Saılaý aldyndaǵy kezeńde jalǵyzbasty analarmen kezdesip, olardyń saýaldaryn tyńdap, balasyn jalǵyz ózi tárbıelep otyrǵan ata-anaǵa degen qoǵamnyń kózqarasyn túbegeıli ózgertkisi keletinin aıtty.
Quqyq qorǵaýshy memleket qazir alıment tólemeıtin aram pıǵyldy adamdarmen qalaı kúresip jatqanyn jetkizdi. Ol eń bastysy, tolyq emes otbasylardyń mártebesin resmı túrde zańmen bekitip, júıeni qaıta qaraý qajet dep sanaıdy. Sonda olar da kópbalaly analar sııaqty, memleket tarapynan járdemaqy men basqa da qoldaýlarǵa ıe bolady. Qazirgi ýaqytta jalǵyz basty ata-analar úshin bólek sanat joq.
«Alıment tólemeý – keń taralyp jatqan óte ózekti problema. Jalǵyzbasty analar alımentti surap almaýy kerek, burynǵy kúıeýi men birge turatyn adamdardyń artynan júgirmeýge tıis. Onsyz da olar balalaryn ósirip, olarǵa bilim, laıyqty tárbıe beredi. Sol sebepti de, áıelder barlyq jaýapkershilik júgin óz moıyndaryna almaýy qajet», dedi Saltanat Tursynbekova.
Quqyq qorǵaýshy IIM-ge silteme jasaı otyryp, statıstıka kórsetkishterimen bólisti.
«2021 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 139-baby boıynsha alıment tólemegeni úshin 300-den astam boryshker qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy, olardyń jartysy naqty jaza merzimderin aldy», dedi ol.
Bul rette qaryzdyń jalpy somasy júzdegen mıllıard teńgeni qurasa, sot oryndaýshylar myńdaǵan isterdi júrgizip jatyr.
Aqtaýdaǵy kezdesýlerdiń birine balaly kelinshek qatysty.
«Eki jyl buryn men balama alıment suradym. Ákesi alıment tólemeıdi jáne tólegisi de kelmeıdi. Quqyq qorǵaý organdary odan eshteńe óndire almaý úshin óziniń atyndaǵy úıdi basqanyń atyna aýdaryp, jumysyn tastap ketken. Áýeli ákeligin moıyndaǵan, endi kelip aqyly DNK saraptamasyn suraıdy», dep shaǵymdandy ol quqyq qorǵaýshyǵa.
Áıel alıment óndirýdiń qoldanystaǵy ádisteri tıimsiz dep sanaıdy.
Saltanat Tursynbekovanyń aıtýynsha, alıment óndirýdegi basty máselelerdiń biri – boryshkerdiń kirisin anyqtaýdyń tıimdi ádisteriniń joqtyǵy. Eger boryshkerdiń jumysy bolmasa jáne jumys izdeýge tyryspasa, onda alımenttik qaryz ortasha respýblıkalyq jalaqyǵa súıene otyryp aıqyndalady.
«Sot oryndaýshylary boryshkerdiń múlki týraly aqparatty tek ashyq kózderden alady. Mysaly, onyń resmı tabysynyń somasy 50 myń teńge ekeni kórsetilse, odan alıment retinde iri somany óndirý múmkin emes. Sot oryndaýshysy tarapynan onyń qymbat kólikti qaıdan alǵany jáne shetelge qandaı aqshaǵa baratyny týraly túsinikteme berýdi talap etý shekten shyqqandyq dep sanaıdy», dep pikir bólisti ol.
Saltanat Tursynbekova sarapshylardyń derekterine súıene otyryp, tórt tańbaly aıyppul salý nemese eki jylǵa deıin qamaýǵa alý olardyń alıment boıynsha mindettemelerin oryndaýyna is júzinde eshqandaı áser etpeıtinin aıtty. Sebebi alıment tólemeıtin azamatqa qatysty qylmystyq is qozǵalǵan kezde ol az ǵana somany, aıtalyq, birneshe myń teńge tólep, jaýapkershilikten jaltarýy múmkin.
Boryshkerge alıment tolyq tólengenge deıin elden ketýge ýaqytsha shekteý qoıý, sondaı-aq lısenzııalardan, kólik júrgizý quqyǵynan aıyryp, túrli ruqsattar men arnaıy quqyqtardy berýge jáne qoldanýǵa ýaqytsha tyıym salý – eleýli shara bolyp tabylady. Biraq bul áli de jetkiliksiz dep esepteıdi quqyq qorǵaýshy.
«Alımentterdi turaqty tólemeıtinderge áser etý mehanızmi jetkilikti tıimdi emes ekenin moıyndaý kerek. Nege jaǵdaı ózgermeıdi?», dep atap ótti kandıdat.
Aıta keteıik, Saltanat Tursynbekova tolyq emes otbasyn qoldaý taqyrybyn kópten beri kóterip keledi. Ol óziniń saılaýaldy baǵdarlamasy aıasynda tolyq emes otbasylardyń mártebesin zańnamalyq turǵydan bekitýdi, sondaı-aq otbasynyń qıyn jaǵdaıyna baılanysty turǵyn úıdi ádil tańdaý jáne bólý mehanızmin ázirleýdi usynady.
Qazir jalǵyzbasty ananyń mártebesi qazaqstandyq zańnamada bekitilmegen, sondyqtan arnaıy járdemaqylar men tólemder joq. Asyraýshysy qaıtys bolǵan jaǵdaıda ata-ananyń biri memleket tarapynan qarjylyq qoldaýǵa ıe bola alady, biraq ajyrasý bolsa, onda eshqandaı qoldaý kórsetilmeıdi.
Eńbek kodeksinde «Bala tárbıelep otyrǵan jalǵyzbasty ana» degen uǵym bar. Kodekske sáıkes, shtat qysqarǵan kezde mundaı áıelderdi jumys berýshiniń bastamasy boıynsha jumystan shyǵarýǵa bolmaıdy. S.Tursynbekovanyń paıymynsha, bul azdyq etedi.
«Men Eńbek mınıstrligi ókilderiniń «ajyrasýdy kóbeıtpeý kerek, nekesiz balalardyń týýyn yntalandyrmaý kerek» degen pikirlerin oqydym. Sondyqtan Qazaqstanda «jalǵyzbasty ana» uǵymy qarastyrylmaıdy. Degenmen, men bul pikirmen túbegeıli kelispeımin. Qazaqstanda qazirdiń ózinde árbir úshinshi neke buzylyp jatyr. Onyń ústine bul álemniń barlyq damyǵan elderinde bar úrdis. Siz de munymen kúrese alasyz. Men únemi otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtý kerek dep aıtamyn. Biraq elimizde qoldaýdy qajet etetin jalǵyzbasty analardyń múddesi úshin ǵana ajyrasýmen kúresýge bolmaıdy», dedi ol.
Quqyq qorǵaýshy ákesiz bala tárbıelep otyrǵan áıelderge arnaıy kómek kórsetiletin keıbir elderdi mysalǵa keltirdi.
Fransııada arnaıy járdemaqy bar. Balaǵa alıment tólenetini mańyzdy emes. Eger áıel jumys isteıtin bolsa, ol aıyna 177,5 eýro kólemindegi qosymsha kómekke senim arta alady. Eger anasy esh jerde jumys istemese, onda júktiliktiń sońǵy aılarynda ol 400-den 600 eýroǵa deıin ala alady. Bala týǵannan keıin jáne ol úsh jasqa tolǵanǵa deıin aı saıyn 600-den 800 eýroǵa deıin tólenedi.
Amerıka Qurama Shtattarynda jalǵyzbasty analarǵa arnaıy soma túrindegi járdemaqy joq. Degenmen jalǵyzbasty analarǵa kóptegen járdemaqy, azyq-túlik talony jáne belgili bir qyzmet úshin shaǵyn aqshalaı tólemi bar karta beriledi. Kómek grant túrinde kórsetiledi.
«Jalǵyzbasty analardy qoldaý – damyǵan elderde qalypty tájirıbe. Qoǵamnyń bul bóligin nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy, bul másele jyldan-jylǵa kúrdelenip barady. Biz oǵan jaı ǵana kózimizdi jumyp, másele ózdiginen sheshiledi dep úmittene almaımyz. Joldarda ilingen balalarǵa alıment tóleý qajettigi týraly jarnama bannerleriniń barlyǵy jumys istemeıdi. Júıeni túbegeıli ózgertý mańyzdy, al jalǵyz ózi birneshe balany tárbıelep otyrǵan áıelge degen kózqarasty da ózgertý kerek. Jalǵyzbasty analardy joǵary deńgeıde – memlekettik deńgeıde qoldaýdy qolǵa alsaq, túsinik te ózgeredi», dedi Saltanat Tursynbekova.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdat Saltanat Tursynbekovanyń saılaý qorynan tólendi
