Ultqa qyzmet

«Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen Alash kósemi Álı­han Bókeıhannyń sózi Qazybek Jaryl­qasynulyna qaratylyp aıtyl­ǵandaı. Ult rýhanııatyna tereń tamyr jiberip, eldik múdde jolynda azamatqa tán minez kórsetip kele jatqan jasty da, jasa­mysty da halqymyz qashanda qadirlegen.

Iá, «ultqa qyzmet etý» – eldi jan-tánimen súıý, sol jolda adal jumys isteý, kerek kezde táýekelge bas tigip, ult múddesin qorǵaýdan qaı­myqpaý. Osy baǵaǵa sáı­kes keletin zamandas­tar qa­taryna aqyn, qaıratker, saıasatker, jýrnalıst Qazybek Isany qosý­ǵa tolyq negiz bar. Bul maqalamyzda onyń aqyndyǵyn, shyǵarmashy­lyq tal­ǵam-tú­sinigin taldaý­dy maqsat etken joq­pyz, qaıratkerlik qyryna az-kem toqtalýdy jón kórdik.

Ult úshin, til úshin to­laǵaı eńbek tyndyryp, na­ǵyz halyq qalaýlysy re­tinde jurtynyń súıis­penshiligi­ne bólengen eki azamat bolsa – bireýi, bireý bolsa – naq ózi Qazybek Isa. Parla­ment minberinen jol­danǵan de­pýtattyq saýal­dar men buqaralyq aqparat qural­darynda jarııalan­ǵan maqalalary kóter­gen máselesiniń ózek­tiligimen erek­shelenedi. «Halyq­tyń tilinde sóı­leı alatyn ha­lyqtyq Úkimet kerek», «Alash qaıratkerlerin umyt qaldyrý – saıası ádi­letsizdik» dep, «Aq­jol» par­tııasy fraksııasynyń únin Úkimetke jetkizip, ult zııalylary arman etken táýelsiz eliniń tórine aıtýly eskertkish ornatýǵa yqpal et­kenin el jaqsy biledi. Ol Alash kósem­deri – Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baı­tursynuly, Mirja­qyp Dulat­uly eńbegi men murasyn nasıhattaýdy jańa kezeńge kóteristi. «Alash ıdeıasy ulttyq ıdeıamyz bo­lýy kerek» degen jańashyl par­tııa basshylarynyń biri retinde Qazybek Isa osy ba­ǵytta aıanbaı ter tógip ke­ledi. «Memlekettik tilge mıy jetpegender qalaı mı­nıstr bolady?!» degen ma­qalasy «Qazaq úni» saıtynda 351 000-ǵa tarta adam oqyp, 300-den astam oqyrman pikir qaldyr­ǵan jyldyń tańdaýly materıaly qatary­na endi. Bul qaıratkerdiń halyqtyń kó­keıindegisin dóp basqanyn kórsetedi. «Qazaq tili ult­aralyq til bolmaq túgili Úki­met pen Parlament tiline aınala almaı jatqan joq pa?» deı kele, Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń: «Memleket­tik qyzmette, onyń ishinde, halyqpen tyǵyz ju­mys isteı­tin laýazymǵa ta­ǵa­ıyndaý kezinde kásibı bilik­tiligine qosa, qazaq tilin jaqsy biletin azamattar­ǵa basymdyq berý kerek. Parlamentte nemese bas­pa­sóz máslıhattarynda mem­lekettik tilde sóılep, pikir almasa almaıtyn memle­kettik qyzmetker uǵymy, eń aldymen, qazaq azamattarynyń arasynda anahronızmge aınalýǵa tıis» degen tapsyrmasyn oryn­daýdaǵy olqylyqtar­dy synǵa alady.

Sondaı-aq atalǵan partııa frak­sııa­sy on jyldan astam ýaqyttan beri aıtyp kele jat­qan «Memleket­tik til týraly» zań­dy qabyl­­daý ke­rektigin negizdep, el bas­shy­­ly­ǵyna jazǵan dá­lel­di, mańyzdy, mem­leketshil hat­tyń uıytqysy Qaz­ybek Isa bolǵa­ny zııa­lylarǵa málim. Memlekettik tilge baılanysty qaırat­ker kótergen ıgi bastamanyń biri – «Kásipkerlik kodekstiń» 138-babyna til týraly zań­­namanyń saqtalýyn baqy­laıtyn bapty qaıta engizýdi usy­nýy. Alaıda bul usynys Úkimet tarapynnan qoldaý tappady. Qaıratker, til jáne rýhanııat janashyry Qaz­ybek Isa «til zańyn qadaǵalaýdyń el­dik nusqasyn qabyldaý – kezek kút­tirmes másele» ekenin alǵa tartyp, qazaq­tildi azamattardyń óz elin­de Kon­stı­týsııalyq quqy­ǵy taptalmaýyn tabandy túrde qorǵap keledi. Bul – el tutastyǵyn, bereke-bir­likti oılaǵan adamnyń azamattyq ustanymy. «Qa­zaq tiliniń múddesine qar­sy Úkimetpen qansha ýaqyt ómir súredi ekenbiz?! Álem­de memlekettiń memleket­­tik tilge, memlekettik múdde­ge qarsy shyǵatyn paradoks tek bizde ǵana» degen­di aıtý úshin minez kerek, ultyn jan-tánimen súıý kerek. Qaıratker Qazybek Isa qas­qaıyp turyp úkimetke shyndyqty dáleldi aıtsa, bul da minezdi depýtat eke­nin ańǵartady. Memlekettik til mártebesine arnalǵan dara zańdy qabyldaý kún tártibinen túspeýin qaı­ta-qaıta eskertip: «О́zin syılaıtyn el úshin eń aldymen álemdik alty til emes, memlekettik til mańyzdy» deýi – ulttyq múddemen ún­desken utymdy pikir ekeni daý týdyrmas. Qaıratker problemany kóterip qana qoımaı, onyń sheshý joldaryn da usynady. «Bizge «men memlekettik tilde sóı­leımin» degen shekteýsiz aksııany bastaıtyn ýaqyt baıaǵyda jetken. Ol úshin bar­lyq jerde, qaı ulttyń ókili bolsa da, tek memleket­tik tilde sóıleýi kerek. Osy­laı quldyq qulyqtan qutylmaı, myń jerden zań bolǵannyń ózinde de, qazaq tilin jappaı qoldaný qıyn. Sondyqtan da kópshilik oryn­darda, dúkenderde, jıyn­darda, barlyq jerde qa­zaqsha sóıleıik. Mı­nıstr­lerge, ákimderge, depý­tat­tarǵa, memlekettik qyz­­met­ker­lerdiń bárine, qan­daı ult bol­syn, memlekettik til­­de suraq qoıyp, mem­le­ket­­tik tilde jaýap talap eti­­­ńiz­der. Bul – zańmen beki­til­­gen ereje», dep Qazekeń osy­laı zań aıasynda áreket etý­di usynady. Taǵy bir só­zin­de: «Qazaq jastary qy­ly­shy­nan qan tamǵan keńes ım­pe­rııasyna qarsy alań­ǵa jan úshin shyqqan joq, nan úshin shyqqan joq, namys úshin shyqty. Pul su­rap shyqqan joq, til su­rap shyqty! Jo­ǵalyp bara jat­qan ulttyq rýhy atoı­lap, alańǵa attanmen shyq­qan edi» deı kele, sol ult­­tyq múdde táýelsiz eli­mizde qalaı qorǵalý keregin jiliktep, tarıhty da, taǵdyrdy da, eldikti de, erlikti de dóp basa aldy. Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý, rýhanı jańǵyrý, ulttyq múdde, ulttyq kod týraly kesek-kesek oı­lary búgingi de, bolashaqtaǵy da oqyr­mandy beıjaı qaldyrmaıdy. Biz bul joly memlekettik tildiń márte­besin arttyrýdaǵy, onyń qoldanys aıasyn keńeıtip, tuǵyryna qondyrýdaǵy qaıratker, qalamger Qazybek Isa eńbe­giniń bir qyryn ǵana kórsetýdi maqsat ettik. Alda bıik-bıik belester tur. Ony baǵyndyrý úshin de minez kerek, bilik kerek. Sol jolda bereke-birligimiz arta bergeı.

Kárimbek QURMANÁLIEV,

UǴA akademıgi,

Ulttyq quryltaı múshesi