Sanaly ǵumyryn qazaq tarıhyn zertteýge, ulttyq jýrnalıstıkanyń damýyna arnaǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, elimizge belgili pýblısıst Qyryqbaı Allabergen aǵamen tanystyǵymyz 2006 jyldyń qyrkúıeginde osylaı bastalǵan edi. Naǵyz ustazǵa tán tulǵasy, sabyrly sóz saptasy bizdiń toptaǵy qyz-jigitterge birden unady. Ǵylym doktory degen ataǵynyń ózinen at úrketindeı, ol kisi aýdıtorııaǵa kirse qıqar stýdentterdiń ózi tynyshtala qalatyn. Ustazymyz ótken tarıh, ásirese, qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy týraly áńgime aıtqandy unatatyn. Sheshilip bir sóılep ketse, biz úshin múlde tańsyq, esimderi belgisiz tarıhı tulǵalar jaıynda maıyn tamyzyp baıandaıtyn.
Ol kezde alǵashqy qazaq basylymdarynyń tolyǵyraq zerttelip, kitap bolyp shyǵyp jatqan ýaqyty. Qazaq pýblısıstıkasynyń qaımaqtary Sádýaqas Shormanov, Qadyr Taıshyqov týraly derekterdi alǵash ret Qyryqbaı aǵamyzdyń aýzynan estidik. Buǵan deıin ózi shyǵarǵan «Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy» oqýlyǵynda qamtylmaı qalǵan tulǵalardy pýblısıstıkalyq qyrlary boıynsha jiktep, ár dárisinde bizge tanystyryp otyrdy. Osylaısha, biz otandyq jýrnalıstıka tarıhynyń, sonyń ishinde aımaq jýrnalıstıkasynyń ótkeni týraly tolyǵyraq málimet ala bastadyq.
Bir ereksheligi, Qyryqbaı aǵamyz ár stýdenttiń júris-turysyn, jasaǵan qadamyn qalt jibermeı qadaǵalap otyratyn. Birde oblystyq «Saryarqa samaly» gazetinde jazyp júrgen maqalalarymdy kózi shalyp, meni kafedraǵa shaqyrdy (Jýrnalıstıka kafedrasynyń meńgerýshisi edi). Asyqpaı otyryp áńgimelesip, keıbir sóz tirkesterin orynsyz paıdalanatynymdy eskertti. Sol joly jazý stılindegi biraz erekshelikten habardar boldym. Dıplomdyq jumysty da Qyryqbaı aǵaıdyń jetekshiligimen jazyp shyqtym. Ol kisi kóshirgendi unatpaıtyn, keıbir jazyp aparǵan dúnıeńniń qaı kitaptan alynǵanyn tap basyp aıtyp beretin. Esesine sol ýaqytta zertteý jumysynyń úzdiksiz eńbektenýdi talap etetinin túsindim. Keıin oqýymdy aıaqtap, tolyqtaı gazet jumysyna aralasyp ketkende de qamqorlyǵyn aıaǵan joq. О́ńirdegi buqaralyq aqparat quraldaryna qatysty konferensııalarǵa, oqyrman kezdesýlerine qatysyp, ǵalym retinde óz bilgenimen bólisetin.
Qyryqbaı Mazanuly jer jaquty Baıanaýyldyń týmasy. Qazirgi Júsipbek Aımaýytuly atyndaǵy aýylda dúnıege kelgen. Anasy qyryq jasynda bosanǵandyqtan, esimin Qyryqbaı dep qoıypty. Shyǵarmashylyq joly mekteptiń bastaýysh synybynda oqyp júrgende-aq bastalǵan. Oqýdaǵy jaqsy úlgerimi úshin Artekte bolyp, pıonerlerdiń Búkilodaqtyq úshinshi sletine qatysyp, tuńǵysh ǵaryshker Iýrıı Gagarınmen kezdeskenin taǵdyrdyń syıy desek bolar. Bul jaıynda sol kezde aýdandyq gazette maqalasy da jaryq kóredi.
Ol eńbek jolyn Baıanaýyl aýdandyq «Jeńis» gazetinde bastaǵan. Keıin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsedi. Odan soń Qazaq teleradıokompanııasynyń ǵylymı-kópshilik redaksııasynda redaktor, ózi oqyǵan oqý ornynda oqytýshy bolyp eńbek etedi. 1992 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń janyndaǵy ǵylymı keńeste «Otechestvennye zapıskı» Reseıdiń Qazaqstandaǵy otarlaý saıasaty týraly» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe bolady. Araǵa bir jyl salyp «Raýan» baspasynan «Otarlaý saıasatynyń oırandary» atty alǵashqy bes baspa tabaq kólemindegi monografııalyq eńbegi jaryq kóredi. Odan soń «Alty alashtyń ardaqtylary» atty ekinshi bir kólemdi monografııasy shyqty.
Úsh jyldan soń Q.Allabergenniń qazaq baspasóziniń tarıhyna búgingi kún turǵysynan kóz jiberip, tyń baılamdar jasap, jańasha oı aıtqan «Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy» atty oqý quraly jaryq kórdi. Onda ǵalym 130 jyldan astam baı tarıhy bar qazaq baspasóziniń tarıhyn jazdy. Qazaq baspasóziniń tarıhyn tuńǵysh zertteýshi, professor Q.Bekqojınnen soń bul taqyrypqa araǵa 15 jyl salyp dendegen Qyryqbaı Mazanuly bolatyn. Sondaı-aq keıinirek basylǵan «Álem baspasózi tarıhynan» dep atalatyn oqý quraly stýdentterdiń bilimin shyńdaýǵa úles qosty. Kóptegen ǵylymı eńbeginen bólek baspasóz betterinde jarııalanǵan 200-den astam ǵylymı maqalasy bar. Jıyrmadan astam magıstrant pen 4 ǵylym kandıdatyn daıarlap shyǵardy.
Ǵalym 2016 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine jýrnalıstıka jáne baspa isi kafedrasynyń professory bolyp ornalasty. Munda bes jyl abyroıly qyzmet etti. Búkil álemdi jaılaǵan pandemııa qazaqtyń nebir jaqsy-jaısańdaryn aramyzdan alyp ketkeni belgili. Professor Qyryqbaı Allabergen de 2020 jyly kenetten dúnıeden ozdy. Ustazymyzdyń jary Baqyt Batkeeva búginde L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-da sabaq beredi. Qyzy Altynaı ákesiniń armanyn oryndap, joǵary oqý ornyna tústi. Qyryqbaı Allabergenniń jazyp ketken eńbekteri búginde joǵary oqý oryndary úshin asa qundy. Urpaq ıgiligi úshin sońynda ólsheýsiz dúnıe qaldyrǵan tulǵanyń rýhy halqymen máńgi jasaı beretini anyq.
Pavlodar oblysy
