, onymen durys sóılesip, ár sózdi úıretýi kerek. Taǵy bir másele, qazirgi balalar shetinen uıaly telefon men planshetke úıir. Bul quraldar – sóıleý qabiletin buzatyn, oıdy tejeıtin naǵyz tajaldyń ózi. Baldyrǵan oıyn qyzyǵymen otyryp, adamı, áleýmettik qubylystardan alystaı beredi. «Áıteýir tynysh otyrsa boldy» dep ózin aldaýsyratatyn anasy sábıiniń kele-kele álgi quraldyń qulyna aınalǵanyn sezbeı de qalady. Odan soń balany planshetten ajyratý qıynǵa soǵatynyn jaqsy bilemiz. Sondyqtan bala ár nárseniń shegin, ýaqytyn shamalap óskeni durys. Osy bir tehnologııalyq úrdis te sóıleý qabileti jetilmegen balalardyń shamadan tys kóbeıýine saldar bolyp otyrǵany aıqyn, – dep qynjylady Beıbigúl Amanjolqyzy.
Maman búginde Pavlodar qalasyndaǵy №93 balabaqshada logoped bolyp eńbek etýde. Birneshe ádistemelik quraldyń avtory. Jyl saıyn túrli konkýrstar men semınarlarǵa qatysyp, biliktiligin arttyratynyn aıtady. Máselemen aldyna kelgen ata-analardyń betin qaǵyp kórmedim deıdi. Kóbine kekeshtený, dıslalııa (tek dybystardyń aıtylýynyń buzylýy), dızartrııa (sóıleý apparatyndaǵy kemshilikterden dybystaýdyń buzylýy), tildiń jalpy damymaýy sııaqty kemshilikteri bar balalardy ákeledi eken. Bala tiliniń kesh shyǵýynyń negizgi sebepteri – keıbir tuqym qýalaıtyn aýrýlar, júktiliktiń ótý erekshelikteri, balanyń belgili bir aýrýǵa shaldyǵýy. Sondaı-aq balanyń jynysy, jeke erekshelikteri, kúızelis jaǵdaılary sebep bolady eken.
«Áldı – áldı, aq bópem,
Aq besikke jat, bópem.
Jylama, bópem, jylama,
Jilik shaǵyp bereıin,
Kókqutannyń quıryǵyn
Jipke taǵyp bereıin», degen besik jyrynda, baıqasańyz, daýysty-daýyssyz, jýan-jińishke, qatań-uıańy bar dybystar túgelge jýyq kezdesedi. Ony sábı aıta almasa da, jas sanasymen ishte túıip qalady. Býyn úndestigi, dybys úndestigi sodan qalyptasa bastaıdy. Sondyqtan osy bir dástúrdi analarymyz ben ájelerimiz qaıta jańǵyrtsa, qos másele sheshimin tabar edi. Eń áýeli balanyń tili óz ana tilinde shyqsa, ekinshiden, tildegi múkistiń aldyn alar edi. Baldyrǵan tiliniń durys qalyptasýyna jalpy faktorlar kóp. Densaýlyǵy, ortalyq júıke júıesiniń, artıkýlıasııalyq, estý, kórý apparattarynyń qalypty jumysy, balalardyń túrli salada damýy men pedagogterdiń kásibı sheberligi, taǵy basqa tolyp jatqan jaıttar bar. Biz, logopedter osy erekshelikterdiń barlyǵyn jıyntyqtap, «tujyrymdyq dıagnoz» qoıamyz. Sol boıynsha jumys isteımiz. Osy arqyly ǵana ony áleýmettendirýge múmkindik týady».
Sóz sońynda maman birqatar aqyl-keńesin aıtty. Sábı tiliniń durys qalyptaspaýy, onyń birden jaqsy sóıleı almaýy jas ata-analardy jıi tolǵandyratyny ras qoı. Bul – asyǵýdy qajet etpeıtin kóp ýaqyttyq prosess. «Munda kel, sóıleýdi úırenemiz», dep buıryq berýge bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda bala qorqyp, ishinen tuıyqtalyp alady eken.
– Qazaq «Balany – jastan...» deıdi. Sábı júre bastaǵan shaqtan shekten tys erkeletpeı, damýyna kóńil bólgen abzal. Ata-analardyń kóbi úshin logoped mamandar «ǵajaıyptar ıesi» bolyp kórinýi múmkin. Biraq ata-ananyń kómeginsiz logopedtiń jumysy órge baspaıdy. Bala logopedpen aptasyna 2-3 ret qana kezdesip, nebári 15-20 mınýt jumys jasaıdy. Árıne, bul ýaqyt óte az. Sondyqtan tildi bekitý jumystaryn, tapsyrmalardy úıde árdaıym tııanaqty oryndaıtyn bolsa, nátıje az ýaqyttyń ishinde kóriner edi. Úıde oryssha sózderge qulaǵy úırengen bala syrtta ana tilindegi sózderdiń mán-maǵynasyn túsinbeıdi. Sondyqtan úıde tek onymen ǵana emes, ózara qazaqsha sóılesken abzal. Nege deseńiz, bala erkin sóıleý qabiletinen aıyrylady, budan til múkistene bastaıdy, dybystalýy uqsas áripterdi ajyrata almaı qalady. Mine, osy sebepti jetkinshek eseıgenshe onymen tek bir tilde ǵana sóılesip, oǵan qazaqsha jańyltpashtar, maqal-mátelder jattatyp, úıretý kerek, – dep aıaqtady áńgimesin Beıbigúl Amanjolqyzy.
PAVLODAR
