Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Petropavl qalasynyń turǵyny Muqash Qabdirovtiń 1928 jyly týǵan anasy Raısa Rozberg nemis qyzy eken. 1941 jyly ony otbasymen birge Daǵystan AKSR aýmaǵyndaǵy Ordjonıkıdze ólkesinen Qazaqstanǵa kúshtep jer aýdarypty. Qýǵyn-súrgin kórip, ash-jalańash kelgen nemisterdi burynǵy Býlaev (qazirgi Maǵjan Jumabaev) aýdanyndaǵy Jańakól degen qazaq aýylyna qonystandyrady. Eki halyq biriniń tilin biri bilmeı, aralasa almaı, ózara syıysa almaı júrsin degen NKVD jendetteriniń tilegi oryndalmaı, ejelden jomart júrekti qazaqtar nemisterdi baýyryna tartyp, barymen bólisip, óz arasyna qosyp alǵanyn jaqsy bilemiz. Keshikpeı nemistiń balalary qazaqsha úırenip, esimderin qazaqshaǵa aýystyryp, emirengen halyqtyń eki úıiniń birindeı aralasyp ketedi. Raısa da esimin Márııamǵa ózgertip, musylman dinin qabyldap, 40-jyldardyń aıaǵynda Ábilǵazy degen qazaq jigitine turmysqa shyǵady. Jas otbasy osy aýdandaǵy kórshiles Aralaǵash aýylyna kóshýge ruqsat alady. Márııam «arnaıy qonys aýdarýshy» («spespereselenes») retinde únemi baqylaýda bolyp, esepke tirkelip turady. 1950 jyly Ábilǵazynyń otbasynda Muqash degen uly ómirge keledi.
1993 jylǵy 14 sáýirdegi «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý» jónindegi zańǵa sáıkes anasymen 1956 jylǵa deıin birge turǵan balalary da saıası qýǵyn-súrginder qurbany retinde zardap shegýshi bolyp tanylady. Bul óte durys sheshim ekeni daýsyz, óıtkeni besiktegi Muqashty ýaqytynda emizýge shamasy bolmaı anasy Márııam 15 shaqyrymdaı jerdegi «Qaraǵandy» keńsharynyń ortalyǵyndaǵy komendatýraǵa jaıaý baryp, belgilenip turýy mindet bolǵan. Bul ýaqytta ashyǵyp, shyryldaǵan bala besikte zardap shegip, qatyp-semip jatatyn...
О́ziniń 1956 jylǵa deıin qýǵyn-súrgin qurbany bolǵandyǵyn ómir-baqı memlekettik qyzmette istep, zeınetke shyqqan Muqash Qabdirov bertin ǵana bilip, 2017 jyldyń 6 maýsymynda Petropavl qalasynyń №2 sotynyń sýdıasy A.Serdalınniń sheshimimen (Is № 5912-17-00-2/4889) bekittirip alady. Al oblystyq prokýratýra osy sheshimniń negizinde Qabdirov Muqash Ábilǵazyulyn saıası qýǵyn-súrginniń qurbany dep tanyp, ony aqtalǵan degen anyqtama beredi (Anyqtama №2-1414-17-07038 11.08.17)
Muqash Qabdirov qarjy baqylaý salasynda qyzmet istep, 1997 jyly aýdan jabylǵannan keıin Petropavl qalasyna kóship kelgen edi. Munda da ol óziniń mamandyǵy boıynsha qarjy-baqylaý salasynda qyzmet isteıdi. Al ol memlekettik qyzmetke jatady.
2010 jylǵa deıin kúıeýge shyqqan qyzynyń otbasymen birge 5 jan eki bólmeli úıde turady. Úı tarlyq etkennen keıin M.Qabdirov memlekettik qyzmetker retinde úı-jaıyn keńitip berý quqyn paıdalanyp jergilikti ákimdikke aryz beredi. Osy kezden ol úı-jaıyn keńeıtýshilerdiń qataryna memlekettik qyzmetker retinde kezekke qoıylady. 2013 jyly «Qarjy-baqylaý salasynyń qurmetti qyzmetkeri» degen №17 nómirli tósbelgimen marapattalyp, zeınet demalysyna shyqqanda onyń kezegi sál ǵana jyljyǵan.
2017 jyly M.Qabdirov «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi» zańmen tanysady. Onyń 20-babynda «Eger adamdar qýǵyn-súrginniń kesirinen ózderiniń turǵyn úı quqyǵynan aıyrylyp qalǵan bolsa, al qazir turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa muqtaj bolsa, olar kezekten tys turǵyn úımen qamtamasyz etilýge quqyly» dep jazylǵan. Márııam Qabdirova jáne onyń balasy Muqash Qabdirov – dál osyndaı sanatqa enetin jandar. Sondyqtan M.Qabdirov ózine kezekten tys baspana berýdi talap etip, 2020 jyldyń basynda jergilikti ákimdikke ótinish beredi. Odan esh habar bolmaǵan soń, ekinshini, odan da habar bolmaǵan soń 3-ret 18 maýsymda jazyp, onyń bir danasyna qabyldaǵan Ospanova Gúlmıra degen qyzmetkerdiń qolyn «aldym» dep qoıdyryp alady.
2020 jylǵy 21 qazanda Muqash Qabdirovtiń aryzyn turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy (TKSh) bólimindegi komıssııa qarap, oǵan jańa úıdiń 4-qabatynan jekeshelendirýge bolmaıdy dep jazylǵan bir bólmeli páter bergen. «Nurly jer» baǵdarlamasynyń sheńberinde salynǵan bul úıler shynynda da jekeshelendirýge jatpaıtyn, biraq zańdy negiz bolsa ondaıǵa kim qarsy tura alady? О́ıtkeni baǵdarlama Úkimettiń qaýlysymen bekitilgen, al Jappaı qýǵyn-súrgin qurbanyna beriletin úıdiń tártibi zańmen bekitilgen. Al Zańnyń kúshi árqashanda qaýlydan joǵary.
Bir ǵana bólmeli páter bergen komıssııa M.Qabdirovtiń otbasy jandarynyń sany beseý ekenin, óziniń densaýlyǵyna baılanysty 3-toptaǵy múgedektigi baryn da eskermegen. Sonymen birge zańǵa sáıkes múgedek jandarǵa úıde jedelsaty bolmasa páter tómengi qabattan beriletinin de qaperge almaǵan.
Muqash Qabdirov 2020 jyldyń jeltoqsan aıynda osy máselelerdi kórsetip jáne dálelmen ózine keńirek páter bólýdi ótinip qaıta ótinish jazady. Sol ótinish 2021 jyldyń shilde aıyna deıin qaralmaǵan. Tipti qabyldaýǵa jazylsa da ony osy máselemen aınalysatyn basshy qabyldamaǵan. Tipti telefonǵa da jaýap bermegen. Alty alasy, bes beresi joq qyzmetker óziniń zańdy mindetin oryndamaǵany da suraq týdyrady...
Árıne, mundaıda zardap shegýshi ádildik izdep sotqa júgineri haq. M.Qabdirov te advokat jaldap, 2021 jyldyń tamyz aıynda sotqa beredi. Aryzdy qaraǵan Aýdanaralyq arnaýly ákimshilik sottyń (AAÁS) sýdıasy K.Masımova taraptarǵa kelisimge kelý týraly usynys jasaıdy. Onyń sharty boıynsha turǵyn úı sharýashylyq komıssııasy óziniń qyrkúıek aıynda bolatyn aldaǵy otyrysynda M.Qabdirovtiń barlyq talabyn eskerip, oǵan 3 bólmeli páter berý týraly sheshim shyǵarýdy úsh jumys kúni ishinde qarastyrady. Osyǵan taraptar kelisip qoldaryn qoıady, anyqtama dep atalǵan bul qujatty sýdıa bekitip, bári taraıdy. Mundaı kelisimge jurttyń bári razy bolar-aq, biraq...
Biraq «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» degendeı júrek talmasymen aýyryp, múgedektik alǵan Muqash Qabdirovti osy kelisimdi turǵyn-úı sharýashylyq komıssııasynyń otyrysyna shyǵarǵan onyń tóraǵasy aıran-asyr qylyp, «otbasyńnyń quramy týraly, múgedektigiń týraly bizge nege anyqtama bermegensiń?» dep tap beredi. Aqsaqal mundaı anyqtamalardy baıaǵydan bergendigin aıtsa, aýzyn ashqyzbaıdy.
Tipti sol anyqtamalar joǵalyp ketkenniń ózinde otyrysqa daıyndalý barysynda tıisti qyzmetkerler qaıtadan suratyp alýǵa da bolatyn edi ǵoı. Bul jerde Qabdirovtiń emes, óz jumystarynyń shalalyǵy ekeni kórinip tur nemese tipti qasaqana shalalyq jasap tur-aý degen oı týady... Otyrysta «máseleni qaraý keıinge qaldyrylady» degen qorytyndy shyǵarylyp, sottyń sheshimi (anyqtamasy) aıaqsyz qalady.
Muqash Qabdirov kelisim týraly anyqtama (sheshim) shyǵaryp bergen AAÁS sýdıasy K.Masımovaǵa sheshimińizdi komıssııa oryndamady dep shaǵym aıtyp barsa, sýdıa arada 3 aı ótkende óz sheshiminiń oryndalýyna ara túse almaıdy. Tipti bıýrokrat sheneýnikterdiń jetegine erip, «keıinge qaldyrylǵandyqtan» eshqandaı sheshim shyǵara almaıtynyn aıtyp, «o prıvlechenıı k otvetstvennostı otvetchıkov za neıspolnenıe opredelenııa sýda soglashenııa o prımırenıı ot 25 avgýsta 2021 goda... otkazat» degen anyqtama berip, óz sheshimin oryndatýdan ózi bas tartady.
Sottyń mártebesin aıaqqa taptatqyzyp, boıkúıezdik kórsetken osyndaı sýdıanyń isine osy maqalany oqyǵan Joǵarǵy sot basshylary tıisti baǵasyn berer degen úmittemiz. Álde bizde sýdıalardyń shala isine qoldanylatyn eshqandaı shara joq pa? Al sottyń osyndaı tabansyzdyǵynan eldiń atqarýshy bılikke senimi tómendeı beretini jasyryn emes. О́ıtkeni halyq sýdıany, onyń sheshimin ádildik dep qabyldaıdy. Sheshim oryndalmasa, sot júıesine ashý-yzasy artady...
Qalalyq ákimdiktiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynyń A.Habıbýllın tóraǵalyq etetin komıssııasynyń qazan, qarasha aıyndaǵy otyrystary da eshqandaı sheshim shyǵarmaıdy. Tipti oılaryna ne kelse sony istep, 70-ten asqan aqsaqaldy qur áýre qylady. Máselen, 2021 jylǵy 11 qarashada bolǵan otyrysynda: «Za grajdanınom M.Kabdırovym zakrepıt pravo vremennogo projıvanııa po adresý: ýl. 2-aıa Pervomaıskaıa, d.3, kv.69. ...Tak je prı ocherednom stroıtelstve ı vvode v eksplýatasııý novogo obekta ı raspredelenıı kvartır rassmotret vopros o predostavlenıı jılıa v novom obekte na jılıshnoı komıssıı» degen bas-aıaǵy joq, merzimi kórsetilmegen, shyǵarypsalma sheshim shyǵarady. Saıyp kelgende, sottyń úsh kúnniń ishinde páter máselesin sheshý týraly sheshimi osylaı tálkekke aınaldyrylady.
О́kinishke qaraı, Qazaqstan sotyn oıynshyqqa aınaldyrý odan ári údeı túsedi. K.Masımovanyń óz sheshimin oryndatýdan ózi qashqan prınsıpsiz qylyǵyn aıtyp M.Qabdirov Soltústik Qazaqstan oblystyq sotyna aryz túsiredi. Ony 2022 jyldyń 17 qańtarynda Ákimshilik ister jónindegi alqanyń sýdıasy N.Shalaeva qarap, K.Masımovanyń ekinshi sheshimin zańsyz dep ózgertip, al sýdıanyń bekitýimen jasalǵan alǵashqy beıbit kelisimniń sharttaryn oryndamaǵan A.Habıbýllınge 50 AEK, ıaǵnı 153 150 teńge aıyppul salyp, sot sheshimin 2022 jyldyń 15 aqpanyna deıin oryndaýǵa merzim beredi.
Buǵan qarap «bar eken ǵoı bizde ádiletti sýdıalar» dep bir serpilip qalǵan kóńil ári qaraı sý sepkendeı basylady. Nege?
О́ıtkeni, arada úsh aı ótse de TKSh komıssııasy onyń sheshimin oryndamaǵan, soǵan shara qoldanýdy ótinip jazǵan M.Qabdirovtiń aryzyna baǵanaǵy N.Shalaeva endi tup-týra qarama-qarsy sheshim shyǵarady. Bul joly ol ózi aıyppul salǵan A.Habıbýllındi tipti: «otvetchık ne otkazyvaetsıa ot ıspolnenııa sýdebnogo akta», dep 26 sáýirde shyǵarǵan sheshiminde aqtap alady. О́ziniń 15 aqpanǵa deıin máseleni sheshýdi mindettegenine 2 aı ótip ketse de ony múlde «umytyp» ketken sııaqty. Sonymen birge ol talapker men onyń ókilin aıyptap, 15 aqpanda 14 saǵat 44 mınýtta «saǵat 17.00-de bolatyn otyrysqa shaqyrylasyzdar», dep ýatsappen jiberilgen shaqyrýǵa kelmegensizder dep aıyptap, quıqyljytady. Sýdıanyń synyqqa syltaý izdep, qaıtse de jaýapkerdi aqtaýǵa tyrysqany kórinip tur. Tipti otyrysqa 2 saǵat qalǵanda ǵana shaqyrylǵanyn da durys dep sanaıdy eken... Mundaı mańyzdy otyrysqa shaqyrýdy órt shyqqandaı eki saǵat buryn ǵana aıtýdy ol tipti aıyptap ta turǵan joq...
Aqyrynda N.Shalaeva mynadaı qorytyndy shyǵarady: «Vyvody sýda pervoı ınstansıı ıavlıaıýtsıa obosnovannymı, materıalamı dela podtverjdaıýtsıa ı trebovanııam zakona sootvetstvýet».
Bul ne sonda, Shalaevaǵa Qazaqstan zańdary oıynshyq pa? Qalaı tartsa solaı burylatyn arbanyń tertesi me? Birinshi ınstansııanyń qorytyndysy durys bolsa, ol nege A.Habıbýllınge 153 150 teńge aıyppul salǵan?
K.Masımovanyń sheshimin ózgertken birinshi anyqtamasynda ol: «osnovanıem dlıa otmeny opredelenııa sýda pervoı ınstansıı ıavlıaetsıa, soglasno podpýnktý 3 chastı 1 st. 427 GPK, nesootvetstvıe vyvodov sýda pervoı ınstansıı ızlojennyh v opredelenıı obstoıatelstva dela. Takıe narýshenııa v dannom dele ýstanovleny» dep jazǵany qaıda? Endi sonyń bári durys bolyp shyqqany ma? Álde sol eki ortada APK ózgerip ketti me? Álde... basqa bir qupııa, eshkim bilmeıtin jasyryn syr bar ma?
Aıta ketetin jaıt, N.Shalaevanyń alǵashqy anyqtamasynan keıin, 2022 jyldyń 18 naýryzynda komıssııanyń kezekti otyrysy bolǵan. Bul otyrys oblystyq sottyń sýdıasy N.Shalaevanyń sheshimin tolyq oryndaýǵa tıisti bolatyn. Biraq... osy otyrys adamdy basyný men ájýalaýdyń, ar-namysyn aıaqqa taptaýdyń ashyq kórinisi sııaqty. Komıssııanyń beınejazbasynda músheler máselege qatyssyz suraqtar berip, talapker men onyń advokatynyń júıkelerin juqartýǵa tyrysqan. Mysaly, «merzimsiz» dep berilse de múgedektigi bar týraly anyqtamanyń ýaqytyna shúıilip, onyń zańdylyǵyna shúbá keltirgen. K.Muqyshev degen komıssııanyń bir múshesi máseleni basqa arnaǵa burǵysy kelip, qalada qandaı turǵyn úı baǵdarlamalary oryndalyp jatqanyn surap, áńgimeni qaralyp jatqan máseleden aýytqytýǵa tyrysqan. I.Konovalov degen bireý «áleýmettik álsiz toptarǵa kimder jatady» degen sııaqty qatyssyz saýaldy ortaǵa tastap, máseleni tipti alystatyp jiberedi. Tipti qýǵyn-súrginge deıin dalada turǵandaı: «Shesheńizdiń qýǵyn-súrginniń kezinde úıinen aıyrylyp qalǵanyn rastaıtyn anyqtamańyz bar ma?» degen sııaqty orynsyz suraqtarǵa deıin qoıylady. Osylaı aınaldyrýmen ýaqyt sozǵan komıssııa aqyry bireýiniń usynysymen úı bermeý kerek, burynǵy berilgen bir bólmeli páterdi qaıtarý kerek», degen usynys aıtyp, ol kópshilik daýyspen qabyldanady...
Osyndaı sumdyqqa qarsy ne isteýge bolady? Biliktiligi tómen, ádilettikti jaqtamaıtyn adamdardy áleýmettik mańyzy zor komıssııanyń quramyna kimder saılaǵan? Olar ózderiniń sot anyqtamasyn oryndamaǵany úshin zań aldynda jaýap berýge tıisti ekenin bile me? Álde bizdiń sot kásibı biliktilikti umytyp, oılaryna kelgenin isteı bere me?
«Jazǵan qulda sharshaý bar ma?», osydan keıin de Muqash Qabdirov Soltústik Qazaqstan oblystyq sotyna óziniń zańdy quqyn oryndatýdy aıtyp, birneshe ret aryz beredi. Sýdıalar G.Ediresova, R.Orazymbetova, t.b. qaraǵan ister de zańdy talapty oryndata almaı, aıaqsyz qalǵan. Keıbireýler birinshi ınstansııadaǵy sýdıanyń sheshiminen qate izdeıdi, keıbiri ony talapkerdiń qate túsingenin aıtady... Áıteýir synyqqa syltaý kóp.
Bul jerdegi bultartpas fakt: Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mártebesindegi adamnyń Zań boıynsha turǵyn-úımen qamtamasyz etiletindigi jáne turǵyn úı zardap shegýshiniń otbasy quramyn, múgedektigin eskerip jekeshelendirý quqymen berilýi kerektigi aıdan anyq talapkerdiń quqy bolsa da sony atqarýshy bılikke Soltústik Qazaqstan soty oryndata almaı otyr. Sonyń kesirinen adam quqy aıaqqa basylǵan. Zańnyń oryndalýynda tabansyzdyq tanytqan sýdıalar máseleniń mánisin birjaqty túsinetin ákimdik mamandarynyń yqpalynda ketip qalǵany da kórinip tur. «Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» zańda sýdıalar sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne tek Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady», dep jazylǵanyn da eskere bermeıtin sekildi.
Soltústik Qazaqstan oblysy
