Osy jolǵy Qazaqstandaǵy prezıdent saılaýyna shetten janashyr, jankúıer kóńilmen qarap otyrdyq. Qasym-Jomart Kemelulynyń basym daýyspen aıqyn jeńiske jetýi – jalpy Qazaqstan halqynyń, onyń ishinde qazaq ultynyń saıası saýattylyǵy men belsendiligin, sondaı-aq parasattylyǵyn kórsetti. «Kezekten tys prezıdent saılaýy ótedi» dep habarlanǵan 2022 jyly qyrkúıek aıynyń 1 juldyzynan beri álemniń nazary Qazaq elinde bolǵanyna bárimiz kýámiz. Túrkııa sııaqty alyp memlekettiń, janashyr ulystyń astanasyndaǵy irgeli BAQ ókili retinde bul jaǵdaıdy biz de jiti qadaǵalap, taqymymyzdy qysyp otyrdyq.
Prezıdent saılaýy týraly sóz bolǵanda, munyń saıası beınesi, eldik muraty, halyqtyq qasıeti barynsha keń aýqymǵa aınalyp shyǵa keledi. О́ıtkeni qaı elde bolsyn, halyq qashanda ádil saılaý men ádiletti senimge ıek artady. Sol arqyly óziniń de erteńgi kúni men urpaǵynyń bolashaǵyna degen senimdilik tuǵyryn ornyqtyrady.
Saılaýdyń týra osy jolǵydaı ádil, baıypty básekemen ótýi – jańarýdyń jańa belgisi. О́ıtkeni Qazaqstan syndy ári jas, ári úlken, ári halyq quramy kúrdeli eldiń prezıdenti bolý – úlken jaýapkershilik. Qazaq eliniń prezıdenti bolatyn adamnan ýaqyt pen qoǵam syny ádilettilikti, bilimdilikti, parasatty, halyqaralyq deńgeıdi, saıası kóregendilik pen kóshbasshylyqty, áleýmettik-ekonomıkalyq saýattylyqty, mádenı talǵammen izgilikti ádildikti qajet etedi. Sonymen qatar Abaı atamyz aıtqandaı, qaırat, aqyl, júrek kerek. Joǵaryda aıtylǵan sharttar men talaptarǵa eń laıyqty tulǵa – Qasym-Jomart Kemeluly ekenine búkil Qazaqstan halqy senip, úmitin úkiledi.
Qazaq bireýden jaqsylyq kórse, «jaqsy adam eken, tekti eken» dep jatady. Muny estý – úlken mártebe ári zor jaýapkershilik.
Qasym-Jomart Toqaev – tegimen de, tárbıesimen de, tanym-túsinigimen de qazaq zııalylaryna etene jaqyn tulǵa. О́ıtkeni ol – qazaq rýhanı álemine úlken úles qosqan qarymdy qalamgerdiń perzenti, taǵdyr taýqymetin tartqan tekti tulǵanyń tuıaǵy, eldiń tynys-tirshiligin, muńy men muqtajyn bala kezinen kórip ósken, ishten biletin azamat. Demek ol – shyn máninde keshegi ata-babalarynan bastap búginge deıin halqyna qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan otbasynyń urpaǵy. Qysqasy, qazaqtyń azapty jyldaryn óz basynan ótkerse de moıymaǵan, moıynsunbaǵan, jańa zamanda qaıta túlep, ilgeri umtylǵan, jalpy el múddesi joǵary qoıǵan jaýapty azamat.
Halyq tańdaǵan Prezıdent – oqýy da, toqýy da bir basyna jetetin kásibı maman, qaıratker, saıasatker. Aıtaıyn degenimiz ol osynyń bárine tek adal eńbegimen, taza talpynysymen, bilimimen, talantymen jetti.
Men atajurttaǵy elimizdiń basshysy týraly kóp oqydym. Túrkııada da biraz kitaptar shyqqan.
Qasym-Jomart Kemelulynyń bilimge qushtarlyǵynyń tamyry tereńde ekenin bildik: anasy – shet tilderin meńgergen ustaz, ákesi – qazaq ádebıetiniń tyń janrynyń kóshbasshy qalamgeri. Osyndaı zııaly shańyraqtan shyqqan Qasym-Jomart Kemelulynyń jasynan kitapty súıip, bilimge qushtar bolyp erjetýi – zańdy qubylys. Bes-alty shet tilin erkin meńgerip, jaýapkershiligi mol laýazymdy qyzmetterde júrse de, jazýdan da, izdenýden de qol úzbegen azamattyń dara joly barshaǵa ónege. Saıası ǵylymdar doktory retinde búginde birneshe ǵylymı-tanymdyq, saraptamalyq kitaptyń avtory. Saıası, ǵylymı maqalalary el ishinde ǵana emes, únemi saıasatker sarapshylardyń kókeıindegisin dóp basyp júr.
Qasym-Jomart Toqaev ana tilinen bólek, orys, aǵylshyn, qytaı tilderin jetik meńgergen. Sondaı-aq fransýz tilinde sóıleı alady. Qytaı tilin bilýmen qatar Qytaıdyń bes myń jyldyq tarıhyn, mádenıetin, el basqarý fılosofııasyn, Qytaıdyń artyqshylyǵy men olqylyqtaryn jerine jete zerttegen.
Al aǵylshyn tili – halyqaralyq til. Álemde eń kóp taraǵan ári qytaı tilinen keıingi halyq sany boıynsha eń kóp paıdalanylatyn til. Q.Toqaev bolsa dúnıe júziniń eń keń taralǵan tilinde erkin sóıleıdi. Bul – álemdegi elmen aýdarmasyz tikeleı baılanys jasaı alady degen sóz. Demek kóp til bilý adamnyń jeke tulǵalyq deńgeıin kóterip, bilim qatparyn qalyńdatýmen birge, sol halyqtyń áleýetin de kórsetedi. Alaıda kóp jurttyń tilin bilip, dilin meńgerý shynaıy kemeldengen adamnyń ǵana qolynan keledi.
Qasym-Jomart Kemeluly memlekettik qyzmettiń barlyq salasynda eńbek etti: Qytaıda elshilikte istedi, Syrtqy ister mınıstri laýazymynda boldy, Premer-mınıstr boldy, BUU-da jumys atqardy, Senatty da basqardy, Prezıdent retinde eldi basqardy. Endi mine, kezekten tys saılaýda qaıtadan Memleket basshysy bolyp saılandy.
Ádildik – izgiliktiń irgetasy. Bul týraly baǵzydaǵy babalar, ertedegi danalar, álemge áıgili tulǵalar san márte aıtqan.
Túrkııa memleketiniń kóshbasshysy Mustafa Kemel Atatúrik: «Halyqtyń senimi – meniń qyzmetim, prezıdenttik mindetim – halqymnyń baqytyn oılaý», dep ataly sóz aıtqan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jańa, ádiletti Qazaqstan týraly aıtýy halyqtyń jáne el bolashaǵyna alańdaıtyn memleketshil azamattardyń kópten kútken sózi edi. Atajurttaǵy ardaqty basshymyz: «Eldiń damýy úshin ádildik túbegeıli ornyǵýǵa tıis. Onsyz halyqtyń memleketke degen senimi de bolmaıdy. Sondyqtan ádildik ıdeıasy – meniń saıası baǵdarymnyń eń basty ózegi. Bul maqsatqa jetý úshin, eń aldymen, zańdarymyz ádil bolýy kerek. О́ıtkeni memlekettik saıasat zań arqyly júzege asyrylady. Reformalardyń basty maqsaty – halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý», dep ózine asa jaýapty mindet júktep otyr.
Ádildik pen ádilettilikti naqty ispen oń nátıjeler arqyly ómir shyndyǵyna aınaldyrǵan kezde ǵana halyqtyń áleýmettik ál-aýqaty túzelip, qoǵamda áleýmettik ádilettiliktiń ornyǵary anyq.
Qazaqstan osy saılaýda álemge saýatty halyq, órkenıetti ult, salıqaly jurt ekendigin taǵy bir ret kórsetti. Bul – shetelde ómir súrip jatqan qandastar úshin de zor maqtanysh.
Tanymal jazýshy, qoǵam qaıratkeri Álibek Asqarovtyń myna deregi oıyma oralyp tur:
«Sheteldegi qandastarymyzdyń múddesin qorǵaýda kezinde Syrtqy ister mınıstri laýazymyndaǵy Qasym-Jomart Kemelulynyń atqarǵan sharýalary óz aldyna bir tóbe. Mınıstrliktiń aralasýymen shetelderde turatyn qandastarymyzdyń atamekenine oralýyna, atajurtymen qaýyshyp, aǵaıynmen aralasýyna baǵyttalǵan kóptegen jeńildik jasaldy».
Bizdińshe, ádiletti Qazaqstanda shekara syrtyndaǵy qandastarǵa memleketshil kózqaras, eldik baýyrmashyldyq arta túsedi.
Iá, búgingi Qazaqstan Prezıdenti táýelsizdik pen ulttyq múddelerdi tek dıplomatııamen ǵana emes, qatal ustanymmen qorǵaýǵa daıyn ekenin únemi ańǵartyp keledi.
Zeınesh SMAIYLULY,
túrkolog, qytaıtanýshy,
UǴA qurmetti akademıgi
Túrkııa
