Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, rejısser Huseıin Ámir-Temirdiń taǵdyryn teatrmen baılanystyrǵanyna 60 jylǵa jýyqtapty. Almatydaǵy О́ner ınstıtýtyn bitirgen jas Qaraǵandy, Qyzylorda teatrlary sahnasyna talaı keıipkerdi alyp shyqty. «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» qoıylymy arqyly rejısser retinde tanyldy.
– Máskeýdegi GITIS-ti bitirip kelgennen keıingi qoıǵan tyrnaqaldy dúnıem T.Ahtanovtyń «Mahabbat muńy» boldy ǵoı. Al oǵan deıin ózim basqa spektaklderde onaı júrip, jastardyń basyn qosyp sahnaǵa shyǵarǵan osy «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdyń» orny bólek, – deıdi rejısser. – Odan beri qanshama sý aqty, kóp dúnıe ózgerdi. Kezinde teatrdaǵy ár qoıylym qadaǵalanyp, onyń tárbıelik jaǵyna basa mán beriletin. Qazir ondaı talap joq. Aqsaqalymyz Sábıt Orazbaevtyń bir týyndysy «Tazarǵyń kelse – teatrǵa bar» dep atalmaı ma? Sol aıtqandaı, teatrdyń negizgi mıssııasy rýhanı tazartý bolýy kerek.
Teatrǵa júzdegen kórermen keledi. Olardyń árqaısysy óner oshaǵy tabaldyryǵyn túrli oımen attaıdy. Mine, solar bar ýaıym-qaıǵysyn, kúndelikti kúıbińdi umytyp, spektakldiń ón boıynda sahnadaǵy akterlermen birge «ómir súrse», solar kúlse – jymıyp, jylasa – kórermenniń de qabaǵyna muń uıalasa, úıine oılanyp qaıtsa, bizdiń maqsattyń oryndalǵany.
Rejısser sóılep otyr. Jalpy bul teatrdyń tarıhy sonaý 1955 jyly Jetisý óńirindegi Eńbekshiqazaq, Aqsý, Qaratal kolhoz-sovhoz teatrlarynyń negizinde qurylǵan kezden bastalady. Sol kezde-aq M.Áýezov pen L.Sobolevtiń «Abaı», M.Áýezovtiń «Qarakóz», «Qaraqypshaq Qobylandy», Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» sekildi súbeli pesalaryn qoıǵan teatrdyń bas rejısseri Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi Jaqyp Ábiltaev edi.
Taldyqorǵan oblysynyń taraýyna baılanysty teatr 1960 jyly Qazaqstan Mádenıet mınıstrliginiń qaýlysyna sáıkes Syr óńirine qonys aýdaryp, shymyldyǵyn Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» tragedııasymen ashty.
Jetisýdan Syrǵa qonys aýdarǵan ártister quramynda keıin esimderi teatr tarıhynda altyn árippen jazylǵan Baımolda Baımuqanov, Káden Balǵynbaev, Sholpan Bákirova, Ábdiǵumar Kánetov, Saǵymbek Raqyshev, Qydyrma Kópbaev, Káshıfa Kópbaeva, Aınataı Manasbaeva, Shárip Márdenov, Halyq Saýryqov, Raısa Táshibaeva, Jibek Baǵysova, Serik Shotyqov, Rystaı Aldamjarova, Turysjan Aınaqulovtar tabysty shyǵarmashylyq eńbek etti. Keıin ártister quramy Pahraddın Qýanyshev, Izbasqan Shákirov, Jorabek Shúlenbaev, Ulbataı Baıadilova, Aıymtory Taıǵarınova, Qalmahan Bısembınov, Oralbek Ábdimomynov, Ybyrahym Ramanqulov, Zaǵıpa Sáýlebaeva, Oraz Násimhanov, Sánim Masına sekildi ónerpazdarmen tolyqty.
О́ner kóshiniń alǵashqy leginde Qyzylordaǵa júk kóliginiń júrgizýshisi bolyp kelip, keıin Qazaqstannyń Halyq ártisi ataǵyn ıelengen talantty ártis, marqum Serik Shotyqov aǵamyz sol kezeń jaıly esteliginde bylaısha tolǵanar edi.
«Qyzylordaǵa 1960 jyldyń 16 naýryzynda keldik. Alǵashqyda tosyrqasaq ta tez úırendik, ásirese, bizdi ónerge sýsaǵan Syr eliniń yqylasy qanattandyrdy. Sol kezde obkom qyzmetkerleri úshin salynyp jatqan 3 qabatty úı kúni-túni kúzetilip, qurylys aıaqtala salysymen bizge, teatr ártisterine berildi. Asqar aqynnyń atyn ıelengen qazirgi mádenıet úıiniń sahnasyna alǵash shyqqan da biz boldyq. Osylaısha Qyzylorda qaıtadan teatrly qalaǵa aınaldy».
Osy jyldary qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri, Qazaq KSR-niń halyq ártisi Asqar Toqpanovtyń «Abaı» spektaklin sahnalaýy jergilikti óner ujymynyń alǵashqy tabysy bolsa, 1967 jyly belgili rejısser Maman Baıserkenov sahnalaǵan Vsevolod Vıshnevskııdiń «Optımıstik tragedııa» spektakli úshin Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty atanǵany óner oshaǵynyń tuńǵysh belesi edi.
Burynǵy men búgingini salystyrǵan rejısser áńgimesi keshegi kúnniń sýretterin kóz aldymyzǵa ákelgendeı.
– Biz jas kezimizde kóp jańalyqty kádimgi radıodan tyńdaıtynbyz. Tipti keshegi toqsanynshy jylǵa deıin Qyzylordada jergilikti telearna bolǵan joq. Al qazir she... Ár úıdiń tórinde aýqymyna júzdegen arnany syıdyrǵan telearna qosylyp tur. Álemdi kóz aldyńa ákelip tosatyn ınternetiń taǵy bar. Osynyń bári teatr kórermenderiniń talǵamyna áser etedi. Osydan 20-30 jyl burynǵy men qazirgi kórermenniń arasynda aspan men jerdeı aıyrmashylyq bar. Bul teatrdy toqyraýǵa ushyratpaı, qamshylap otyrady. О́ner ordasyna kelgen adamnyń talǵamynan shyǵý úshin izdenesiń. Tarıhı dramalardyń ózin qazirgi qubylysqa baılanystyryp qoıýǵa tyrysasyń. Áıtpese, kórermen joǵaltamyz.
Ujym osydan 10 jyl buryn Túrkııanyń Konııa qalasynda ótken «Myń tynys jáne bir daýys» atty túrkitildes teatrlardyń halyqaralyq festıvaline túrik dramatýrgy Torǵaı Nardyń «Tóbekóz» spektaklimen qatysyp, arnaıy dıplommen marapattaldy. Sál keıindeý Ulybrıtanııada ótken qazaq óneriniń kúnderi aıasynda Dýlat Isabekovtiń «Eski úıdegi eki kezdesý» dramasyn Anglııa astanasy Londonnyń tórinde ornalasqan Brıtan koroldik mýzykalyq teatr sahnasynda talǵampaz aǵylshyn kórermenderine usyndy. Bul qoıylym shetel sahnasyndaǵy qazaq tilinde kórsetilgen tuńǵysh spektakl. Syr boıyndaǵy óresi bıik óner ujymynyń bul qadamy qazaq ulttyq dramatýrgııasynyń jańa kezeńge aıaq basqanyn kórsetti.
Kóp uzamaı teatr ujymy Shotlandııanyń Edınbýrg qalasynda ótken halyqaralyq «Frındj» óner festıvaline shaqyrtý aldy. Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» pesasynyń jelisi boıynsha sahnalanǵan «Aqbaıan» qoıylymy joǵary baǵalanyp, spektakl rejısseri Huseıin Ámir-Temir, ártister Zálıpa Tólepova, Qanat Arhabaevtar Eýropanyń «Altyn kitabyna» endi.
Rejısserdi tyńdaıyqshy...
– Keıbir jazýshylarymyzdyń «qoǵamdaǵy qubylystardy jyldar boıy ábden qorytyp, shyǵarmaǵa aınaldyrǵany durys» degen pikirin estip qalamyn. Biraq bul dramatýrgııaǵa júrmeıdi. Sahnadan búgingini kórsetpeseń, kórermen teris aınalady. Mysaly, osy «Frındj» festıvalinniń basty sharty – qoıylym 55 mınýttan aspaý kerek. Dekorasııanyń qoıylyp, jınalýynyń da belgilengen ýaqyty bar. Osylaısha «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» jelisimen qoıylǵan dúnıemizge ulttyń mádenıetin kórsetý úshin án-jyr, aıtys, bı qostyq. Qoıylymda Jantyq múldem joq. Qozy men Baıan ólmeıdi, ekeýi qosylyp, muratyna jetedi. Festıvalde úsh kún qatarynan qoıylǵanda kórermen qatary kemigen joq.
Spektaklden dál osy ýaqyttaǵy ózekti máseleniń ıisi shyǵyp turýy kerek. Mysaly, Taldyqorǵan teatrynda júrgenimde «Eńlik – Kebekti» qoıdym da, birinshi planǵa Keńgirbaı bıdi shyǵardym. Ol sahnada eki jasqa qatań kesim aıtqan ádiletsiz jan emes, eldiń birligi buzylmas úshin neden de taıynbaıtyn bı retinde kórindi. Sol tusta Jetisýda qazaqtar men sheshen ultynyń jastary arasynda tóbeles bolyp, máseleniń ýshyǵyńqyrap turǵan ýaqyty edi. Sol jaǵdaıdy sahna arqyly kópke osylaısha uqtyrdyq. Kórermen óte jaqsy qabyldady. Áıgili teatrtanýshy Baǵybek Qundaqbaevtyń «Bul – «Eńlik – Kebek» jaıyndaǵy jańa sóz» degen baǵasy mereıimizdi ósirdi.
Qazirgi kórermenge zamanaýı dúnıeler jaqyn dedik qoı. Osy teatr sahnasynda júrip jatqan «Nashaqor týraly novella», «Kezdesý men qoshtasý», «Áıel taǵdyry» spektaklderine jurttyń qyzyǵýshylyǵy aıryqsha.
Teatr dese kóz aldymyzǵa júzdegen adam jınaıtyn keń zal, atshaptyrym sahna kele qalady. Múmkin bizge de batystaǵydaı jıyrma-otyz kórermen jınap, podvalda qoıylym qoıa beretin úrdis kerek shyǵar. Mysaly, osy teatrdyń jertólesinen ashqan laboratorııamyzda 3 spektakl júrip jatyr. Kórermeni 50 adamnan aspaıdy. Solardyń ishindegi «UBT kilti» qoıylymynyń kórermeni muǵalimder men joǵarǵy synyp oqýshylary.
Ár qoıylymyn óziniń kókeıdegi oıynyń bir parasy sanaıtyn rejısser osy ýaqytqa deıin júzdegen qoıylym sahnalapty. «Al osynyń ishinen kóńilińizdi alabóten terbegeni qaısysy?» deı qalsańyz alty-jeteýin ǵana sanap berer edi. Taǵdyryn teatrǵa teligen jannyń talaby osyndaı.
Taǵdyr demekshi, osydan on jyl buryn ónerde de, ómirde de qatar júrgen jary Álııadan aıyrylyp qalǵanda osy teatrdan jubanysh tapty. Qarashanyń qara sýyǵynda qalǵandaı qaltyraǵan janyn osylaısha jylytty. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Álııa Arysbaeva qyryq jyldyq óner jolynda júzdegen keıipkerdi kórermen aldyna alyp shyqqan daryn ıesi edi.
Bir shańyraqtyń astynda eki birdeı óner adamynyń ǵumyr keshýi ońaı emes. Biraq otbasynan tárbıe, Hadısha Bókeevadaı úlken óner ıesinen tálim alǵan jary Husekeńniń qabaǵyna kirbiń, ústine qylaý juqtyrmady. Qyzylorda men Taldyqorǵan teatrlarynyń bedeldi aktrısasy boldy. Dertimen arpalysyp jatqanda da azamatynyń jaǵdaıyn oılap ketken Syrdyń sulý Álııasynyń óneri men ómiri jaıly aıtylar áńgime áli alda.
– Týyp-ósken orta, ónerdegi jol týraly jalǵastyra jazyp kele jatqan dúnıelerimniń alǵashqysy «Bir sahna – egiz ǵumyr» Álııa ekeýmizge arnalǵan. Odan keıin «Sen jáne men» degen taǵy bir kitap jazdym. Oıyńdy aq qaǵazǵa túsirseń, saǵynyshyń saıabyrsyp, boıyń jeńildep qalady eken. Ǵumyrym jetkenshe Álııanyń ómir hám óner baıanyn jazýǵa bel baıladym.
Rejısser qabyrǵadaǵy qaz-qatar tizilgen sýretterge qarap oılanyp qaldy. Tyqyldaǵan saǵat tili ýaqyttyń túske tarmasqanyn kórsetip tur. Ol ornynan turdy da esikke bettedi. Sahnada ártister kútip tur.
Erteń – premera.
Qyzylorda
