Taýqymetke toly taǵdyr

Tarıhı derekterge júginsek, HIH ǵasyrdyń almaǵaıyp tusynda, Áýlıeata óńirine erekshe eńbegi sińgen, biregeı tarıhı tulǵa – Batyrbek datqa ekenin ańǵarýǵa bolǵandaı. Ońtústikte bılikte bolǵan kezeńinde ol halyqtyń turmys jaǵdaıyn jaqsartyp, beıbit eńbek etip, salt-dástúrin, dinin saqtap qalý jolynda ólsheýsiz eńbek sińirdi. Buryndary jergilikti halyq shashyrańqy otyryp, ózderi azyq-túlik óndirmeı, ıran, ózbek, t.b. eldiń saýdagerlerinen qymbat baǵaǵa satyp alatyn bolǵan. Jaǵdaılary tómen otbasylary ashqursaq bolyp kún kóretin. Ár jerde kóship-qonyp kúneltetin. Batyrbek datqa Ońtústik óńir halqynyń osy taýqymetin jeńildetip, ómirlerine ózgeris engizgen jańashyl adam. О́zbek jurtynan qurylysshylar aldyrtyp, tam saldyrtyp, jergilikti halyqty aýyl aýyl etip qonystandyrǵan. Ekinshi eren eńbegi jergilikti halyqty uıymdastyryp, kanaldar qazdyrtyp, toǵandar saldyrtyp, sýlandyrý júıesin engiztip, óńirde eginshilikti damytý der edik. Jergilikti halyq sol arqyly azyq-túligine kerek egindi ózderi egip, baptap, kúzde jınap alyp, ashtyq azabynan qutyldy. Batyrbek datqa tekti ata­nyń urpaǵy. Uly atalary Esti, Qarabatyr, Shinet batyr bı bolǵan kisiler. Qarabatyr Tólebıdiń týǵan kúıeýbalasy bolsa, Shinet atasy bı, óz ákesi ataqty qolbasshy Rysbek batyr – sıqym rýynyń uranyna aınalǵan tulǵa. Jońǵar shaıqasynda jaýyngerler: «Rys­bek, Rysbek!» dep urandatyp shyǵatyn bolǵan.Ol ádildigimen, adaldyǵymen tanyl­­­ǵan. Halyqty rýǵa bólmegen. Osy­symen el esinde máńgilik saqtalyp keledi. Tarıhı tulǵanyń ádildigin eline, halqynyń turmys-jaǵdaıyn jaqsartýdaǵy jasaǵan eńbekterin estigen ózge óńirlerdegi aǵaıyndar onyń qol astyna kóship kelip, turmystaryn túzepti. Ba­­tyrbek datqa kóship kelgen aǵa­ıyn­darǵa jer bólip, aldaryna mal sa­lyp, aýyl etip ornalastyrady eken. Batyrbek datqanyń qazdyrtqan kanaldaryn, toǵandaryn halyq áli de paıdalanýda, el ıgiligine jaraý­da. Bul kanaldar men toǵandar: Saıram aýdanynyń Qarabulaq, Qaınarbulaq, Túlkibas aýdanynyń Badam, Jýaly aýdanynyń Kúreń­bel jáne Qońyrtóbe aýylyndaǵy toǵan­dar soraby edi. Al Talas aýda­nyndaǵy Kóktal, Qyzyláýit toǵandary áli jaqsy saqtalǵan. Halyq jadynan shyǵarmaı, datqa kanaldary men toǵandary dep ataıdy. Kóktal toǵany janynda sanatorıı qonystanǵan, baý-baqshaly ný orman. Osy Kóktal toǵanyn kóp jyldar kútip, jan-jaǵyna jemis aǵashtaryn, taldar egip, baptap, kúzetken Batyrbek datqanyń nemeresi, kezinde uzaq jyldar bolys bolǵan Maqulbek eken. Kezinde báıgeniń aldyn bermegen aty jer jarǵan «qara at» osy Maqulbek bolystiki. Qasıetti datqa babamnyń saldyrtqan toǵanyn jáne meshitin tastap (meshit te saldyrtqan) eshqaıda ketpeımin dep úrim-butaǵymen bir aýyl bolyp, dúnıeden ótkenshe, Kóktalda ómir keshipti. Batyrbek datqanyń el jadynda erekshe saqtalǵan taǵy bir tarıhı eńbegi bar. Ol – jergilikti halyqtyń dinsizdenýine jol bermeı, salt-dástúrin saqtaýyna, tilin qadir tutýyna qosqan úlesi edi. Orys otarshyldarynyń Ońtústik óńirge keletinin erte sezgen kemeńger, aldyn ala qamdanyp Tashkent, Samarqan qalalarynan qurylysshylar, meshitke qajetti zattardy aldyrtyp óńirdiń birne­she eldi mekenderine sáýlet­ti meshit-medreselerdi Saıram aýda­nynyń Qaınarbulaq, Qarabulaq eldimekenderine, Jýaly aýda­ny Datqasaz (óziniń mekenjaıy), Qosh­qarata aýylyna, Talas aýdanynyń Kóktal, Qyzyláýit aýyldaryna saldyrtady. Meshit-medreselerde jınalǵan halyqqa, jastarǵa, dinı saýaty joǵary ımamdar ýaǵyz­­­dar aıtyp, bilim berip, saýat­taryn kóterdi. Osyndaı jedel qolǵa alyn­ǵan ıgilikti ister­diń nátı­je­sinde patshalyq Reseı mıs­sıo­­­ner­leriniń jolyna tosqaýyl qoıa­dy. Batyrbek datqanyń tarıhı eńbegi baǵalanýyn jergilikti halyq, zııaly qaýym ókilderi kóp jyldan beri bılik ókilderinen ótinip keledi. Bul týraly birneshe ret belgili ǵalym, abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetov bastaǵan azamattar merzimdik basylymdarda maqalalar jarııalady. Jýaly aýdanyna 2012 jyly ákim bolyp kelgen Batyrbek Qulekeev sondaı ótinishterge sergek qarap, ózi bas bolyp, halyqty uıymdastyryp, 1928 jyly kommýnıster qıratqan tarıhı tulǵanyń kúmbezin qaıta turǵyzdy. Batys Qytaı – Batys Eýropa avtomagıstral boıyna, aýdan ortalyǵyna, tóbe basyna záýlim de sáýletti eskertkishi ornatyldy. Eskertkish pen kúmbezdiń ashylý saltanaty 2012 jyly 24 qazanda ótip, Qazaqstannyń barlyq óńirlerinen, Astana, Almaty, Shymkentten kelgen ǵalymdar, jazýshylar, tarıhshylar qatysqan ǵylymı konferensııa boldy. Artynan arnaıy as berildi. Osy is-sharalardyń ótkenine eki jyl ótse de, tarıhı tulǵanyń tarıhı eńbegi áli de tolyq óz dárejesinde elenbeı keledi. Ataqty batyr B.Momyshuly jazýshy Mamytbek Qaldybaevpen bolǵan suhbatynda «Ońtústik óńirde ótken ǵasyrda el bıliginde Batyrbek datqa bolǵan, danyshpan, kemeńger, strateg. Keıbir ósek­shiler Baızaq datqanyń ólimin Batyrbek datqadan kóredi, qoqan­­­dyqtarǵa jumsaǵan sol kisi dep, ottapty, Baızaq datqa qaıǵyly qazaǵa ushyraǵanda Batyrbek datqa aldyna 50 jylqy 500 bas qoı salyp, nókerlerimen «oı baýyrymdap» dep egilip, bata jasaǵan qasıet ıesi» degen. Bul suhbat M.Qaldybaevtyń «Báıdibek baba» armany kitabynda jarııalanǵan. Iá, Batyrbek datqany Baızaq datqanyń ólimine kináli degendi taratýshylar bolǵan. Biraq ǵalym D.Danııarbekovtiń Tashkent arhıvinen, general Chernıaevtiń soǵys mınıstrine jazǵan qupııa hatyn oqymysty M.Myrzahmetov bastaǵan azamattar maqalalar jazyp («Egemen Qazaqstan», 28 mamyr 2010 jyl jáne 7 maýsym 2012 jyl) respýblıkalyq gazetterde­ jarııa­lady. Sol maqalada general­ Cher­nıaev­tyń Baızaq datqa­ny qoqan­­­dyqtarǵa kelissóz júrgi­zýge­ ózi jumsap qaıǵyly qazaǵa ushyrat­qanyn, ony datqaǵa japqa­ny ásh­kere boldy. Al bizder 150 jyl boıy negizsiz sózge senip keldik. Ońtústik óńir halqy XVIII ǵasyr­dyń basynan, HIH ǵasyrdyń orta­syna deıin qoqandyqtardyń yqpa­­lynda bolǵany tarıhtan málim. Batyrbek datqa da Baızaq, Sapaq, Shoqaı datqalarmen birge Qoqan handyǵynda qyzmet jasaǵan. Bir elge otar bolý árıne qıyn. Biraq otarshyldardyń osal tustaryn taýyp, elin, halqyn nebir qıyndyqtardan ashtyqqa uryndyrmaı, qyrǵynǵa ushyratpaı aman alyp shyǵýda, Batyrbek datqanyń kóregendigin, kemeńger, sheber saıasatker, parasatty el bıleýshi bolǵandyǵyna tarıh kýá. Datqanyń kóregendigi, aldyn ala boljaı biletin qasıet ıesi ekendigin kóp jyldar Ońtústik Qazaqstan oblysynda aýdan basqarǵan, oblys basshylarynyń biri bolǵan, tarıhtan habary mol, jazýshy Ábjappar Jylqyshıevtyń «Daýyldan keıingi joryqtar» atty kitabyn oqysańyz kózińiz jetedi. Ońtústik óńirge Chernıaev basqarǵan orys ekspedısııasy bet alǵanda, datqalar bas qosyp, ne isteımiz dep aqyldasady. Osy basqosýda ózge datqalar orys áskerleri kúshti, olarǵa baǵynaıyq dep sheshkende, Batyrbek datqa olar halqymyzǵa apat alyp keledi, jat din, men musylmanmyn, dinimdi satpaımyn, halqymmen birge bolamyn dep ashyq aıtqan kórinedi. Qoqan handyǵy qaıys noqta, óz-ózimizge kelgende ony úzip tastaýǵa bolady, onyń ústine bul handyqta qazaqtar basym, al jat dindilerdiń noqtasy temir, ony sypyryp tas­taý óte qıyn depti delinedi sol alqaly otyrysta. Tarıhı tulǵanyń aıtqan kóregendik ósıeti keıin aınymaı keldi emes pe? Tarıhı derekterge júginsek Qoqan handyǵynyń 60 paıyzdan astamyn qazaqtar quraǵan. Qazaq bılikte de basym bolǵan. Onyń barlyq salasynda qyzmet etken. Qypshaq Musylmanqul Qoqan handyǵynyń bas qolbasshysy qyzmetin atqarǵan. Batyrbek dat­­­qany kinálaıtyndardyń bir toby, Qoqan handyǵynda úlken laýazymdy kisimen qudandaly bolǵan, sol sebepti barlyq artyqshylyqty ıelengen deıdi. Dúnıeden ót­ken kónekóz qarııalardyń aıtýyn­sha, Batyrbek datqa Qoqan handyǵynda úlken laýazym ıesi bolǵan ózimizdiń qazaǵymyz qypshaq, joǵaryda aıtqan Musyl­manqulmen quda bolǵan. Musyl­manqul da, Batyrbek datqa da qazaqtardyń múddesin qorǵaǵan tarıhı qaıratkerler. Qoqan hany taǵaıyndaǵan datqalardyń barlyǵy qazaqtyń bedeldi rýbasylary edi. Áskerı quramda 70 paıyz qazaq sarbazdarynan quralǵan. Bul málimetter jazýshy, jýrnalıst Maqulbek Rysdáýlet jarııalaǵan maqalada naqty aıtylǵan. Joǵaryda aıttyq, Batyrbek datqanyń tarıhı eńbegine laıyqty baǵasyn beretin ýaqyt keldi. Zııaly qaýym ókilderiniń ótinish-tilekteri eskerilip tarıhı tulǵanyń esimi ózi týyp-ósken Kúreńbel eldi mekenine, aýdan ortalyǵyndaǵy orta mektepke, Taraz qalasynyń bir kóshesine berilip, sáýletti eskertkish belgiler turǵyzylsa degen tilek bar. О́zimizge tarshylyq tanytqanmen, ózgege keńdigimiz bar. Ol da jón shyǵar. Degenmen, ózimizge de kóńil bólsek eken. Mysaly, Jýaly aýdanynyń orta­lyǵy B.Momyshuly aýy­lyn­daǵy 80 jyldyq tarıhy bar № 1 gımnazııa áli kúnge deıin qy­zyl kommýnıst Sergo Ordjonıkıdzeniń atynda. Reseı memleketi Lenın, Kalını, t.b. kósemderdiń birazynyń esim­derin baıaǵyda qala, eldi meken, mektepterden alyp tastaǵan. Bizde Sergo Ordjonıkıdze esimin áli ardaqtaýdamyz. Osy gımnazııaǵa Batyrbek datqanyń esimi berilse, qane. Bizdiń osy tilekterimizdi qala, oblys basshylyǵy eskerip, tarıhı tulǵanyń eńbegi laıyqty baǵasyn alady dep senemiz. Qaldybek BО́LEEV, Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Qabylanbek Meıirbekov, agronom. Taraz.