Birinshiden, úsh jolaqty el Qazaqstannyń basty ekonomıkalyq áriptesteriniń biri. Máselen, Fransııa 2005 jyldan beri Qazaqstanǵa jalpy kólemi 17 mıllıard dollar ınvestısııa quıyp, eń iri bes ınvestor eldiń qataryna kirdi. Bıylǵy 9 aıda ekijaqty taýar aınalymy 2,5 mıllıard dollarǵa jetti. Bul byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 6,1 paıyzǵa joǵary.
Oǵan qosa, Fransııanyń Ortalyq Azııa elderimen jasaǵan saýda-sattyǵynyń 90 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili. Eki memleket energetıka, taý-ken óndirisi, jeńil ónerkásip, qurylys, aeroǵarysh, mashına jasaý, densaýlyq saqtaý jáne tamaq ónerkásibi salalarynda tıimdi jobalardy birlesip júzege asyryp keledi. Qazaqstanda 170-ten astam fransııalyq kompanııa men birlesken kásiporyn jumys isteıdi. Total Energies, Air Liquide, Airbus, Alstom, Orano jáne Danone sekildi fransýz kompanııalary ekonomıkamyzdyń jetekshi ınvestorlary qatarynda. Byltyr Saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqtyń 2030 jylǵa deıingi jol kartasy bekitildi.
Budan bólek, Qazaqstan Eýropalyq odaq elderine, sonyń ishinde Fransııaǵa ýran eksporttaý jóninen jetekshi memleket sanalady. Qart qurlyqqa ákelinetin bul radıoaktıvti zattyń 23 paıyzǵa jýyǵy toǵyzynshy terrıtorııadan tasymaldanady. Elimiz álemde ýran óndirý boıynsha birinshi orynda ekeni belgili. Jahandyq naryqtyń 40,6 paıyzyn Uly daladan shyǵatyn metall qamtamasyz etedi.
Ýran taqyrybynan aýytqymaıyq. Euroactiv saıtynyń habarlaýynsha, resmı Elıseı saraıy Qazaqstandaǵy atom salasyna erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Atalǵan eldiń kompanııalary Qazaqstanda salynatyn Atom elektr stansasynyń qurylysyn júrgizýden úmitti. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Fransııaǵa sapary kezinde Électricité de France (EDF) kompanııasynyń bas dırektory Lıýk Remonmen kezdesti. Kelissózder barysynda atom energetıkasy salasyna ozyq tehnologııalardy engizý máselesi talqylanǵan. Prezıdenttiń baspasóz hatshysy Rýslan Jeldibaıdyń aıtýynsha, atalǵan másele elimizde AES salý jospary turǵysynan ózekti. Sondaı-aq kezdesýde jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy jobalardy iske asyrý múmkindikteri talqylandy. Sonymen qatar Orano S.A. kompanııasy dırektorlar keńeciniń tóraǵasy Klod Imoven kezdesý barysynda atom ónerkásibin damytý máseleleri sóz boldy. Kompanııanyń Qazaqstanda atqaryp jatqan jumysynyń qazirgi nátıjeleri men aldaǵy jospary tanystyryldy. KATCO birlesken kásiporny Qazaqstanda jyldyq ýran óndirisiniń 15 paıyzyn jáne álemdik óndiristiń 7 paıyzyn shyǵarady. Orano S.A. – Fransııa atom ónerkásibi salasynyń kóshbasshysy.
Osy sapar barysynda qabyldanǵan birlesken málimdemede asa baǵaly shıkizat materıaldary, onyń ishinde jerde sırek kezdesetin materıaldar salasyndaǵy ózara yntymaqtastyqty damytý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgeni habarlandy. Jańartylatyn energııa kózderi, «jasyl sýtegin» óndirý, beıbit atomdy paıdalaný, sý resýrstaryn basqarý, temir jol kóligi jáne agroónerkásip kesheni salalarynda birqatar ekijaqty qujatqa qol qoıyldy. Demek, AES qurylysyn júrgizýge fransýz kompanııalary belsendi tartylýy ábden múmkin.
Ekonomıkalyq baılanystyń kókjıegi munaı-gaz salasynda da keńeıe túspek. Máselen, Q.Toqaev Total Energies dırektorlar keńesiniń tóraǵasy jáne bas atqarýshy dırektory Patrık Pýıannemen jáne Air Liquide kompanııasynyń prezıdenti Fransýa Jakovpen kezdesti. Munaı-gaz salasynda iri kásiporyn sanalatyn Total Energies kompanııasy elimizge 12 mlrd dollar ınvestısııa quıǵan. Osy oraıda, atalǵan kásiporyn Qazaqstanda taǵy birneshe aýqymdy jobany júzege asyrýǵa nıetti ekenin jetkizdi. Atap aıtqanda, qýaty 1 GVt-tyq jel elektr stansasynyń qurylysy júrgizilmek. Nysan 2026-2027 jyldary Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysynda paıdalanýǵa beriledi. Jobanyń boljamdy quny – 1,9 mıllıard dollar.
Air Liquide hımııa kompanııasy da elimizge mol qarajat quıǵan. Qazaqstanda jalpy ınvestısııa kólemi 120 mıllıon eýro bolatyn jobalardy iske asyrdy. Máselen, kompanııanyń qatysýymen qurylǵan «Er Lıkıd Munaı Teh Gazy» birlesken kásiporyny Atyraý men Pavlodardaǵy munaı óńdeý zaýyttarynyń bazasynda tehnıkalyq gaz óndirisin jolǵa qoıdy. Atyraý oblysyndaǵy polıpropılen óndiretin KPI.Inc gaz-hımııa kesheni úshin syǵymdalǵan aýa men azot óndiretin qondyrǵy saldy.
Budan bólek, Memleket basshysy Airbus, Saint-Gobain, Boehringer Ingelheim France, Soufflet Group, Total Energies, BPI France, Vicat, Syctom, Pellenc, Total Eren, PCM, Safran, Thales, Groupe EDF, Assystem, Evolution International, MHB SAS, Exa International, Rungis Semmaris, MBDA, SOPREMA jáne basqa da Fransııanyń iri kompanııalarynyń basshylarymen kezdesti.
Ekinshiden, Fransııa Ortalyq Azııamen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa múddeli. Muny mynadan baıqaýǵa bolady. О́tken aıda Fransııa Prezıdenti Emmanıýel Makron Elıseı saraıynda О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevpen kezdesti. Byltyr Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon Parıjdiń sán-saltanatyn tamashalap qaıtty. Al ótken aptada memleketter basshylary telefon arqyly sóılesti.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, úsh jolaqty eldiń Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyq tanytýy beker emes. Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi saldarynan Kremlge sanksııalar salynǵany málim. Osylaısha, Sibirdiń gazy men munaıyn satyp alyp otyrǵan Eýropalyq odaq memleketteri birqatar qıyndyqqa tap boldy. Munyń balama bir sheshimi retinde qart qurlyq qara altyny men kógildir otyny mol Ortalyq Azııamen ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtpaq.
«Eýropalyqtar Reseı kómirsýtegi shıkizatyna embargo salynǵannan keıin Ortalyq Azııadaǵy energetıkalyq resýrstarǵa qyzyǵady. Qytaı men Eýropalyq odaq arasyndaǵy kólik dálizderine yqylas bildiredi. Sondaı-aq Ortalyq Azııa elderi de Reseı ekonomıkasyna salynǵan sanksııalardan keıin halyqaralyq arenada seriktestikterin ártaraptandyrýǵa múddeli», deıdi IFRI saraptama ortalyǵynyń zertteýshisi Maıkl Levıstoýn.
