Jer júdese, yrys kem

О́ńirdegi aýyl sharýashylyǵy qury­lymdarynyń ınnovasııalyq belsendiligi áli de tómen. Olar ǵylymmen, ǵylymı teh­nıkalyq progrestiń damýymen ynty­maqtasa almaı otyr. Sol sebepti de buryn jetek shanshysań, arba ósip shyǵatyn qunarly, quıqaly jer kórer kózge tozyp barady. Ásirese uzaq jyl paıdalanylǵan egistik alqaptary. Ekologııa men egin sharýashylyǵynyń negizgi qaǵıdasy – qaıtarym nemese topyraq qunarlylyǵyn arttyrýdyń ǵylymı negizi.

Myzǵymas ósıette bylaı delingen. Eger dıqan ósimdik qaldyqtarymen, gýmýs­pen, mıneraldy, organıkalyq tyńaıt­qysh­tarmen birge topyraqqa qajetti qorek­ti sińire alǵanda ǵana qunarlylyq saqtalady. Osy sharýa tap-tuınaqtaı atqarylǵanda mol ónimnen dámelenýge bolady. Al qazir bul tarapta maqtanarlyq jaıt óte az.

Astyqty óńirdiń sanatyndaǵy Aq­mola oblysynyń aýyl sharýashylyǵy qu­rylymdary erte kóktemde 4 662,6 myń gektar alqapqa dándi daqyldar tuqymyn sińirgen bolatyn. Bıyl aýa raıy birshama qolaıly boldy. Kókten ıgen soń ǵana yrys kemigen joq. Sonyń ózinde de oblys boıynsha gektar berekesi 11,7 sentnerden aınalǵanymen, birqatar aýdanda kór­setkish múlde tómen. Atap aıtatyn bolsaq, Qorǵaljyn aýdanynda gektar bere­keliligi nebári – 6,9, Selınograd aýdanynda – 8, Stepnogorda 8,5 sentnerden aınaldy. Bul qyzyl qyrmandaǵy dándi túgin qaldyrmaı tapsyrǵandaǵy nátıje.

Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, kór­set­kishtiń tómendeýi jerge degen jana­shyr­lyqtyń azaıýynan. Birqatar aýdandarda tyńaıtqyshty paıdalaný deńgeıi tómen. Qazirgi ýaqytta joǵary ónimilikti qalyptastyrý jáne topyraqtyń qunar­ly­ly­ǵyn saqtaý úshin qoljetimdi mıneraldy tyńaıtqyshtardy paıdalanatyny belgili. Sońǵy ýaqytta álemdegi ahýalǵa baılanysty tyńaıtqyshtyń baǵasy qymbattap ketti de jer emshegin emgender darqan tabıǵat eńbegimizdi eler degen syńaıdaǵy úmitpen ǵana jumys isteýde.

Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin bir derek keltire ketelik. Elimiz boıynsha mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldaný kórsetkishi mynandaı. Máselen bizde bir gektar egistikke 5-6 kılodan ǵana keledi. Endi salystyryp kórińiz, irgedegi Reseıde bul kórsetkish 45 kıloǵa, Eýropa elderinde 130 kıloǵa, AQSh-ta 170 kıloǵa teń. Sodan da bolar, olardaǵy egin shyǵymy tań­ǵa­lar­lyq. Ýkraına men Kanadadaǵy gektar bere­keliligi bizdiń dıqandardyń túsine de enbeıdi.

Osyndaı jaǵdaıda otandyq ǵylym eńbegi esh, tuzy sor fermerlerge ne usy­na almaq? Bıologııa ǵylymynyń dok­tory Ábiljan Qusaıynovtyń aıtýy­na qara­ǵan­da, egistik alqaptarynyń tozýy búginde aýyl sharýashylyǵy qu­ry­lymdarynyń qaı­tarym zańyn saq­tamaýyna baılanys­ty oryn alyp otyr. Iаǵnı alaǵan qol beregen emes.

Ǵylym men agrarlyq salanyń ynty­maq­­tas­tyǵy meılinshe jaqynyraq bolsa, bul salanyń ǵalymdary aýyspaly egis jú­ıe­sin, topyraq óńdeý, ósimdikterdi zııan­kesterden, aramshópterden qorǵaý, ty­ńaıt­qyshtardy qoldaný tóńireginde tıimdi usynys aıta alady. Ári bul erek­­she shyǵyndy da qajet etpeıdi. Dál osyndaı jandy qarym-qatynastyń bolmaýy agroónerkásip sektoryn alǵa bas­tyrmaı tur. Kópshiliktiń kózin jet­­kizý úshin Ábiljan Toqanulynyń tájirı­besin keltire kete­lik. Jergilikti ǵa­lym­dar «Fosfogıps – óndiristiń qal­dyq­taryn kádege jaratý jolymen Sol­tús­tik Qazaqstannyń sortań jerlerin melıorasııalaý» jobasyn ázirlegen. Aıtpaqshy, Stepnogorsk taý-ken kombınaty óndirisiniń mundaı qaldyqtary uzaq jyldan beri Aqsý jáne Zavodskaıa, Jumysshy kentteriniń mańynda úıilip jatyr. Shamamen 9 mln tonnaǵa jýyq. Tyǵyryqtan shyǵar jol izdegen ǵalymdar Aqkól aýdanynyń «Eńbek» seriktestiginiń 240 gektar jerin jalǵa alyp, alqapqa fosfogıps sińirip, kóp jylǵy ekpe shópter ekken. Alǵashqy jyly ónim kólemi 50 paıyzǵa artypty.

– Fosfogıps tuzdy jerlerdiń sý-fızıkalyq qasıetterin jaqsartatyn tamasha melıorant, – deıdi Ábiljan Toqanuly, – ıaǵnı tuzdy sýlardy uryqtan­dyrý arqyly qorshaǵan ortany lastaıtyn qaldyqtardy joıýǵa bolady. Shyn máninde fosfogıps úıindileriniń máseleni óte kúrdeli.

Ǵalymdar az mólsherde azyqtandyrý nátıjesinde Zerendi aýdanynyń «Umaı jer» seriktestiginiń alqabynyń ár gektaryna bir tonna fosfogıps sińirgen. Nátıjesinde bıdaıdyń shyǵymy 25 pa­ıyz­ǵa kóterilgen. Osy mysaldardan-aq tıimdi ekendigi kózge kórinip turǵan joq pa?

Shaǵyn seriktestikter men sharýa qo­ja­­lyqtary mıneraldy tyńaıtqyshtyń baǵasy qymbat bolǵan soń bul máseleni ózdiginen sheshe almaıdy. Sondyqtan, únemi topyraqty azyqtandyryp otyrý úshin arzanyn izdeıdi. Bul oraıda da tyǵyryqtan shyǵar jol bar tárizdi. Ol kúl qojy. Eldi mekenderdegi kúl-qo­qys­tan qalaı qutylarymyzdy bilmeı otyrǵanda tıimdi paıdalanyp, alqaptardy qunarlandyrý kádesine jaratsaq kánekı. Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, topyraq qasıetin jaqsartatyn osy tyńaıtqyshty qoldanǵan kezde kartop ónimdiligi 70 paıyzǵa, maıly daqyldan 50 paıyzǵa, arpa 37 paıyzǵa kóp shyǵady eken.

Topyraqtyń tuzdanýy – búgingi tań­daǵy óte mańyzdy másele. Jalpy, elimiz boıynsha ónimdiligi tómen 100 myń gektardan astam alqap bar. Endigi arada aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler otandyq ǵylymmen qoıan-qoltyq jumys istemese, jer de jomarttyq tanyta qoı­maı­dy. Al ǵylymı jetistikterdi durys paı­dalanǵan ýaqytta egis kólemi ǵalymnyń aıtýynsha, birneshe esege artýy ábden múmkin. Qazir biz mıllıondaǵan gektar alqapqa dán sińirip, kólemniń kóbimen ǵana utyp júrmiz. Biraq jerdi baǵalaý, kútip ustaý aýyl sharýashylyǵy qurylymdary ǵana emes, ár azamat úshin paryz emes pe?!

– Aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna paıdalanǵan tyńaıtqyshtary úshin sýbsıdııa tólenedi, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy Medet Dosjanov, – aǵymdaǵy jyly mıneraldy tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaý baǵdarlamasy aıasynda jergilikti bıýdjetten 3,1 mlrd teńge qarajat bólinip, tolyq ıgerildi. 320 sharýashylyq sýbsıdııa aldy. Oblystyń aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshileri 110 myń tonna kóleminde tyńaıtqysh satyp aldy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 20 myń tonnaǵa kóp. Mıneraldy tyńaıtqyshtardy engizý alańy – 1,2 mln gektar.

Sońǵy úsh jylda mıneraldy tyńaıt­qyshtardy óńirdiń Jaqsy, Zerendi, San­dyqtaý aýdandary molyraq paıda­lanǵan. Bıylǵy egin oraǵynan-aq nátıjesi kórinip tur. Máselen, Sandyqtaý aýdany gektar berekeliligin 20 sentnerge jetkizdi. Bul oblystaǵy eń úzdik kórsetkish. Zerendi aýdanynda­ ­gektar berekeliligi 15,2 sentnerden aınaldy. Kútimi bar jerdiń berekesi de kóp ekenin dáleldeýdiń esh qajeti joq.

Organıkalyq tyńaıtqyshtar týraly áńgime óz aldyna bir bólek. Tyńaıt­qyshtyń bul túriniń quramyndaǵy qo­rektik zattar ósimdikterge meılinshe zor qýat berer edi. Ári kóń kez kelgen eldi mekenniń janynan tabylady. Bar shyǵyn – alqapqa tasymaldap jaıý ǵana. О́ńdeý kezindegi organıkalyq qaldyqtar topyraqtyń qunarlylyq deń­geıin kór­setetin qarashirik túzedi. Biz sol da­lada shashylyp jatqan kóńdi topyraq qu­na­ryn jaqsartýǵa paıdalana almaı otyrmyz. Ǵalymdar kóńniń quramynda ósimdikterdi azyqtandyrýdy qamtamasyz etetin topyraqtyń fızıka-hımııalyq qasıetterin áldeqashan dálel­de­gen. Orga­nıkalyq zattardyń kózi meılinshe mol bola otyryp, jerdi azdyryp, tozdyrý orny tolmas ókinishke uryndyrýy ábden múmkin.

Jerdi utymdy paıdalaný, aýyl sharýa­shylyǵy maqsatynda paıdalanylmaı jat­qan jerdi qaıtarý, tórt túlik malǵa aýadaı qajetti qunarly jaıylymdardyń tapshylyǵyn joıý óńir úshin ózekti másele. Qazir oblysta 1 mln 863 myń gektar jer is júzinde kádege aspaı jatyr. Onyń 191 myń gektary – egistik, 1 mln 670 myń gektary – jaıylymdyq jer.

Aqkól aýdanyndaǵy «Qanaǵat» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qýat О́tesh­­­baev­tyń aıtýyna qaraǵanda, mal shar­ýa­shylyǵyn damytýdyń eń basty má­selesi – jer qunaryn arttyrý bolyp otyr. Tabyndap sıyr, úıirlep jylqy baǵyp otyrǵan sharýa qojalyǵynyń jaıylymdyq, shabyndyq jerleri tozyp bitken. Amalsyzdan ekpe shóp egip, jaıylymdyq jeriniń jaǵdaıyn jaq­sar­týǵa talaptanǵan. Ekpe shóptiń tuqymy tym qymbat bolǵanymen, jer tozsa eńbegi zaıa ketet­inin túsinip otyr.

– Bir gektar jerge 20 kılo tuqym sińirdik, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – onyń aldynda ońtústikten jońyshqa tuqymyn ákelip ekken bolatynbyz. Úsh jyl boıy talaptandyq. Biraq nátıje kóńil kónshiter emes. Eń bas­ty se­bebi, ylǵaldyń azdyǵy. Sýarmaly egis­tik alqabyna aınaldyrý úshin sý kózi joq. Keı jerlerde uńǵyma qazǵany úshin memleket tarapynan kómek kórsetilip, sýbsıdııa bólinedi dep estımiz. Biraq bizge ondaı janashyrlyqty túsindirip jatqan eshkim joq. Shaǵyn sharýaǵa óz qarajatyna uńǵyma qazyp alý óte qıyn. Qazir bir metri 40 myń teńge shamasynda. Bizdiń óńirde sý shamamen elý metrden shyǵady. Sonda bir uńǵyma qazýǵa 2 mln teńgeden astam qarajat qajet eken. Sýbsıdııanyń eshbir túrin alyp kórgen emespiz.

Sóz arasynda sharýa qojalyǵynyń máselesi shash etekten ekenin de aıta ketelik. Bul basqa taqyryp bolsa da, sál ǵana synalaı ketsek aıyby bolmas. Qýat Amangeldiulynyń aıtýyna qaraǵanda, at tuıaǵy jetetin jerde ortalyqtandyrylǵan et ótkizý orny joq. Ázirge alypsatarlarǵa kóterme baǵamen berip, jem bolýda. Taıaýda 4 sıyrynyń etin Astananyń alypsatarlaryna 1 550 teńgeden ázer ótkizipti. Jú­de­gen, qunary azaıǵan jerde janyn jal­dap mal baǵyp otyrǵan malsaq qaýym­nyń alǵa bas­qan adymyn keri ketirip otyrǵan jaı az emes-aý.

– Tórt túlik maldy toqymdaı jerge baq­qan soń tozbaı tura ma? – deıdi sharýa­shy­lyq basshysy, – máselen, jylqy baqqan jaıylymǵa sıyr jaıamyz. Jylqy jaryqtyq tisiniń bitimine oraı shópti tamyrymen julady, odan keıin tilimen orap azyqtanatyn sıyrǵa ne qalsyn?!

Mundaı másele el ishinde jıi kezde­sedi. Aıtalyq, Ereımentaýdyń Ajy aýy­lyndaǵy sharýashylyq basshysy Ǵıbadolla Áýbákirov jaıylymdyq jer­diń tozýyna baılanysty qıyndyq kórip otyr. Eshkimge alaqan jaımaı, óz sharýasyn dóńgeletken sharýashylyq 1993 jyly qu­ryl­ǵan. Qazir myń jarym bas jylqysy, 600-diń ústinde qara maly, bir otar qoıy bar. Mal jaıatyn jerdiń tozýyna baılanysty Pavlodar oblysynyń jaıylymyn paıdalanýda. Jer qunaryn arttyrý úshin ekpe shóp egip kórgen.

– Bizdiń sharýashylyqqa tıesili toqym­daı jerimiz myń jarym jylqy jaıylǵan soń jarty aıdyń ishinde tý taqyrǵa aınalady, – deıdi sharýashylyq basshysy, – negizi kútpegen, baptamaǵan jer tozady. Endigi amal – jaıylymnyń qunaryn arttyrý úshin kópjyldyq daqyldar egý.

Jer júdese yrystyń da azaıatyny bel­gili. Sondyqtan, bul máselege júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy. Eń bastysy, ǵylymnyń bul oraıdaǵy jetistigin paıdalaný, sondaı-aq Jer-anaǵa degen perzenttik paryz peshenemizge jazylsa deńiz.

Aqmola oblysy