BUU Balalar qorynyń (IýNISEF) Public Talk formatynda uıymdastyrǵan UNICEF Talks jastar konferensııasynda 8 spıker sóz aldy. Alańǵa alǵash bolyp shyqqan Almaty qalasynyń turǵyny, ashyq AITV dertine shaldyqqan oqýshy Aıda kópshilikke mundaı «tańbamen» qalaı ómir súrýge bolatynyn aıtyp berdi. Sozylmaly aýrýy týraly Aıda 6 jasynda bilgen. Mektep tabaldyryǵyn endi ǵana attaǵan búldirshinge aýrýy týraly bilý ońaıǵa soqpady, árıne. О́zgelerdi bylaı qoıǵanda, tipti, jaqyndarynyń arasynda aýrýyn betke basyp, kemsitkender bolǵanyn Aıda aýdıtorııadan jasyryp qalmady.
Stıgma taqyrybyn Qyzylorda oblysy «Atameken» balalar aýylynyń túlegi, bolashaq jýrnalıst Aqmaral Sartova jalǵastyrdy. Balalar úıinde tárbıelengen Aqmaral ótken ómiri týraly búkpesiz baıandap berdi. Ásirese ol balalar úıinde tárbıelenip jatqan ul-qyzdar jóninde qoǵamda qalyptasqan stereotıpter týraly búkpesiz jetkizdi. Qazirgi tańda Aqmaral bul máselelermen belsendi túrde kúresip, áleýmettik, quqyqtyq jaǵynan álsiz balalardyń múddesi men quqyqtaryn qorǵaýmen aınalysyp keledi.
– О́kinishke qaraı, kóp adam balalar úıinen shyqqandar ury, zalym, buzaqy, jalqaý bolady dep oılaıdy. Men balalar úıine 2010 jyly tústim. Anam júrek talmasynan qaıtys boldy. Ol kezde 8 jastamyn. Anam qaıtqan soń onyń týǵan sińilisi meni qolyna aldy. Biraq olar meni óz balasyndaı qabyldaı qoımady, bir-birimizben túsinise almadyq, aqyry men ol kisilerdiń úıinen qashyp kettim. Bala edim, qysty kúni muzda syrǵanap oınap júrgen jerimnen polısııa qyzmetkerleri kelip alyp ketti. Ýaqytsha balalardy ustaý ortalyǵyna apardy, sonda 3 aı bolyp, keıin balalar úıine jiberdi. Balalar úıinde 10 jyldan astam ýaqyt tárbıelendim. Basynda qatty qoryqtym. Degenmen, ýaqyt óte kele jańa ortamen tanysyp, bárimiz bir-birimizge baýyr basyp kettik. Árıne, balalar úıinde kileń sýdan taza, sútten aq perishteler turady deýge bolmaıdy. Biraq óz otbasynda ósetin balalar da ártúrli bolady emes pe?! Sol sııaqty balalar úıinde de tabıǵaty ártúrli balalar bar. Biraq olar erte qıyndyq kórgendikten, bir-birine demeý, qamqor bolýdy biledi, – deıdi Aqmaral.
Qarshadaı qyz qoǵamda balalar úıiniń tárbıelenýshilerine qatysty qalyptasyp qalǵan taǵy bir stereotıpti atap ótti. Ol – balalar úıinen shyqqan bala jupyny kıinýi, beıshara halde bolýy kerek degen «qaǵıdat».
– Men ol jaqtan kettim, biraq balalar úıinde áli qanshama jetkinshek bar. Qoǵamnyń teris kózqarasynan seskenip, barǵan jerinde áke-sheshesiz ósip jatqanyn aıtýǵa qysylatyn qansha ul men qyz bar?! Olardyń esh kinási joq. Taǵdyrdyń jazýy solaı. Balalar úıinde ósip jatqan ul men qyzdardyń da júregi, sezimi bar, olar da ózderin jaqsy qyrynan kórsetkisi keledi, ómirde óz jolyn taýyp, jaqsylyqqa umtylǵysy keledi. Sondyqtan, olardy bólip-jarmaı, óz balalaryn baýyrmaldyqqa beıimdeý – eresekterdiń mindeti, – dep jetim balalardyń ómirinen syr shertti Aqmaral.
Al jeke nanospýtnıgin jasaýdy josparlap otyrǵan QazUÝ-dyń túlegi О́risim Qudaıbergenova ınjenerlik tek erlerdiń isi degen stereotıpti joqqa shyǵardy. О́risim – nanospýtnıkti stratosferaǵa jibergen toptyń múshesi. Ol bıyl ulttyq ýnıversıtettiń «Radıotehnıka, elektronıka jáne telekommýnıkasııalar» mamandyǵy boıynsha magıstri atanǵan.
– Bul mamandyqty tańdaýyma bala kezden matematıka, fızıka, óse kele jańa tehnologııalarǵa, olardyń adam balasy úshin ashqan múmkindikterine degen qyzyǵýshylyǵym túrtki boldy. Alaıda qoǵamda tehnıkalyq ǵylymdar tek uldarǵa arnalǵan, qyzdar bul sala úshin jaralmaǵan degen stereotıp bar. О́kinishtisi osy «jazylmaǵan qaǵıdaǵa» qyzdar da senip, armandarynan erte bas tartyp jatady. Men qyzdarǵa barlyǵyn tastap osy jolǵa tússin demeımin, biraq qazirgideı qarqyndy damyp jatqan zamanda ǵylymnan qalys qalý durys emes dep sanaımyn. Adam damı bilý kerek. Qyzdardyń tehnıkalyq salaǵa degen qabileti uldardikinen asyp túspese, kem emes. Qandaı da bir qabileti bar ma, ony tunshyqtyrmaı, damytý kerek. Qazir ne kóp, múmkindikter kóp, sol sebepti árdaıym izdeniste bolý kerek. Tehnologııa, naqty ǵylymdar tek er azamattar úshin deý durys kózqaras emes. Qyzdardyń qolynan kelmeıtin is joq, – deıdi О́risim Qudaıbergenova.
Al kózi nashar kóretin Aqbota Súleımen barlyq qıyndyqty joıýǵa, múmkindikteriniń shektelýine qaramastan, tabysqa jetýge bolatynyn aıtady.
– Bala kezimnen san alýan qıyndyqqa tap boldym, biraq kedergiler men qıyndyqtar meni jasytqan joq, kerisinshe rýhanı shyńdaldym. Zaǵıptar men nashar kóretinderge arnalǵan arnaıy mektep-ınternatta oqydym. Qazir ózge adamdarǵa kómektesetin uıymda jumys isteımin. Basqalarǵa járdemdesý meni shabyttandyrady. Armandaǵandy jaqsy kóremin, sebebi keıde sol armandaryńnan naqty maqsattar týady, – deıdi ol.
Alańǵa shyqqan Aqbota ózine 108 maqsattan turatyn tizim jasap qoıǵanyn aıtty. Eń basty maqsatyn jigerli qyz – 2019 jyly jan-jaqty damýym kerek dep aıqyndaǵan kórinedi. Osylaısha, ol qarjylyq saýattylyq, akterlik sheberlik, áleýmettik kásipkerlik, bıznes negizderi, SMM jáne marketıng, alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý sııaqty trenıng-semınarlarǵa bara bastaǵan.
– Sportpen de aınalysa bastadym. Qazir mende 14 medal bar. Para-velosporttan Qazaqstan kýbogynda 1 jáne 3-oryn aldym, para-dzıýdodan respýblıkalyq spartakıadada 3-oryn, shoýdaýnnan eki ret 2-orynǵa ıe boldym. Trıatlon jarysyna da qatystym. Almatyda ótetin túrli marafondarǵa qatysamyn. Kitap oqyǵandy jaqsy kóremin. Kitap oqyǵanda kádimgideı tynysym keńeıgendeı bolady. Kózim kórmeıdi dep syltaýratpaımyn, kitaptardy AB3715 kitaphanasy arqyly tyńdaımyn, – deıdi Aqbota.
Qazirgi tańda Aqbota «Jan» qoǵamdyq birlestiginde jumys isteıdi. Birlestiktiń basty kózdegeni – múmkindigi shekteýli jandardyń quqyǵyn qorǵaý. Aqbota sol birlestiktiń keńse menedjeri, SMM menedjeri, býhgalteri ári pedagogterdiń kómekshisi.
– Tańerteń jumysqa asyǵamyn, óıtkeni jumysymnyń mán-maǵynasy bar, ózgelerge kómegi bar. Únemi tunjyrap, nege men osyndaı bolyp týdym, nege men ákesiz óstim dep eńseńdi túsire bergennen ne paıda?! О́mirimdi ókinishpen, ókpe-renishpen emes, barynsha qyzyqty, mándi ótkizgim keledi, – dep Aqbota UNICEF Talks alańyna jınalǵandarǵa úlken motıvasııa berdi.
UNICEF Talks-tiń taǵy bir spıkeri – Semeı oblysyndaǵy ıadrolyq jarylystardyń zardabyn shekken Dıana Myrzaǵalıeva. Ol IýNISEF-tiń volonteri retinde múgedek balalardyń qoǵamda áleýmettenýi boıynsha halyqaralyq joba uıymdastyrǵanyn aıtyp berdi. Onyń sózinshe, joba tálimgerleriniń kómegimen balalar óz qabiletterin anyqtap, talantyn damyta alady.
«UNICEF Talks-tiń maqsaty – balalar men jastarǵa ózderiniń múddesin qozǵaıtyn barlyq máseleler boıynsha jeke kózqarastaryn erkin bildirip, qoǵammen bólisý úshin sóz sóıleýge ashyq alań berý», deıdi is-sharany uıymdastyrýshylar.
– IýNISEF-tiń urany balalar men jastar týraly kez kelgen sheshim eń aldymen solardyń múddesi, pikirleri eskerile otyryp qabyldanýǵa tıis degendi bildiredi. Ol sheshim ekologııalyq saıasat, qalalyq qurylysty josparlaý nemese mekteptegi tamaqtanýǵa qatysty da bolýy múmkin. Biz jastar, bolashaqta qandaı álemde ómir súrgimiz keletini jaıly oılanamyz, ýaıymdaımyz. Biz ony teń quqyly jáne ınklıýzıvti túrde kóremiz. Kez kelgen shekteýge, kemsitýge jáne qýdalaýǵa jol berilmeıtin álem retinde kóremiz. UNICEF Talks konferensııasynda spıkerler arqyly osy álemge – «Erteń» dep atalatyn álemge kóz sala aldyq. IýNISEF-pen birge biz barlyq eresekterdi álemdi búginnen bastap jaqsy jaqqa qaraı ózgertýge shaqyramyz, – dedi IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy Izgi nıet elshisi Dınara Sádýaqasova.
IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dızenniń aıtýynsha, 20 qarasha – Dúnıejúzilik balalar kúni – búkil álemdi bir maqsatqa biriktiretin kún. «Árbir bala qaýipsizdikte ómir súrip, bilim alyp, óz áleýetin júzege asyrýǵa tıis. Bul kúni búkil álemde IýNISEF balalar men jastardyń úni estilýi, olardyń pikirimen sanasýy úshin kóptegen is-shara uıymdastyrylady. Kóbine balalardyń múddesine, olardyń pikirin bildirý quqyǵyna qatysty máseleler qaltarysta qalyp qoıyp jatady. Sol sebepti UNICEF Talks alańynda erkin pikir bildirý quqyǵy júzege asyrylyp otyr. Spıkerler óz ıdeıalarymen bólisti, al bul ıdeıalar qatarlastaryn shabyttandyrady degen senimdemin», dedi IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dızen.
