Maıa men Densmaa

«Mońǵolııada Turardyń týǵan qyzy bar eken». Bul sóz aıtylǵaly qashan. Biraq eshkim muny tap basyp, dáleldeı alǵan joq. Rysqulovtyń ómir-tarıhyn ıne-jibine deıin júlgelep roman-hamsa jazǵan jazýshy Sherhan Murtaza marqum da «Turardyń qyzy» týraly «mıftiń» shet jaǵasyn bilgen. Tipti, shaǵyn ortada aýyzeki aıtyp ta júrgen. Kezinde «Qazaq ádebıeti» gazetine juqalap jazdy da. Bul jaıly keıindeý sóz qozǵaımyz.

Al joǵarydaǵy maqala avtory Su­ra­ǵan Rahmetulynyń aıtýynsha, 1968 jyly el astanasy Ulanbatyr qala­sy­nan Baı-О́lke aımaǵyna bir top óner adamdary at basyn burady. Bular­dy aqylyna kórki saı tanymal sazger Maıa degen áıel bastap keledi. Osy kisi áredikte О́lgeı qalalyq qazaq mýzykaly drama teatrynyń bastyǵy Qaıyn­jamal Baqyshqyzy degen zamandasyna sybyrlap: «Meniń týǵan ákem Týrar Erıskýlov atty qazaq» depti (má­tinniń tolyq nusqasyn gazetten oqýǵa bolady). Jáne qazaqtyń keń etekti búr­meli kóılegin kıip, basyna úki taqqan dóńgelek taqııa qoıyp túsken fotosy saqtalǵan (bul foto «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1 jeltoqsan kúngi №230 sanynda jarııalandy). Osy maqaladan keıin biz paqyryńyz Maıa men onyń anasy Densmaa jaıly biletinimizdi ortaǵa salýdy jón kórdik.

Áńgimeni Maıanyń anasy Duǵyrqyzy Densmaadan bastaıyq. Maqalada bul kisini 1906 jyly qazirgi Býrıatııa respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy Qııaqty (Troıskosavsk) qalasynda týǵan depti (keıbir derekterde 1908 jyly týǵan delingen). Ol zamanda Qııaqty qalasy Boǵda handyq Mońǵol eliniń (Bogda-hanskaıa Mongolııa) shekara beketi bolatyn. Turar Mońǵolııaǵa osy beket arqyly kelgen. Bular qalaı tanysqany jaıly gazettegi maqalada aıtylǵan...

Densmaa arý týraly mońǵolııalyq basylymdarda birqansha derek jarııa­lanypty. Osylarǵa úńilsek, bul qyz Ulanbatyr qalasynda orys konsýldyǵy ashqan bastaýysh mektepti bitirip, 1925 jyly Shyǵys eńbekshileri kommý­nıstik ýnıversıtetinde (KÝTV) bilimin jalǵastyrady. Ony 1928 jyly bitirgen. Osy jyldan bas­tap Mońǵol Halyq partııasy ortalyq komıtetinde áıelder isine jaýapty nusqaýshy, Ortalyq park dırektory, Qarjy tehnıkýmynyń bastyǵy qatarly qyzmetter atqarǵan. 1935 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń janynan ashylyp, jedeldetilgen túrde kishi dáriger daıarlaıtyn oqý ornyna qabyldanady. Oqýdy orys mamandary júrgizetindikten oryssha jaqsy biletin adamdar qabyldanǵan syńaıly. Osylaı dárigerlik jolǵa bet burǵan Densmaa apaı 1950 jyly Mońǵolııa ýnıversıtetiniń dárigerlik fakýltetin «Tabıǵı arasan sýlarymen emdeý-saýyqtyrý isi» mamandyǵy boıynsha bitirip shyǵady.

1954 jyldan bastap, mamandyǵy boıynsha eldiń arasan sýlary Qujyrty, Janchıvlan, Orgıl emdeý-saýyqtyrý ortalyqtaryn quryp, alǵash ret arasan sýlary arqyly zamanaýı emdeýdiń medısınalyq tásilin oılastyryp, osy salany ıgergen mamandar daıarlaıdy.

Nátıjesinde, 1962 jyly medısına ǵylymy boıynsha doktorlyq dıssertasııasyn keńes odaǵynda qorǵaıdy. Halyq arasynda bul adamdy arasyn emdeý-saýyqtyrý isimen kóp aınalysqandyqtan «Arasan Densmaa» dep ataǵan. Medısına salasyna qatysty «Qan qysymy aýrýyn arasan sýymen emdeý», «Júrek qan-tamyrlary jáne asqazan aýrýlaryn emdeý joldary», «Mońǵol jerindegi arasan sýlary» atty birneshe kitaptyń avtory. Onyń syrtynda Mońǵolııanyń alǵashqy «Eńbek sińirgen dárigeri» ataǵyn alǵandardyń biri eken.

Densmaa apamyz Turardan keıin Iаdamsúren degen adamǵa turmysqa shyqqan eken. Bul kisi halyq jaýy retinde ustalǵan soń, Sambýý degen áskerı salanyń bilikti qaıratkeri, korpýs komandırimen kóńil qosypty. Aýyzeki estelikterde «korpýs komandıri Sambýý asqan sulý Densmaaǵa úılený úshin onyń kúıeýi Iаdamsúrenge jala jaýyp ustatqan» degen áńgime áli kúnge deıin aıtylyp júr. Bir qyzyǵy, Sambýý men Iаdamsúren ekeýi bir kúni, ıaǵnı 1937 jyly 2 qarashasynda qatar atylypty. Sóıtip, 31 jasynda jesir qalǵan Densmaa Radnaabazar degen adammen otbasylyq ómirin jalǵastyrǵan kórinedi. Taǵdyrdyń taýqymetin qa­ramaısyz ba, Turardy qosqanda tórt kúıeýinen bes bala súıipti. Tuńǵyshy Maıa Sambýýqyzy dep atalsa, Sambýýdan tapqan ulynyń aty – Zorıg eken. Sońǵy kúıeýi Radnaabazardan Enhbaıar, Enhtýıaa, Narantýıaa esimdi balalary bolypty. Osylardyń ishinde Maıa men Zorıg halyqqa tanymal tulǵa. Maıa ataqty sazger bolsa, inisi Zorıg bokstan Mońǵolııanyń 11 dúrkin chempıony jáne halyqaralyq jarystardyń júldegeri atanǵan sportshy. Zorıgtiń Altaı degen uly tanymal jýrnalıst hám dıplomat. 2012-2016 jyldary Mońǵolııa atynan Shvesııada elshi qyzmetin atqarǵan.

Aıtpaqshy, endi eske túsip otyr, bul oqıǵany biletin adamnyń biri – túrkolog ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly. Úlken jazýshy Sherhan Murtaza keıipkeri Turar Rysqulov jaıynda derek jınap 1979 jyly Ulanbatyr qalasyna barady. Osy saparynda jazýshy qasyna jas ǵalym Qarjaýbaıdy ertip alyp, arhıvke kiredi. Qarjekeń uıǵyr-mońǵol jazýynyń mamany bolǵandyqtan, 1924 jyly Kúre qalasynda Turardyń basshylyǵymen ótken Mońǵolııanyń alǵashqy quryltaı materıaldaryn túgeldeı derlik arhıvten alyp, Sheraǵańa qazaqshaǵa aýdaryp ustatady. Bir áredikte Sherhan aǵa Qarjaýbaıdan «Ulanbatyrda Turardyń qyzy bar deıdi bilesiń be?», dep suraıdy. Qarjaýbaı Sartqojauly «bilem» deıdi. «Qaıdan estidiń?». Qarjaýbaı bul qyz týraly alǵash mońǵoldyń ataqty ǵaly­my, arheolog-tarıhshy, 1911 jyly tý­ǵan Damdıny Perleeden estigen eken. «Perlee ótirik aıtpaıtyn adam, Turar­dyń jesiri Densmaa kózi tiri, osy qalada turady» dep Sheraǵańa baıandaıdy.

Qysqasy, Qarjekeń Sherhan Murtazany Densmaa jeńgesine ertip baryp, jolyqtyrǵan. Ana kisi orys tilin jaqsy biletindikten ekeýi erkin sóılesken. – Iá, men Týrar Erıskýlovty jaqsy bilem, ol kisi Kúrege kelerden bes aı buryn memleket bıleýshi Boǵda han qaıtys bolyp, ol minip júrgen «Shılen ford» jeńil kóligi ıesiz qalǵandyqtan mońǵoldar ony komıntern ókili Turarǵa mingizdi. Ekeýmiz sol mashınamen birge júretin edik,  dep Densmaa jeńgeı áńgime bastaǵan sátte, Sheraǵań Qarjekeńe «shyǵyp ket» dep ıek qaqqan eken. Odan keıin Sherhan men Densmaa ne jaıly áńgimelesti ol jaǵy beımálim. Biraq qaıratker jazýshy Densmaamen qoshtasyp shyqqanda murty kókke shanshylyp rıza keıipte boldy deıdi.

Bul jerde eskeretin oqıǵa: 1938 jyly Densmaa jeńgeı de «halyq jaýy» degen jeleýmen túrmege qamalǵan. 2021 jyly Ulanbatyrda jaryq kórgen «Qýǵyn-súrgin jáne aqtaý» («Helmegdel ba sagaatgal») atty kitapta: «Men ustalǵanda ishimde eki aılyq balam bar edi. Tergeýshi Sende maǵan kórsetpegendi kórsetti. Osy qorlyqtyń saldarynan túsik tastadym» degen Densmaanyń esteligi jarııalanypty. Ony oqyp kóp jaıǵa qanyqqandaı boldyq.

Bizdiń oıymyzsha, Rysqulov 1937 jyly 21 mamyr kúni «halyq jaýy» retinde tutqyndalyp, 1938 jyly 10 aqpanda atylýy Densmaa arýdy aınalyp ótpegen. Onyń syrtynda keıingi eki kúıeýine de osy jala jabylǵan. Demek, Densmaa basyn aman alyp qalý úshin Turarǵa qatysty oqıǵalardan bas tartqan bolýy ábden múmkin. Iаǵnı Sheraǵańa da osyny aıtqan. Sóıtip, jabýly qazan jabýly kúıinde qalǵan. Bulaı bolýy mońǵoldar úshin de, Dens­maanyń abyroıy úshin de qajet ekeni anyq. Basqa jol joq.

* * *

Densmaa jeńgeı osymen tura tursyn, endi Maıa qyz jaıly sóz qozǵaıyq. «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen maqalada bári jazylǵan. Buǵan alyp-qosarymyz joq. О́ıtkeni maqala avtory bul taqyrypty kóp jyl zerttegen, aldy-artyn bajaılaı alatyn tulǵa. Osy oraıda, mońǵol baspasózderinde Maıa jaıly ne jazyldy eken dep izdep kórsek, barshylyq kórinedi. Sonyń ishinde 2016 jyly Ulanbatyrda jaryq kórgen «Halqynyń ataqty arýlary» («Halhyn saıhan húúhnúúd») atty kitapta: – Mońǵol ónerine sonyń ishinde mýzyka salasyna qoltańbasyn qaldyrǵan áıgili qyzdardyń biri – Maıa Sambýýqyzy,  dep bastalyp, ol jas kezinde memlekettik sırkte akrobat, kerilgen arqan ústinde qulamaı júretin ártis jáne janýarlardy úıretetin ustaz qatarly birneshe qyzmetti qatar atqarǵany jaıly baıandalypty. Maıa jas ortasyna kelgende sazgerlik ónerdi kásip qyldy. Jan joldasy tanymal dıp­lomat Dendevıın Sharavtyń eteginen ustap, Afrıka qurlyǵynda ornalasqan Aljır, Gvıneı elderinde jáne «myń aral eli» ulysy Indonezııada ómir súrip, osy memlekettiń premeri Djoýandaı jáne vetnam kósemi Ho Shı Mın, Kambodja hanzadasy Sıanýh qatarly qaıratkerlermen dám-tuzdas bolǵan eken. Al Maıanyń sazgerlik talantyna keler bolsaq, 1970-80 jyldary hıt bolǵan ánder «Ala taksı», «Jolaıryq muńy», «Kezdesý», t.b. áli kúni kópshilik kóńilinen óshken joq.

Maıa apamyz óziniń esteliginde: «Ákem Sambýý ustalǵanda men 12 jasta edim. Kelesi 1938 jyly beıýaqta eki adam úıge kirip kelip, anamdy tutqyndady. О́zimnen keıingi baýyrym Zorıg ekeýmiz eńirep kelip etegine jabystyq. Sóıtip, inim ekeýmiz ıesiz qaldyq. Sol kúnderi eshkimge kereksiz dalada qalǵan bizdi Lıanhýa atty bastaýysh mekteptiń mýzyka muǵalimi panalatty. Anam túrmede kóp qorlyq kóripti...» degen eken.

* * *

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, pende balasynda taǵdyr degen bolady. Atalarymyz «mańdaıyńa jazylǵandy kórmeı, kórge kirmeısiń» degen. Rasynda solaı. Al biz sóz etip otyrǵan oqıǵalar Turardyń da, Densmaanyń da, qyzy Maıanyń da taǵdyryna jazylǵan ómir-tarıhy. Qazir bul adamdar ómirde joq. Densmaa Duǵyrqyzy 1985 jyly baqılyq bolsa, qyzy Maıa 2002 jyly dúnıeden ótken eken.