Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Keıingi kezde Aralǵa qatysty máseleni sheshý úshin «kúrish egýge moratorıı jarııalaý kerek» degen usynys aıtylyp júr. Menińshe, bul tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Kerisinshe, óńirdegi eldi mekenderdiń jaǵdaıyn odan ári ýshyqtyryp jiberýi múmkin. О́ńirde qanshama sharýashylyq kúrish egýmen aınalysady. Atalǵan sharýashylyqtarda myńdaǵan adam jumys isteıdi. Moratorıı jarııalansa, olardyń jaıy ne bolmaq? Eń aldymen osyny eskerý kerek.
El aýzynda aıtylyp júrgen ekinshi bir usynys – Ertistiń sýyn qubyr arqyly darııaǵa quıý. Bul da bolashaǵy joq joba. О́ıtkeni Ertis – transshekaralyq ózen. Bastaýyn Qytaıdan alyp, Reseı arqyly bizge jetedi. Transshekaralyq ózen sýlaryn bólip paıdalaný týraly halyqaralyq konvensııa bar. Bul uıymǵa Qytaı múshe emes. Demek Qytaı óz aýmaǵynan ótetin ózen sýyn qalaı jáne qansha mólsherde paıdalansa da, erki ózinde. Sońǵy jyldary Ertis sýy deńgeıiniń túsýi sonyń bir dáleli. Al Sibir ózenderi Reseı Federasııasynyń menshiginde. Syrdarııa men Ámýdarııa bastaýyn tájik jáne qyrǵyz muzdaqtarynan alyp, jolyndaǵy úsh memlekettiń qajetin ótep baryp, qazaq jerine jetedi. Onda da sýdyń jartymsyz bóligi ǵana keledi. Sonda Kishi Araldy qandaı sýmen tolyqtyrmaqpyz?
Meniń usynysym – darııanyń Aral aýdanymen shektesetin eń jaqyn tusynan Aral qalasyna, ıaǵnı burynǵy teńiz portyna deıin qubyr boıymen sý aıdaý. Búgingi halyqtyń qutylarmen oıpatqa qaraı tókken tamshy sýlaryn qubyr arqyly keletin mol sýǵa nege aınaldyrmasqa?! Ári qaraı Qosaman eldi mekeninde jer asty tushy sý qory bar. Bul sý Aral, Qazaly qalalaryn jáne olarǵa qarasty eldi mekenderdi taza aýyz sýmen qamtamasyz etip otyr.
Aral aýdany negizinen mal sharýashylyǵymen ǵana aınalysady. Egistik joqtyń qasy. Sebebi bizde aǵyn sý joq. Endeshe, nege qalaǵa deıin jetken darııanyń sýyn qubyr arqyly aýdannyń eldi mekenderine jetkizbeske. Tartylǵan qubyrdyń boıyna jaǵalaı el qonyp, eginshilikpen aınalyssa, mal baqsa, tamasha emes pe?!
Bul usynysty aıtýdyń ózindik sebebi bar. О́zderińiz biletindeı, aýyldyq eldi mekenderde halyq sany az, esesine mal sany birneshe ese kóp. Malǵa sý kerek. Al araldyqtardyń qazir iship otyrǵan sýyna mal ortaqtasyp otyr. Eger darııanyń sýy qubyr arqyly jetse, aýyldardyń ekologııalyq máselesiniń rettelýine, ıaǵnı jaqyn óristerdiń tozbaýyna, qashyq óristerdiń aınalymǵa túsýine, egin, baqsha sharýashylyǵynyń damýyna jol ashylar edi. Al balyqshy qaýym aýyn ketpenge, qaıyǵyn atqa aıyrbastap mal baǵyp, egin eger edi. Tartylǵan teńizdiń tabanynan bosaǵan jerlerge sekseýil men jyńǵyl ege bergen abzal.
Joǵaryda aıtqanymdaı, tájik pen qyrǵyz aǵaıyndarǵa darııanyń sýy másele emes. Eger ortaq ózenniń sýyn kelisip paıdalanatyndaı múmkindik pen ynta bolsa, Kishi Araldy qazirgi deńgeıinde ustap turýǵa bolady. Barlyǵy bıliktegilerdiń kelisimi men sheshimderine tikeleı baılanysty.
Qaırat MYRZATAIULY,
Qosaman aýylynyń turǵyny
Qyzylorda oblysy,
Aral aýdany
