Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Aıtylǵan sózdiń jany bar. Muny elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń sońǵy tórt jylda shylym shegý boıynsha júrgizgen monıtorıngtik esebi dáleldeıdi. Derekke súıensek, jalpy bir rettik shylymdy satyp alatyn 12 men 15 jas aralyǵyndaǵy jetkinshekter sany úsh esege artqan. Bul degenińiz árbir mekteptegi 15% ul, 6% qyz elektrondy temekiniń tútinin býdaqtatyp kórdi degen sóz.
Aty-jónin jarııalamaýdy ótingen 16 jastaǵy elordalyq keıipkerimiz bir rettik shylymdy áýelde oqýshylar arasynda sán bolǵandyqtan shegip kórgenin jasyrmady. Ol túrli tústi flomaster sekildi kishkentaı qutysy bar veıp kádimgi shylymǵa qaraǵanda ıis shyǵarmaıdy ári zııansyz dep esepteıdi.
– Elektrondy temekige alǵash ret synyptastarymmen kóshede júrgenimizde qyzyqtyq. Dúkendegi satýshy aǵaıdan surastyryp, neshe túri baryn bildik. Nıkotıni az, ıis shyǵarmaıdy «Tútin emes, bý jutasyń» dep veıpti maqtaǵannan keıin aqsha qosyp, sol jerden satyp aldyq. Basynda qorqynysh sezimi boldy. Ata-analarymyz, muǵalim kórip qoısa, ne isteımiz dep oıladyq. Keıin kezektesip úıge alyp ketetindi shyǵardyq. Anama bir ret ustalyp qala jazdadym. Sodan soń úıge ákelýdi doǵardym. Qazir joldastarymnyń birazy shegýin toqtatty. Biraq mende áýestik bar sııaqty. Izdep turatyndy shyǵardym, – deıdi 10-synyp oqýshysy.
Trend pen brend qýǵan zamanda jer-jerde qoldaryna tútikshe ustap, appaq býyn býdaqtatqanǵa áýestengen oqýshylar elektrondy temekiniń zııanyna asa úńile qoımaıdy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, bul shylymdardyń zııany azdaý. О́ıtkeni kómirtegi totyǵy toksınder, shaıyr jáne basqa da qosymsha qospalar joq kórinedi. Buǵan qosa, elektrondy men jaı temekiniń býyn salystyrsaq, onyń aınalasyndaǵy tynystaýshylarǵa qaýpi tómendeý. Al «Temeki tútininen azat Qazaqstan» ulttyq koalısııasynyń jetekshisi Jámılá Sadyqova, muny taza «mıf» dep sanaıdy.
– Qyzdyrylatyn tabak aikos, glo jáne veıptiń kádimgi temekige qaraǵanda nıkotıni az degen tujyrym jalǵan. Birinshiden, biz veıptiń qaptamasynda kórsetilgenine qaraǵanda áldeqaıda kóp nıkotın anyqtadyq. Suıyq túrdegi hımııalyq qospa aýyz urtynda tez sorylyp, qan júıesine birden túsedi. Bul mıdy nıkotınmen ýlaý degen sóz. Tipti veıpti qoldanatyn balalar esinen tanyp qulaýy múmkin. Ekinshiden, veıpti shegetin eresekterde nıkotınge degen táýeldilik odan ári artady. Ortasha eseppen árbir veıpte 6-62 mg deıin nıkotın bar. Sondyqtan tabak ónimderimen aınalysatyndardyń «elektrondy temekide nıkotın az» degen sózine senýdiń qajeti joq.
Al aikos pen glo – qyzdyrylǵan tabak ónimi. Onyń ishinde nıkotın 6 mg deıin bolýy múmkin. Munyń endi kádimgi temekige qaraǵanda nıkotıni az dep aıtyp jatady. Solaı jarnamalanyp ta júr. Biraq kúni búginge deıin jasalǵan zertteýler elektrondy temekiniń zııansyz emes ekenin kórsetti. О́ıtkeni olardyń quramynda qandaı mólsherde bolsa da nıkotın bar. Al kez kelgen formadaǵy nıkotındi qoldaný – zııan. Onyń ústine bul ónimder elektrondy shylymdy shegýshiniń ǵana emes, onyń aınalasyndaǵy adamdarǵa da zııanyn tıgizedi. Ásirese balalar temeki tútininen tez ýlanyp, túrli aýrýǵa shaldyǵýy ábden múmkin. Sondyqtan DSU elektrondy temekiler zııansyz degen tujyrymmen kelispeıdi. Temekiniń qaı túri bolmasyn óte qaýipti ekenin esten shyǵarmaǵan jón, – deıdi J.Sadyqova.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń aqparatyna súıensek, shylym shegý saldarynan jyl saıyn jahanda 8 mıllıonnan astam adam qaıtys bolady. Al elimizde shylymnyń kesirinen jyl saıyn 18 myńǵa jýyq adam kóz jumady eken. О́ıtkeni temeki ókpeniń qaterli isigi, ókpeniń sozylmaly obstrýktıvti aýrýy, demikpe, qan aınalym júıesi aýrýlaryn: júrektiń ıshımııalyq aýrýy, arterııalyq gıpertonııa, qan tamyry aýrýlaryn týdyrady. Buǵan qosa aǵzanyń ınfeksııamen kúresý qabiletin tómendetip, ımmýndyq júıege keri áser etedi. Dese de áleýmettik jelide de áleýettiń álegine aınalyp, ábden jarnamalanǵan veıp, aıkostar qoljetimdi baǵada satylady. Máselen, árbir bólshek saýda dúkeninde bir veıptiń baǵasy 2 myń teńgeden aspaıdy. «Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy» ShJQ RMK Pavlodardaǵy fılıalynyń aǵa dárigeri Mádı Toqanov veıpter qoljetimdi bolǵandyqtan tutynatyndar qatary da kóbeıdi deıdi.
– Jastar jáne eresek adamdar arasynda elektrondy temeki shegý beleń alýy qaýip bolyp tur. Suranysqa saı temekiniń de túri kóp. Olardyń quramynda ne bar ekenin eshkim bile bermeıdi. Máselen, Qazaqstanda veıptiń quramyn zertteıtin zerthanalar joq. «Eshqandaı zalaly joq, tek tútin shyǵarady» degen shyndyqqa janaspaıdy. Biraq sol tútinniń ishinde kóptegen konsergender bar. Ol aǵzaǵa óte zııan. Árıne onyń zııandylyǵy eń sońynda ǵana baıqalady. Tipti ýaqyt óte kele zııandylyq áseri kúsheıe túsedi. Ǵylymı derekter boıynsha 70-80 paıyzy osy elektrondy temekini qoldanatyn adamdar qaterli isikke, onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyǵady. Buǵan qosa sıntetıkalyq zattardyń oqýshylardyń áýestenýine áser etetin birden-bir faktor qoǵamdyq oryndarda, kólikterde shylym shegetin jandardy kóp kórýi. Olardyń psıhologııasynda shylym shekken adam sondaı bir myqty bolyp kórinedi. Odan bólek beınejazbalar, kıno, serıaldarda keıipkerlerdiń tútin shyǵarǵany olardy eliktirmeı qoımaıdy. Ári taǵy bir paradoks, oqýshylarda «Joq, bolmaıdy» degen dúnıeni olar qyzyǵyp isteıdi. Negizi zań boıynsha ony satýǵa tyıym salynǵan. Degenmen de ony belgili bir saýda-sattyq oryndarynan alady. Qoǵamnan bólek jasóspirimderdiń áýestigine úıdegi ata-analardyń balalaryna ýaqytynda kóńil bólmeýi de sep. Búginde aýrýlardyń halyqaralyq jiktemesi boıynsha F17 degen (Temeki shegýden týyndaǵan psıhıkalyq jáne minez-qulyq buzylystary) dıagnoz bar. Aýrý bolǵannan keıin fızıkalyq-pshıkalyq kórinisteri bolady. Kóbinese qobaljý, renjý, kóńil kúıiniń turaqsyzdyǵy, ashýshańdyq, bas aýrýy, tábettiń joǵalýy, eger adam sol temekini belgili bir ýaqytqa toqtatsa, kádimgi esirtki qoldanatyn adam sııaqty táýeldiligin sezinedi.
«Temeki tútininen azat Qazaqstan» ulttyq koalısııasynyń jetekshisi Jámılá Sadyqova elektrondy temekilerdi nemese veıpterdi qoldanýy saldarynan ókpeniń zaqymdalǵanyn bildiretin arnaıy eveılı (evali) aýrýy bar ekenin aıtady. Bul dıagnozdan emdelý de qymbat. Jasandy tynys alý apparatyn qosý arqyly aýrýhanaǵa jatqyzýdy qajet etedi. О́ıtkeni onyń belgileri tumaýǵa nemese pnevmonııaǵa uqsas bolýy múmkin. Biraq bul rette antıbıotıkter kómektespeıdi. О́tken jyly AQSh dárigerleri osyndaı dertpen úsh myńǵa jýyq 40 jasqa deıingi azamatty tirkegen. Al 68 adam ajal qushqan.
Sondyqtan qazir elektrondy temeki aınalymyna tyıym salý máselesi kún tártibinde tur. Bul problema negizinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine densaýlyq saqtaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynyń tujyrymdamasy ázirlengen-di. Bul osydan eki aı buryn «Ashyq NQA» saıtynda jarııalanǵan edi. Aıta keteıik, álemde Danııa, Norvegııa, Ýrýgvaı, Argentına, Panama, Brazılııa, Meksıka, Kanada, Taıland, Úndistan, Gonkong, Sıngapýr, Malaızııa, Fılıppın, Lıvan, Qatar sııaqty 32 el veıpti satýǵa tyıym salǵan.
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
