Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Shyǵyn kólemi – 15 mlrd teńge
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda: «Internet jəne telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq əreketterge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Quqyq qorǵaý organdary mundaı qaterlerdi anyqtap, qylmyskerlerdi quryqtaý úshin aqparattyq-saraptama jumysyn kúsheıtýi qajet. Sondaı-aq azamattardyń quqyqtyq jəne qarjylyq saýatyn júıeli túrde arttyrǵan jón», dedi. Prezıdenttiń ózi bul máselege nazar aýdarsa, jaǵdaıdyń qanshalyqty ýshyǵyp turǵanyn paıymdaı berińiz.
Ishki ister mınıstrliginiń Krımınaldyq polısııa departamenti Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy bastyǵynyń orynbasary Rústem Dúısetaevtyń aıtýynsha, búginde azamattardyń aqshasyn aldaý jolymen zańsyz ıemdený – qylmystardyń eń kóp taraǵan túrine aınalǵan.
– Internet alaıaqtyqtyń órshýine pandemııa kezindegi shekteý sharalary erekshe áser etti. Sol kezde tutynýshy halyq onlaın qyzmet kórsetý túrlerine júgindi, taýarlardy ınternet arqyly satyp ala bastady. Sáıkesinshe, bankterdiń qyzmet kórsetýi barynsha sıfrlyq formatqa kóshti. Onlaın qaryzdar men elektrondy aqsha aýdarýlar kóbeıdi. Qazir árbir azamattyń qolyndaǵy telefonda ekinshi deńgeıli bankterdiń mobıldi qosymshalary bar. Sıfrlyq tehnologııalardyń damýy osy mobıldi qosymshalardy paıdalana otyryp jasalatyn urlyqtardyń ósýine ákep soqty, – deıdi IIM ókili.
Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵynyń qyzmetkeriniń aıtýynsha, búginde elimizde azamattardyń qarajatyn aldaý jolymen zańsyz ıemdený – jalǵyz bizdiń elde emes, búkil álemde beleń alǵan ózekti másele.
– Alaıaqtar azamattardy aldaý úshin túrli amaldardy qoldanady. Sol sebepti qylmys sany jyldan-jylǵa kóbeıýde. Tirkelgen isterdi saralap kórgende, alaıaqtar abonenttik nómirdi aýystyrýǵa arnalǵan arnaıy servısterdi (baǵdarlamalyq jasaqtama) belsendi paıdalanatyny baıqalǵan. Iаǵnı baǵdarlamalyq jasaqtamanyń kómegimen shynaıy abonenttik nómirdi ózgertip, jymysqy áreketterin júzege asyrýda. Áleýmettik ınjenerııa ádisterin qoldana otyryp, alaıaqtar shottaǵy kúdikti operasııalar nemese nesıe alý áreketi týraly habarlaıdy. Olar kóbine ózderin banktiń qaýipsizdik qyzmeti, polısııa nemese prokýratýra qyzmetkerleri retinde tanystyryp, banktiń josyqsyz qyzmetkerlerin ustaý boıynsha arnaıy operasııa júrgizilip jatqanyn habarlaıdy. Aqshanyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin azamattardy shottaǵy nemese depozıttegi aqshany qaýipsiz «saqtandyrý» shotyna aýdarýǵa kóndiredi, – deıdi Rústem Dúısetaev.
Jyl basynan beri elimizde ınternet alaıaqtyq boıynsha 17,5 myń qylmys tirkelip, turǵyndarǵa 15 mlrd teńge kóleminde shyǵyn kelgen. Tyǵyryqqa tirelgenderdi áńgimege tartsań, kóbiniń máselesi shaǵyn qarjy uıymdarymen baılanysty. Alaıaqtar birneshe nesıe resimdep, qolyna ustap kórmegen aqshany moıynyna ilip bergen. Áıtpese, naryq qyspaqqa alǵanda ekiniń biriniń esepshotynda mıllıondap qarajat jatqan joq. Mundaı jaǵdaıǵa kóbine zeınetkerler tap bolady. Alaıaqtar ózderin bank qyzmetkerleri retinde tanystyryp, «esepshotyńyzdaǵy qarajatty alaıaqtar sheship alaıyn dep jatyr» dep qara bultty tóndirip, qarttardy qapy qaldyryp jatady. Áp-sátte aldanyp, san soǵyp júrgen jastar da az emes.
Jol kartasy iske qosyldy
«Jurt arasynda alaıaqtardy «aıaǵynan shalý» úshin jazany kúsheıtý kerek» degen usynys jıi aıtylyp júr. Elimizdiń Qylmystyq kodeksiniń 190-babynyń 2-bóligi 4-tarmaǵyna sáıkes, aqparattyq júıeni paıdalanýshyny aldaý nemese senimin teris paıdalaný arqyly jasalǵan alaıaqtyq 4 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa nemese aıyppul (4 myń AEK) salýdy kózdeıdi. Qylmys top quramynda nemese asa iri mólsherde jasalǵan jaǵdaıda 5 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.
– Internet alaıaqtyqqa qarsy is-qımyl boıynsha mindetterdi tıimdi sheshý maqsatynda Ishki ister mınıstrligi 2021-2022 jyldarǵa arnalǵan vedomstvoaralyq baǵdarlamany jáne alaıaqtar men qarjy pıramıdalarymen kúresý boıynsha jol kartasyn iske qosty. Ony iske asyrý jospary uıymdastyrýshylyq jáne profılaktıkalyq sıpattaǵy is-sharalardy, onyń ishinde memlekettik organdar, bank mekemeleri, baılanys operatorlary jáne taǵy basqa organdarmen ózara is-qımyldy qamtıdy.
Búginde óńirlerde kıberqylmysty tergeıtin mamandandyrylǵan jedel tergeý toby quryldy. Respýblıka boıynsha jedel izdestirý sharalary júrgizildi. Máselen, 26-28 maýsym aralyǵynda elimizdiń barlyq aýmaǵyn qamtyǵan «Antı-Frod» jedel profılaktıkalyq is-sharasy uıymdastyryldy. Nátıjesinde 303 quqyq buzýshylyq tirkelip, buryn jasalǵan 457 qylmys ashyldy, 254 adam ustaldy. Aqparattyq júıelerdi paıdalanýshylarǵa qatysty 2 jáne odan da kóp alaıaqtyq jasaǵany úshin osyndaı 39 adam quryqqa tústi. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde 8 aıda atalǵan qylmys túri 12,3 paıyzǵa qysqarsa (15 439-dan 13 534-ke deıin), al aıaqtalǵan qylmysty ister 5 paıyzǵa ósken (2 369-den 2 472-ge deıin).
Árıne, kıberqylmyspen kúresýde óz qyzmetkerlerimizdiń de joǵary biliktiligi basty nazarda. Halyqaralyq jáne vedomstvoaralyq kelisimderdi iske asyrý sheńberinde shet elderde aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp jasalatyn quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý men olardy ashýdyń jańa ádistemeleri negizinde mamandar bilimin jetildirip júr. Mysaly, 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Reseı IIM joǵary oqý oryndarynda 68 polısııa qyzmetkeri biliktiligin arttyrý kýrstarynan ótti, sonymen qatar qashyqtan bilim berý tehnologııalaryn qoldaný arqyly qyzmetkerlerimiz sheberlikterin shyńdaýda, – deıdi R.Dúısetaev.
Quqyqtyq saýattylyq qajet
Jasyratyny joq, ınternette jarnamasy jarqyrap turǵan taýarlardy kórgende, qaı-qaısymyz da ony satyp alýǵa qulshynamyz. Mundaı jaǵdaıda, eń birinshiden, sol taýar alatyn saıt qandaı saıt, jalǵan emes pe, sony anyqtaýǵa tyrysý kerek. Onyń mekenjaıy, telefondary bar ma – osy málimetterge mán berý asa mańyzdy. Eger bolyp jatsa, saıtqa habarlasyp, satýshysymen sóılesý qajet. Osy saıtta bul taýardy buryn alǵan adamdardyń pikirleri bar ma, olar ne deıdi, osyǵan da nazar aýdarǵan artyqtyq etpeıdi. Osyndaı jan-jaqty aqparattardy anyqtap alǵannan keıin ǵana aqshany tóleýge bolady.
Aıta ketetin taǵy bir mańyzdy másele – árbir ınternetke qosylǵan kompıýterde, planshette vırýsqa qarsy baǵdarlamalar mindetti túrde bolǵany durys. О́ıtkeni ol sizge qajetsiz, kúmándi, sizdiń baǵdarlamalaryńyzǵa tikeleı zııan keltiretin bóten faıldardy tez anyqtap, bárin ózi-aq joıyp otyrady nemese sizden surap otyrady.
Esterińizge sala keteıik, bankter bolsyn, quqyq qorǵaý oryndary bolsyn, esh ýaqytta sizge telefonmen habarlasyp nemese messendjermen jazyp, logın, parol sekildi qupııa málimetterdi suramaıdy. Tipten, qajet bolǵan jaǵdaıda, bank qyzmetkeri sizge habarlasyp, bar máseleni naqtylaý úshin «bizdiń kez kelgen bólimshemizge kelip ketińiz» dep ótinýi múmkin. Sebebi telefon arqyly ondaı máseleler sheshilmeıdi. Osyny umytpaıyq.
Internet alaıaqtardyń quryǵyna túspeý úshin jeke qujattaǵy jáne bank kartasyndaǵy málimetterdi, aýdarymdar týraly kvıtansııalardy, kodtar men kod sózderdi ońdy-soldy taratýǵa jol bermeý kerek. Jeke derekterdi tekserilmegen saıttar men basqa da jelilerdegi «karta nómirin engizińiz» degen oryndarǵa jazýǵa bolmaıdy. Internetten qosymshalardy júkteý úshin tek App Store men Play Market-ti paıdalaný kerek, kúmándi siltemelerdi basyp, telefonǵa qosymsha júkteýden saq bolý qajet. Tólem jasaý úshin kartanyń 16 sany jetkilikti. Al CVV-kod, kod sóz, JSN jáne basqa da derekterdi surap jatsa, alaıaqtar bolýy múmkin.
Búginde alaıaqtar qoldanatyn áleýmettik jeliler arasynda Qazaqstanda Telegram messendjeri aldyńǵy qatarǵa shyqqan. Iá, sońǵy ýaqytta ózge adamnyń áleýmettik jelidegi akkaýntyn paıdalanyp, qarjylaı kómek suraıtyn alaıaqtardyń áreketi kúsheıip ketti. Mundaı alaıaqtyqtyń qurbandary kóbeıgen. Buǵan deıin tanymal tulǵalardyń, áleýmettik jeli belsendileriniń jalǵan akkaýnttaryn jasaý arqyly azamattardan aqsha suraý jıi kezdesse, endi alaıaqtar qarapaıym azamattarǵa da kóshken. Alaıaqtyq shemasy qarapaıym: kez kelgen adamnyń áleýmettik jelide jalǵan akkaýnty jasalady. Sol arqyly onyń jaqyn týystaryna, dostaryna ne ózge tanystaryna hat jazý arqyly belgili bir bank kartasyna aqsha aýdarýdy suraıdy. Mundaı derekter, ásirese, Telegram messendjerin paıdalanýshylar arasynda jıilegen.
KZ-CERT kompıýterlik ınsıdentterge áreket etý qyzmetiniń mamandary shabýylǵa ushyraǵandardyń áleýmettik jelilerde baılanys derekteriniń derbestigin saqtamaǵanyn, sondaı-aq, baılanys derekteriniń erkin taralyp ketkenin aıtyp otyr. Osy oraıda ınternet alaıaqtarynan saqtaný úshin KZ-CERT qyzmeti kelesi keńesteı usynady:
– Internet júıesi arqyly kelgen silteme boıynsha ótken kezde mekenjaı jolyna, ıaǵnı, domenniń durystyǵyna, aksııa júrgizetin uıymnyń ne kompanııanyń resmı ataýyndaǵy artyq sımvoldarǵa nazar aýdarý kerek.
– Áleýmettik jelilerdegi óz profılińizdiń derbestigin baptaýlarda baılanys derekterin (qyzmettik jáne jeke telefon nómiri) kópshilikke qoljetimdi etpegen durys. Mobıldik nómirdi (bıznes-akkaýnt) kórsetý qajet bolǵan jaǵdaıda, jeke jáne jumys nómirlerin bólý qajet, ıaǵnı, jeke nómirdi týystarmen jáne jaqyndarmen baılanysý úshin ǵana paıdalanǵan durys.
– Eseptik derekterińizdi únemi tekserip, kóp faktorly aýtentıfıkasııa paıdalanylatyn senimdi parolderdi qoldanyńyz.
– Braýzerde, operasııalyq júıede jáne mobıldik qurylǵylarda paıda bolatyn túrli terezeler men habarlamalarǵa qatysty abaı bolyńyzdar.
– Bank kartańyzdyń derekterin saqtap, kartanyń syrtqy jaǵyndaǵy 3 sandy CVV/CVC-kodyn eshkimge aıtpańyz. Sondaı-aq bankten kelip túsetin SMS-kodty eshbir jaǵdaıda beıtanys jandarǵa habarlamańyz.
– Internetke qol jetkizýdiń ashyq qoǵamdyq Wi-Fi-núktelerine senbeńiz, sonymen qatar óz aýtentıfıkasııalyq derekterińizdi qorǵalmaǵan symsyz jeliler arqyly engizbeýge tyrysyńyz.
– Bopsalaýshylardyń telefon boıynsha talaptaryn oryndamańyz, al eger Siz ınternet-alaıaqtardyń qurbany bolsańyz eń jaqyn polısııa bólimine nemese 102 telefony arqyly dereý júginińiz.
Internet alaıaqtaryna aldaný-aldanbaý – óz qolyńyzda. Qas pen kózdiń arasynda bar qarjyńyzdan aıyrylyp qalmaý úshin quqyqtyq saýatty arttyryp otyrý da artyqtyq etpeıdi
