– Áýeli Sizdiń saılaýaldy baǵdarlamańyz jaıly áńgime órbitsek. Onyń qaı baǵytyna basa nazar aýdaryp otyrsyz?
– Qazaqstandaǵy qazirgi saılaý naýqany elimizde óris alǵan qoǵamdyq saıasat dáýirine tuspa-tus keldi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýy qoǵamymyz ben memleketimizdi odan ári damytý úshin ýaqtyly jáne qajetti sheshim bolǵany sózsiz. Sońǵy onjyldyqtarda respýblıkanyń saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq ómirinde jınaqtalǵan ózekti máselelerdi sheshetin kez keldi. Meniń de kandıdatýramdy usynǵan «Aýyl» partııasynyń da maqsaty – osy tarıhı múmkindikti barynsha paıdalaný.
Saılaýaldy baǵdarlamama kelsem, ol dala demokratııasynyń prınsıpteri; joǵary rýhanı-adamı mádenıet; qýatty agrarlyq sala jáne baqýatty óńirler tárizdi bizdiń basty ulttyq artyqshylyqtarymyzdy barynsha iske asyrýǵa negizdelgen jańa Qazaqstandy qurýǵa baǵyttalǵan. Meniń bastamalarymdy ult qundylyqtaryn qasterleıtin jáne onyń bolashaǵy úshin alańdaıtyn árbir qazaqstandyqtyń qoldaıtynyna jáne olardyń Qazaqstan Respýblıkasyn odan ári damytý jolyndaǵy ortaq iste qozǵaýshy kúshke aınalatynyna senimdimin.
– Dala demokratııasynyń prınsıpteri jaıly naqtyraq aıtsańyz?
– Dala demokratııasy degenimiz – ádiletti Qazaqstannyń altyn dińgegi. Qazaqstan – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýdiń biregeı jáne ózine ǵana tán júıesi bar kóshpeli órkenıettiń tarıhı ortalyǵy. Demokratııa qaǵıdattary, bergisin aıtsaq, kóshbasshylar saılaýy ashyq, beıbit jáne joǵary básekelestik jaǵdaıynda ótken qazaq handyǵy kezeńinde bastaldy. Qazirgi jaǵdaıda bul saıasattyń negizgi úsh komponenti – memleket basshysynyń pragmatızmi; ony qorshaǵan ortanyń danalyǵy; azamattyq qoǵamdaǵy ádilettilik ústemdigi saqtalýy kerek. Eń bastysy – osylardy saýatty úılestirý qajet.
Bıylǵy qańtardaǵy qaıǵyly oqıǵalar jalpyǵa ortaq ıgilikterdi bólýdegi ádiletsizdikke, bılikke jaqyn baılar jáne kedeıler men qarapaıym halyq, qala men aýyl arasynda orasan alshaqtyqtyń ornaýyna baılanysty bolǵanyn bilemiz. Avtorıtarlyq júıe qoǵamda memleketti basqarýdyń múldem jańa formasııasyn qurýǵa degen umtylysty oıatty. Meniń maqsatym – Ata Zańda jazylǵan «bılik halyqqa tıesili» degen sózdi ómirde júzege asyrý, eńbek adamynyń róli men dárejesin arttyrý, muǵalim, dáriger jáne Otan qorǵaýshy mamandyǵyn qasterleý, qyzmetkerlerdiń osy sanattarynyń eńbekaqy deńgeıiniń qazirgi qajettilikke saı bolýyn qamtamasyz etý. Sonymen qatar memleketti basqarý isinde buqaralyq aqparat quraldarynyń, qoǵamdyq pikir kóshbasshylarynyń, qoǵam, mádenıet, ǵylym jáne bilim qaıratkerleriniń yqpal etý salasyn keńeıtý jáne mártebesin arttyrý.
– Kandıdat kýáligin qolyńyzǵa alǵan sátte qandaı áserde boldyńyz?
– Men ózimniń qoǵam, memleket jáne saılaýshylar aldyndaǵy jaýapkershiligimdi kandıdat retinde usynylǵan sátten bastap óte tereń sezindim. Memleket basshysy laýazymyna úmitker bolý, halyq úmitin aqtaý, senim údesinen shyǵý – túsingen, túısingen janǵa zil batpan jaýapkershilik artady.
– Partııanyń qoldaýyn sezinesiz be?
– Árıne. Mundaı jolda jalǵyz adam nátıjege jete almaıdy. Partııalastaryma alǵysym sheksiz. Olar úgit-nasıhat jumystarynda zor kómek kórsetip jatyr. Bul maǵan qosymsha kúsh-qýat beredi.
– Partııalastardyń qoldaýy óte mańyzdy deısiz ǵoı?
– Iá. 52 myńnan astam múshesi bar Qazaqstan fermerleriniń qaýymdastyǵy da qoldaý kórsetip jatyr.
– Ortalyq saılaý komıssııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenttigine 6 kandıdatty tirkedi. Saıası doda qanshalyqty tartysty bolady?
– Bul eń joǵarǵy memlekettik laýazymǵa saılaý naýqany bolǵandyqtan, básekelestik bolady. Aldyn ala boljam jasaı almaımyn. Onyń barlyǵyn saılaýshylar sheshedi. Úgit-nasıhat jumystary kezinde shtabym qurǵan josparǵa qaraı biz óz mindetimizdi oryndap jatyrmyz. Saılaýshylarmen kezdesýler ótkizýdemiz. Bizdiń negizgi baǵytymyz – jańa, ádiletti Qazaqstan qurý. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna, aýyldyń tynys-tirshiligine basymdyq berip otyrmyz. Azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin sheshpeı, memlekettiń jaǵdaıy eshqashan jaqsarmaıdy. Aýyl men aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaıyn bólip qaraýǵa esh bolmaıdy.
– О́ńirlerdegi kezdesýlerde Siz ózińizdiń saılaýaldy baǵdarlamańyzben shektelesiz. Nege ózińizdiń kásibı jolyńyz týraly aıtpaısyz?
– Kezdesken jerde saılaýshylar bul týraly saýal qoısa, jaýap berýge árdaıym ázirmin.
– Oqyrmandar Sizdi prezıdenttikke kandıdat retinde ǵana emes, aýyl sharýashylyǵymen, eldi mekenderdiń tynys-tirshiligimen etene jaqyn tanys azamat retinde biledi. О́zińizdiń kásibı jolyńyz týraly aıtyp berseńiz.
– Aýyldan shyqtym. Qarapaıym otbasynda óstim. Eńbekpen tárbıelendik. Kolhoz jumysyn istedik – shóp shaptyq, mal baqtyq. Kombaın, traktor júrgizdik. Eńbek adamynyń qadir-qasıetin óte joǵary baǵalaıtynym – sol qarapaıym eńbektiń bergeni.
Aýyl men aýyl sharýashylyǵynyń basty problemasy – aýyl sharýashylyǵyndaǵy kiristiń tómendigi. Bul másele aýyl sharýashylyǵynyń óndiristik ınfraqurylymynyń bolmaýynan týyndaıdy. Aýyl eńbekkerleriniń servıstik-tutyný kooperasııasy negizinde qurylǵan ınfraqurylym sharýalardan óndirilgen aýyl sharýashylyǵy ónimderin ádil baǵamen satyp alýǵa, olarǵa agroónerkásip óndirisine qajetti taýarlardy (JJM, qosalqy bólshekter, tuqymdar, tyńaıtqyshtar jáne t.b.) jetkizýge, veterınarııa, mehanıkalandyrý, ósimdikterdi qorǵaý boıynsha qyzmetter kórsetýge, fermerlerdi oqytýmen aınalysýǵa jáne jańa tehnologııalar, tuqymdar, aýyldarǵa memlekettik qoldaý kórsetý týraly aqparatpen qamtamasyz etýge tıis.
Ekinshi másele – fermerlerdiń basym kópshiligi úshin memlekettik qoldaý sharalarynyń qoljetimdi bolmaýy. Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń tek 5-7%-y ǵana sýbsıdııalar men jeńildetilgen nesıelerdi paıdalanady. Munyń bir sebebi – sýbsıdııa túrleriniń kóptigi, sondaı-aq sýbsıdııalar men nesıeler alý úshin fermerlerge tapsyrylýy kerek qujattardyń da kóptigi.
Úshinshi másele – aýyl sharýashylyǵyna salyq salý júıesiniń ońtaıly júrgizilmeýi. Eń aldymen, qosylǵan qun salyǵynyń bolýy aýyl sharýashylyǵy ónimi aınalymynyń basym bóligin kóleńkeli ekonomıkaǵa ıtermeleıdi. Osylaısha aýyl sharýashylyǵy ónimin satýdan túsken tabystyń 90%-yna deıin alypsatarlar alsa, tek 10%-y ǵana aýyl eńbekkerlerine jetedi.
Qoǵamda osy qarapaıym eńbek adamdarynyń árqaısysynyń qurmetti orny bolsa dep oılaımyn. Olardy joǵary baǵalaý kerek. Adam baqytyn úlken laýazymnan emes, eńbekten tabady.
Sońǵy ýaqyttarda eńbek adamyn qurmetteý kemshin. Bizde buryn kóp aqsha tabý kerek, ekonomıkany damytý kerek degen ıdeologııa boldy. Al tárbıe máselesi kenje qaldy. Endi jiberilgen kemshilikterden sabaq alyp, olqylyqtardyń ornyn toltyrýmyz kerek. Bolashaqta biz osynyń tóńireginde jumys isteımiz. Barlyq qoshemet-qurmet eńbek adamyna jasalýy kerek.
– Saılaýaldy baǵdarlamańyzdyń aıasynda aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin qandaı bastamalar qolǵa alynbaq?
– Bizdiń el munaı, metall jáne basqa da tabıǵı resýrstardy eksporttaı otyryp, valıýta baǵamyna óte táýeldi «shıkizat shylaýyna» aınaldy. Jyl saıyn baǵasy kóterilgen ımportpen birge ınflıasııa da ósip otyr.
Úkimet agrarlyq salanyń ekonomıkanyń draıveri bola alatyn áleýetin elemeıdi. Bizde agroónerkásiptik keshenniń áleýetin ashý úshin qajetti barlyq alǵysharttar – tájirıbeli jáne bilikti kadrlar, kólemdi aýylsharýashylyq alqaptary, ken oryndary men sý resýrstarynyń qomaqty qory, eksporttyq naryqtardaǵy suranys bar ekenin bılik jaqsy biledi.
Meniń maqsatym – Qazaqstandy agrarlyq derjavaǵa aınaldyrý. Men agrobıznesti qurý jáne damytý úshin memlekettik qoldaýda, jeńildetilgen kredıtteýde, fıskaldyq saıasatta, eńbek naryǵynda, startaptardy yntalandyrýda, sondaı-aq jer, tehnıkalyq (otandyq aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn jasaýdy qalpyna keltirý) jáne aqparattyq resýrstardy kedergisiz alýda eń jaqsy jaǵdaılar jasaı otyryp, AО́K jáne aýyldyq eldi mekenderdi jańǵyrtý jónindegi uzaq merzimdi ulttyq strategııany zań deńgeıinde qabyldaýdy usynamyn. Biz qala turǵyndaryn kommersııalyq ústeme baǵasyz azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etý úshin megapolısterde, monoqalalarda, oblys jáne aýdan ortalyqtarynda tutyný qoǵamdary men kooperatıvter jelisin qurý jáne damytýdy josparlap otyrmyz.
Bizde sońǵy jyldary masyldyq basym bolyp barady. Barlyǵyn Úkimetten kútemiz. Biz balalardy eńbekke baýlýdy oılaýymyz kerek. Eńbek qadirin bilip ósken jas otanshyl bolady. О́z otbasyn qasterleıtin adam qoǵamdy da, memleketti de qasterleıdi. Sondyqtan biz tárbıe jumysynda ulttyq salt-dástúr men mádenıetti alǵa shyǵaryp, jastarǵa durys jol silteýimiz kerek. Bul – meniń paıymym!
– Osy rette adal, ádil adamdy qalyptastyrý faktory retinde otbasy ınstıtýtynyń rólin arttyrý qajet dep sanaısyz ǵoı?
– Árıne, bul – eń basty másele. Men atalǵan baǵytqa ózimniń saılaýaldy baǵdarlamamda erekshe toqtaldym. Sońǵy jyldary adamdardyń belgili bir bóliginiń «jeńil aqshaǵa» qushtarlyǵy shamadan tys artqany baıqalyp otyr. Sonyń saldary kóleńkeli ekonomıka men sybaılas jemqorlyqtyń artýyna, baǵanyń negizsiz ósýi men sheneýnikterdiń áreketsizdigine, táýeldilik pen tutynýshylyq kózqarastyń paıda bolýyna, jastardyń áleýmettik jelilerdegi ádepsiz minez-qulqy jáne taǵy basqa jaǵymsyzdyqtarǵa ákeldi. Bul rette sheshimdi kúres júıesinen nemese tásilderinen emes, adamdardyń ózinen, olardyń rýhanı-adamı tárbıesinen izdeý kerek. Ol, árıne, otbasydan bastalady.
Sol sebepti men eńbekqorlyqty, jaýapkershilikti, aǵa býynǵa qurmet kórsetýdi, oılaý erkindigin, ulttyq dástúrler men rýhanı qundylyqtardy saqtaýdy jas urpaqtyń boıyna sińirýge basa nazar aýdara otyryp, mektepke deıingi tárbıe men mektepte bilim berýdegi tujyrymdamalyq tásilderdi túbegeıli ózgertýge bel býdym.
Meniń maqsatym – memlekettik tildiń búgingi kún shyndyǵyndaǵy is qaǵazdaryn júrgizýdegi aýdarma til mártebesin joıyp, ony qazaqstandyqtardyń basty qarym-qatynas quralyna aınaldyrý. Bul jaǵdaıda ózim úlgi bolýǵa daıynmyn.
Áńgimelesken
Ásel QASYMQANOVA
Tapsyrys berýshi: Ə.J.Qasymqanova. Maqala aqysy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttigine kandıdat J.Daırabaevtyń saılaý qory qarajatynan tólendi. Osy materıaldy shyǵarǵan uıym, ony basyp shyǵarǵan jeri jəne taralymy týraly məlimet shyǵys derekterinde kórsetilgen.
