Janarsyz barys jáýteńdeıdi nemese kıeli ańnyń obaly kimge?

Jaqynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń astanasy – Bishkek qalasynda atalǵan jyrtqysh túrin saqtap qalýǵa arnalǵan ha­lyq­aralyq jıyn ótti. Qar barysy men onyń ekojúıelerin saqtaý jónin­degi jahandyq baǵdarlamanyń (GSLEP) bas­qarýshy komıtetiniń jetinshi otyrysyna elimizdiń atynan qatysqan Ekolo­gııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń vıse-mınıstri Álııa Sha­la­bekova Qazaqstanda osy ańnyń erek­she qorǵalatyn 9 tabıǵı aýmaqta meken­deıtinin atap ótipti.

– Qar barysy – Qazaqstannyń sırek kezdesetin iri jyrtqyshtarynyń biri. 1978 jyly elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizildi. Atalǵan jyrtqysh – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik sımvoly. Sonymen qatar onyń qazaq halqynyń baǵa jetpes tabıǵı jáne mádenı murasyn beıneleıtin úlken qoǵamdyq mańyzy bar, – degen vıse-mınıstr elimizde júr­gizilip jatqan jumystar arqyly qar bary­syn saqtaý boıynsha kóptegen má­sele oń sheshilip jatqanymen, joıylyp ketý qaýpi áli de ózekti bolyp qala beretinine toqtaldy. Solardyń arasynda brakonerlik jáne qar barysy derıvattarynyń zańsyz saýdasy da bar.

О́zimiz kýá bolǵan myna bir oqıǵa áli kúnge deıin kóz aldymyzdan ketpeıdi. 2021 jyldyń 5-11 qyrkúıek kúnderi Eýropalyq odaqtyń «WECOOP» («Eýropalyq odaq – Ortalyq Azııa: sý resýrstary, qor­shaǵan orta jáne klımattyń ózgerýi sala­syndaǵy yntymaqtastyq») jobasy aıasynda Ortalyq Azııa jýrnalısteri ara­synda ótken «Bıoalýantúrlilikti qal­­pyna keltirý – bizdiń jalpyǵa ortaq mindetimiz» atty halyqaralyq baıqaýdyń jeńimpazdary «aıyr qalpaqty» aǵaıyn­dardyń astanasynda ótetin jıynǵa sha­qyrtý aldyq.

Bishkekte ótken marapattaý saltanaty men Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııa memleketteriniń ekologııalyq má­se­leleri men onyń sheshý joldaryna arnalǵan «Tabıǵı ekojúıeler – klımatty turaqtandyrýdyń negizgi mehanızmderi» atty keńesinen keıin qyrǵyz baýyrlarymyz apta boıy óz memleketinde qor­shaǵan ortany qorǵaý, tabıǵat pen sırek kezdesetin janýarlar, ań-qustardy saq­tap qalý jolynda jasap jatqan ju­mystarymen tanystyryp, respýblıka oblys­taryn armansyz aralatty. Sonda baıqaǵanymyz, qyrǵyz aǵaıyndar dál osy ekologııa máselesine kelgende bizden ozyp tur. Aıyr qalpaqty baýyrlar qorshaǵan ortany qorǵaýda shetinen elshil. Atqaryp jatqan jumystaryna qarap súısinesiń. Ár aýyldyń qarapaıym turǵyny tabıǵatty saqtap qalýǵa óz úlesin qosýdy paryzym dep sanaıdy. Buǵan aıaǵymyzdy attap bas­qan saıyn kóz jetkize tústik.

Bir ǵana mysal. Ystyqkól oblysynyń Qara-Talaa aýylyndaǵy «Aq-Bulun» qo­ryǵynyń jeri aýksıonǵa shyǵarylyp, bir kúnniń ishinde arab sheıhterine satylyp ketedi. Satyp alǵan sheıhter mun­daǵy kól men ormannyń ań-qustaryna qus salyp, saıatshylyqpen aınalysýdy maqsat tutqan. Osyny estigen aýyl turǵyndary jappaı bas kóterip, kúıi qashqan qoryq pen ondaǵy sırek kezdesetin ań-qustardy saqtap qalýǵa baryn salady. Aýyl turǵyndary arasynan arnaıy bas­tamashyl top qurylyp, memleketke talap-tilekterin jetkizedi. Kóp uzamaı, turǵyndar jeńiske jetip, arab sheıhtarymen bolǵan kelisimniń kúshi joıylady.

Sol sekildi, «Sý mýzeıi» deısiz be, jer­gilikti ekolog Evgenııa Postnovanyń «Ekoúıi», Sarýý aýylyndaǵy «Jýýký» qoryǵy, «Planertalyq kóz» kıiz úı lageri, «Barystyń kóz jasy» atty ańyzǵa sebep bolǵan «Barskoon» shatqaly, spırýlın fermasy, «Jerdegi jumaq» atanǵan «Ala-Archa» Ulttyq tabı parki – bári óz aldyna bólek áńgimeni qajet etedi.

Qyrǵyzstandaǵy Shý oblysynyń kishkentaı ǵana Novopokrovka aýylynyń turǵyny Saltanat Seıitova óz úıinen «Jabaıy ańdardy ońaltý ortalyǵyn» ashqan. Ony jergilikti turǵyndar «Úlken júrek ıesi» dep ataıdy. Ol brakonerlerden zardap shekken nemese jaralanǵan ań-qustardy emdep, qaıtadan qatarǵa qosý­men aınalysady. Al óz erkimen kún kóre almaıtyndaryn ortalyqta panalatyp, baǵyp-qaǵady. Bul úshin «Býgý-Ene» dep atalatyn arnaıy qoǵamdyq qor da qurǵan. Ań-qustardyń qamqory Seıitovanyń aýlasyn naǵyz haıýanattar baǵy dersiz. Tipti munda siz haıýanattar baǵynda kezdes­tirmeıtin ańdar da júr. Olardyń taǵdyr­lary da árqıly. Mundaǵy ár ja­nýar­dyń óz hıkaıasy bar. Biri daýasyz dert­ke shaldyqsa, ekinshisi máńgilikke usha almaıtyn bolyp qalǵan. Qaskóılerge jem bolyp, jaraqat alǵandary da kezdesedi. «Jyrtqysh ań ǵoı» deseńiz de, halderi aıanyshty.

Saltanat eń aldymen ońaltý ortaly­ǵyndaǵy qasqyrlarmen tanystyrdy. Temir tordyń ishine moınymyzdy soza qara­dyq. Qasqyr kórinbeıdi. Keıipkerimiz ishine kirip, aǵash úıshiktiń artynda tyǵylyp jatqan túz taǵylaryn birinen soń birin kóterip alyp shyǵyp, kórsetken soń ǵana jaǵdaıdy túsingendeı boldyq. Ádette, qasqyrdan qoryqpaıtyn jan bol­maı­tyny ras. Al myna arlandar bizge úrke qarap, kózderi jáýdirep tur. Bireýi­niń moınyndaǵy temir symnyń izi áli kúnge deıin jazylmapty. Saltanatqa bul qasqyrlardy jergilikti qoryqshylar ákelip bergen. Ekeýin de qalyń symmen baılap-matap, ábden qınap, dalaǵa laqtyryp ketipti. Sodan da bolar, qan­sha jerden jyrtqysh bolǵanymen, jas­qanshaq, áli kúnge deıin adamdarǵa qorqa qaraıdy.

Ortalyqtaǵy túlkiniń jaǵdaıy da qasqyrdyń taǵdyryna uqsas. Osynda kelgenshe kishkentaı ǵana denesiniń jara­qattardan saý-tamtyǵy bolmapty. Búginde Saltanattyń arqasynda jazylyp, qatarǵa qosylǵanymen, julynǵan tabanynyń kesirinen aıaǵyn durystap basa almaıdy.

Munda sany jaǵynan eń kóp jyrt­qyshtar – sileýsinder. Úsh úıge bólip qa­malǵan olar alǵashynda ekeý ǵana bol­ǵan. Ortalyqta balalap, kóbeıgen. Biz kelerden bir kún buryn ǵana bireýi belgisiz aýrýdan ólipti. «Sileýsinder qan­sha jerden jyrtqysh ań bolǵanymen, júrekteri álsiz. Qatty soqqanda jary­lyp ketýge deıin barady. Sosyn aýrýǵa tózimsiz», deıdi Saltanat. Torǵa jaqyn­daǵan bizge olar azýyn kórsetip, kádimgideı aıbat shegedi. Odan, jalpy, ortalyqtaǵy birde-bir jyrtqyshtan qoryqpaıtyn – tek Saltanat. Kez kelgen jyrtqyshtyń toryna kirip, emin-erkin ustap júr. Sileýsinderdiń onyń arqasynda sekirip, erkelep júrgenine qyzyqqan biz Saltanattyń ruqsatymen, sileýsinniń tólin qolymyzǵa alyp, kóterip kórdik. Ne degenmen taý-tasty kezip, jyń­ǵyl-jyńǵyldyń arasynda júretin jyrt­qysh ań emes pe, tól degenmen, yryldap qoıady.

Osy ortalyqta Qazaqstannyń qar barysy da bar. Kádimgi barys. Ony alǵash kórgen kezde kózimiz uıasynan shyǵyp kete jazdady. «Bizdiń» brakonerler atyp, oń jambasyn jaralaǵan. Eki kózi múl­dem kórmeıdi. Ańshylardan qashqanda tasqa soǵylyp, janarynan aıyrylypty. Saltanatqa bul barysty Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń shekarasyndaǵy Qyrǵyz Alataýynyń tómengi jotasynan shekarashylar taýyp alyp, ákelip beripti. Barystyń oń jambasyn emdep jazǵanmen, qos janaryn qalpyna keltirý múmkin bolmaǵan. Onyń bas súıeginen jetpiske jýyq bytyra oǵyn alǵan. Tipti onyń kózin emdeý úshin Saltanat álemniń zoolog dárigerlerinen kómek surap, óziniń áleýmettik jelilerdegi paraqshalarynda aǵylshynsha post jazypty. Onyń bul jazbasyna ún qatqan nemis eriktisi Gýr­dýn Germanııadan arnaıy kelgen. Biz Salta­nattyń ortalyǵyna barǵanda, onyń kel­genine bir aptadan asypty. Germanııalyq eriktimen sóılesip kórip edik, ol barystyń kózin qaıtadan qalpyna keltirý úshin nemis dárigerlerimen keńeskenin aıtty. Olar úmit joq ekenin jetkizgen.

Saltanattyń aıtýynsha, germanııalyq erikti barystyń em-domyna kerekti dári-dár­mekter men kúndelikti asyna dep qo­maqty qarajat ta ala kelgen. Gýr­dýn – ma­mandyǵy boıynsha sáýletshi, jan-janýar­lardy qatty jaqsy kóredi. Sondyqtan da, olardan qoldan kelgen kómegin aıamaıtyn kórinedi.

– Bul barys jarty jyl degende óz-ózine zorǵa keldi. Adam sekildi kúızelip, úreılengen kezi kóp. Tamaq ishpeı qoıǵan kúnderi kóp boldy. Basynda dybysqa múldem jaýap qatpaıtyn. Keıin tas laqtyrý sekildi tásilderdi qoldana otyryp, dybystarǵa nazar aýdarýdy úırettik, – deıdi S.Seıitova.

Osylaısha, búginde elimizdiń sımvoly sanalatyn atalǵan qar barysy álgi ortalyqta qazaqstandyq qaskóılerdiń zulymdyǵynyń tiri belgisindeı bolyp ómir súrip jatyr.

Osy oraıda aıta ketý kerek, mundaǵy qyrandardyń da taǵdyry kóńil tolqytady. Ortalyqta barlyǵy alty búrkit bolsa, sonyń úsheýi – Qazaqstanǵa «tıesili». Bir qyrandy sıraǵy aǵashqa baılaýly kúıinde taýyp alypty. Ony turǵan torynan shy­ǵaryp kórsetip edi, álgi búrkit aýlany bir aınaldy da «úıine» qaıta kirdi.

– Kúndelikti tirligi sol. Qanatyn qaǵa almaıdy. Taýyq sekildi, aınalshyqtaıdy da qoıady. Ushýǵa úırenbegen, – deıdi keıipkerimiz.

Bizdi «qazaqstandyq» búrkitter qatty qyzyqtyrdy. Saltanattyń aıtýynsha, ony áleýmettik jelidegi jarnamadan kórip, satyp alypty. Úsheýi de Býrabaıdan kelgen. Olardy sonda fotoǵa túsirý úshin paı­dalanǵan kórinedi. Qyrandardy qysta qol­ǵa ustaý qıyn jáne basy artyq shyǵyn bol­­ǵan soń, qojaıyndary satýǵa shyǵa­rypty.

– Barlyq elde búrkitterdiń taǵdyry qıyn, – deıdi Saltanat, – Olar kóp jerlerde Býrabaıdaǵy sekildi «tiri eksponat» retinde paıdalanylady. Bizde de solaı. Al olarmen fotoǵa túsý «naýqany» aıaqtalǵan soń, ómirleri qıyndaı túsedi. Olarǵa azyq taýyp berý qymbatqa shyǵady. Sondaı kezderde jappaı satylymǵa shyǵarady. Olardy «eksponat» retinde paıdalanǵan shaqtarda da durys qaramaıdy. Ýaqtyly tamaqtandyrmaıdy. Qanatyn jazyp, ushýǵa úıretpeıdi. Mysaly, bizdiń Bishkek­ten kelgen qyran ashyǵyp qalǵany son­shalyq, úsh saǵat boıy demalmastan tamaqtan basyn alǵan joq. Búrkitter orta­lyqqa kelgen kúnniń ózinde usha alma­ǵandyqtan, ómiriniń sońyna deıin kúnderin temir torda ótkizýge májbúr.

Jaralanǵan jabaıy janýarlardyń «anasyna» aınalǵan Saltanat osy orta­lyǵy úshin memleketten bir tıyn kómek almaıtyn kórinedi. Oǵan keıde jekelegen azamattar qoldaý kórsetedi. Kórshi-kólem, aýyl turǵyndary men eriktiler ańdardy tamaqpen qamtýǵa aragidik qolushtaryn sozady. Jumysshylar jaldaýǵa jaǵdaıy joq. О́zi úsh bólmeli shaǵyn úıde turady. Salta­nattyń qyzy janýarlar men ańdar­dy baǵýǵa qaraılasyp, qolqanat bolyp júr. Ol keleshekte veterınar mamandyǵyn ıgerip, anasynyń júgin jeńildetsem deıdi.

– Kóbisi «janýarlardy bosatyp qoıa berseńshi» deıdi. Biraq bul múmkin emes. Men onsyz da ózderi ómir súrýge qaıtadan beıimdele alatyndaryn jazylǵan soń bosatyp qoıa beremin. Al ózdiginen kún kóre al­maıtyndaryn bosatsam, olar ólip qa­lady, – deıdi úlken júrekti keıipkerimiz.

Áńgimemiz qar barysynan bastaldy ǵoı. Qolymyzǵa qalam alyp, osy maqalany jazýǵa túrtki bolǵan da ózimiz kózimizben kórgen qazaqstandyq qar bary­synyń qıyn taǵdyry edi. Janarsyz jáý­teńdegen qar barysy esime tússe, áli kúnge deıin júregim qanjylaıdy.

Halyq «Ańnyń da kıesi bar» dep beker aıtpaıdy ǵoı...

Nursultan MYQTYBAI,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty