* 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni
Kentaý qalasynda halqy úshin týǵan qaıratker Sultanbek Qojanovtyń urpaqtary turady. Sonyń biri alash arysynyń kishi inisi Seıdollanyń kenje balasy, atasynyń atyn ıemdengen Sultanbek Qojanov. Kentaý transformator zaýytyndy qyzmet atqaratyn Sultanbek búginge deıin ákesi men atasy jaıly birshama málimetterdi jınaǵan. Ondaǵy maqsaty – aldaǵy ýaqytta arnaıy kitap etip shyǵarý. Kishi Sultanbekpen kezdesip ákesi men atasy jaıynda ózi biletin estelikterimen bólistik.
Shahtadaǵy altyn ákemdi qutqaryp qaldy
– Eldi asharshylyq jaılaǵan kezde ákem Seıdolla 12-13 jasar bala bolypty. Sonda atylmaıtyn myltyǵymen baılardy qorqytyp, úılerine alyp bara jatqan astyqtaryn alyp, kedeı-kepshikke taratyp berip kúneltken eken. Ákem aǵasy jaıynda kóp aıtyp otyratyn. Temir torǵa qamalardyń aldynda inisi aǵasymen bir táýlik boıy sóılesken eken. Sodan erteńine túnde eki soldat kelip atamdy alyp ketipti. Alǵashynda aýdandyq túrmede bir aıǵa jýyq jatypty. Keıin qaıda ketkeni belgisiz. Atamnyń zaıyby Kúlanda apamyzdy, inisi meniń ákemdi de «halyq jaýy» etip qamatyp jibergen. Qyzy Zıba apamyzdy ınternatqa alypty. Ákemdi temir torǵa qamaǵan tusta 15-16 jasar bala bolypty. Sozaqtan ustap, Qaraǵandynyń túrmesine deıin jaıaý alyp barǵan. Odan jer aýdaryp Sibirge jibergen.
Jalpy jaratýshymyz ózi jar bolyp, kómektesken bolar, ákemiz sol kezdegi atý jazasynan aman qalady. Túrmede tártibi túzý bolypty. Tamaq, sý degen múldem joq. Kúnine bolar-bolmas nanǵa júrek jalǵap kúneltken eken. Aıaqtarynyń saýsaqtary úsip ketken. Qıynshylyqty kóp kórgen. Bir kúni shahtada jumys istep jatyp judyryqtaı altyn taýyp alady. Ony túrmeniń bastyǵyna tapsyrady. Sol kúni jandaıshaptar ákemdi jumystan bosatyp, demalys beripti. «Tańerteń túrme bastyǵy taǵy da kabınetine shaqyrdy. Bardym. Ústel ústine úlken stakanǵa toltyryp spırt quıyp qoıǵan eken. «Tart, jiber» dep buıryq berdi. Men tartyp jiberdim. Eshqandaı suraq bolǵan joq. Eki nan, maı, az-maz temeki berdi. Ol kezde temeki degen taptyrmaıtyn. Qaıtadan jatatyn jerime kelip, nan men maıda kúkirttiń qorabyndaı etip birge jatqan barlyǵymyz bólip jedik», deıdi ákem. Arada eki kún ótken soń ákemdi ashanaǵa júk tasýshy etip aýystyrypty. On jyl ýaqyt ótkennen keıin qamaýdan bosap, aýylǵa qaıtqan.
Aqtaldy degen hat áli kúnge deıin saqtaýly
Ákem túrmeden bosatylǵan soń birden Saryaǵashtaǵy Qamar aǵasynyń úıine barǵan. Keıin Aqsúmbege kelipti. Habar-osharsyz ketkendikten týystary da óldi dep oılaǵan ǵoı. Keıin elge oralǵanda bári de tań qalypty.
Seıdolla keldi dep aýyl halqy jınalyp, quran oqytady. Ákem keıinnen Kentaý qalasyna kelip, shahtada jumys jasady. Sonda da organ qyzmetkerleri halyq jaýy dep qaıta-qaıta tıisip, tynyshtyq bermepti. Osynda birinshi voenkom bolǵan orys kisi kóp kómektesipti. Jaǵdaıyn túsinip, úı alyp bergen, jumysqa turǵyzǵan. Qojanov atty tekke kir keltirmeıin dep jumysty úlken jaýapkershilikpen atqarypty. Tipti bir saǵat buryn erte baryp, bir saǵat kesh qaıtady eken. Sol shahtadan abyroıly eńbek etip zeınetke shyqty. Kóptegen marapattardyń ıegeri atandy. Brıgadır boldy. Úılenip, otbasyn qurdy. Anam Álıma ekeýi on ul-qyzdy tárbıelep ósirdi. Sultanbek atam men Seıdolla ákeme «Aqtaldy» dep Máskeýden hat keldi. Ol da úıde áli kúnge deıin saqtaýly tur.
Elimiz egemendik alǵan soń, S.Qojanovtyń 100 jyldyǵy el kóleminde toılandy. Búginde alash arystaryn ulyqtaý isi elimizde jaqsy qolǵa alynyp jatyr. Tek Kentaý qalasynda emes, Sozaq aýdanynda, Túrkistan qalasynda, Qyzylorda oblysynda jáne Qazaqstannyń ózge de aımaqtarynda S.Qojanov atyndaǵy kósheler, mektepter, murajaılar, saıabaqtar bar. Eskertkishteri de ornatylýda.
Sultanbek týraly kitap jazylýda
– Meniń atymdy: «Sultanbek aǵamnyń aty óshpesin, umytylmasyn», dep ákem qoıǵan eken. Búginde ózim de ul-qyz ósirip otyrmyn. Nurdáýlet, Nurasyl, Albına, Álııa esimdi ul-qyzdarym bar. Olar da atalary jaıly óleńderdi, qarasózderdi jattap alǵan. Mektebinde úlken maqtanyshpen aıtyp júredi. Atalarymnyń, ákemniń ósıetterin, estelikterin men de bala-shaǵama jıi-jıi aıtyp otyramyn. 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúninde jáne atamnyń, ákemniń qaıtys bolǵan kúnderinde aǵaıyn-týysty jınap, ol kisilerdiń arýaǵyna jyl saıyn quran baǵyshtap turamyz.
Búgingi kúni atam Sultanbek týraly kitapty jaryqqa shyǵarýǵa jumys jasap jatyrmyn. Atam jaıly biletin jandardan, murajaılardan, ádebıetterden birshama málimetterdi de jınap qoıdym. Ákemniń aıtqan estelikterin de marqum jýrnalıst Bazarbaı Ospanovtan alyp qaldym.
S.Qojanovtyń 110 jáne 120 jyldyǵyna oraı Túrkistan, Kentaý qalalarynyń ortalyǵynan úlken eskertkishi boı kóterdi. Bul ıgi iske Kentaý transformator zaýytynyń basshylary Seıdýlla Qojabaev pen Serǵazy Kúntýarov uıytqy boldy. Árdaıym qoldaý bildirip otyratyn ol kisilerge alysh arysynyń urpaqtarynyń atynan alǵysymdy bildiremin.
S.Qojanovtyń esimi berilgen Baıyldyr aýylyndaǵy mekteppen de tyǵyz baılanysta jumys jasaımyz. Kóptegen is-sharalar ótkizip, bizdi shaqyryp kezdesýler ótkizip turady. Ondaǵy tárbıelenip jatqan shákirtter de aqyndyqtary men qara sózge jaqyndyqtyǵymen ózge mektepterden erekshelenedi. Iаǵnı, mundaǵy balalardyń ádebıet pánine degen áýestigi joǵary. Mektepke S.Qojanovtyń esimi berilgen tusta mektep bitirýshi túlekterdiń basym bóligi bilimderiniń joǵary ekendigin dáleldep memlekettik grantty ıelenip, stýdent atanǵan jaıy bar.
Túrkistan qalasyndaǵy S.Erýbaev mýzeıinde de alash arysyna arnalǵan arnaıy bólme bar. Onda atamnyń ómirinen syr shertetin kóptegen zattar qoıylǵan. S.Qojanov atamnyń aıaǵyndaǵy etiginde bákisi bolatyn. Sol bákisimen ózi oqyǵan mektebindegi kirpishke aty-jónin qyryp jazǵan. Ol jazý 1999 jyly Túrkistan qalasyndaǵy S.Erýbaev mýzeıinen tabyldy. Iаǵnı, dáris alǵan synybynda qoltańbasy qalǵan.
Endigi oıym qaladaǵy S.Qojanov atyndaǵy saıabaqtyń ishindegi eskertkishiniń janyna taqtaısha qoıyp, qýǵyn-súrgin qurbandarynyń esimderin jazdyrtý. Bul ispen de aldaǵy ýaqytta sala mamandarymen aqyldasyp jumys jasaımyn. Eger de mamandar tarapynan qoldaý taýyp, bastama júzege assa nur ústine nur bolar edi.
Armany asqaq ul
Sóz sońynda Sultanbek armanymen bólisti. «Atam S.Qojanovtyń jerlengen jeri 2011 jyly Máskeý shetindegi “Kommýnarka” zıratynan tabylǵanda áýletimizben qatty qýandyq. Eldi jınap quran oqyttym. Endigi armanym sol jaqtan topyraǵyn nemese súıegin týǵan jeri Teriskeıge nemese Túrkistanǵa alyp kelý» – deıdi ol.
Qaırat ZAINIShEV.
TÚRKISTAN.
