Forým jumysyna qatysqan sarapshylar ulttyq qundylyq, patrıotızm, buqaralyq sport, ınklıýzııa, ómirlik mańyzdy daǵdylar, otbasylyq bilim jáne demalys, mektepter janyndaǵy ákeler keńesteriniń mańyzy sekildi taqyryptarǵa jan-jaqty toqtaldy. Birqatary óz ómirindegi ákeniń ornyn, tárbıesin aıtyp, tájirıbe, keńesimen bólisti.
– Osydan 50 jyl buryn «ákeń kele jatyr, ákeńe aıtamyn», degen sózben óstik qoı endi. Qazirgi ýaqytta sol kezdegi ustanym júrmeıdi. Búginde áke balany besikten bastap tárbıelemese, ol kishkene óskennen keıin ıe bola almaı qalady. Áleýmettik saýaldarǵa qaraıtyn bolsaq 6-7 jasqa deıingi balalardy ákelerdiń 1-2 paıyzy ǵana qushaqtap, kóterip júredi. Bul balanyń eń qalyptasatyn kezi. Biz elimizde ákeniń mańyzyn arttyrýǵa umtylýymyz qajet, – dedi Senat depýtaty Lázzat Súleımen.
Elimizde «Ákeler odaǵy» qoǵamdyq birlestigi qurylyp, birqatar jobany iske asyryp keledi. Onyń biri – «Sanaly áke» jobasy. Onyń basty mindeti – otbasyndaǵy otaǵasy, ákeniń rólin arttyrý. Sonymen qatar jyl saıyn ótkiziletin «Ákeler forýmynyń» da mańyzy zor. Bıylǵy is-shara otbasy qundylyqtaryna arnaldy.
– Bıylǵy forýmnyń «Otbasy – ult tiregi» dep atalýynyń ózindik mán-mańyzy bar. Sebebi otbasy – ıgi dástúrler men taǵylym-ónegeniń, urpaqtar sabaqtastyǵy men tárbıelik ınstıtýttardyń saqtaýshysy. Memleket basshysy Q.Toqaev: «Halqymyz qaı zamanda da otbasy dástúrin berik ustanyp, qadirleı bilgen. Áke-sheshesiniń, ata-ájesiniń tárbıesin kórip, úlkenderden taǵylym alyp ósken bala eseıgende otanshyl, bilimpaz, eńbekqor azamatqa aınalady», degeni belgili. Halqymyzdyń «Otan otbasynan bastalady» degen naqyl sóziniń máni de osynda bolsa kerek. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» deıdi. Men bala kúnimde alǵashqy óleńimdi ákeme arnaǵam. Ákege degen saǵynysh meni ádebıetke ákeldi. Sondyqtan ákeniń qadirin jaqsy bilemin. Ákeniń balaǵa bóletin ýaqyty óte mańyzdy. Qaıtara almaıtyn nárse bolsa, ol ákeniń otbasyna bóletin ýaqyty. Baıqap otyrǵanymyzdaı, ákeler negizinen otbasynyń qarjylyq jáne materıaldyq jaǵyna jaýap beredi. Árıne, qarjylyq jaǵdaı óte ózekti, alaıda ákeniń balaǵa bóletin ýaqyty men peıili odan da mańyzdyraq. Osy rette álemniń kóptegen elinde arnaýly ákeler kúni bar ekenin eskergen jón. Bizdiń elimizdegi ákeler úshin de sondaı ataýly kún qajet dep sanaımyn. Bul otbasylyq qundylyqtardy damytý men qarym-qatynasty jaqsartýǵa yqpal etedi. Qazaqtyń batyr jazýshysy Baýyrjan Momyshulynyń «Eshkim ishten batyr, dana bolyp týmaıdy: ol da minez sekildi ósken orta, kórgen tárbıege baılanysty qalyptasady», degeni tal besikten juqqan tárbıeniń otbasylyq ınstıtýttarymen retteletinin ańǵartsa kerek. Búgin, biz, Qunanbaıdaı ákeniń tárbıesin bere almasaq, erteń Abaıdaı uldardy ósire almaımyz. Osyny el arasynda barynsha túsindirip, nasıhat ete bilýimiz kerek, – dedi forýmdy qorytyndylaǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli.
Sondaı-aq mınıstr elimizde ata-analardyń, sonyń ishinde ákelerdiń rólin sosıologııaǵa súıene otyryp zertteletinin atap ótti. Máselen, Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń derekterine súıensek, búgingi qoǵamda ákelerdiń otbasyndaǵy róli negizinen qarjylyq jáne materıaldyq ıgilikterge baılanysty kórinedi. Ákelerdiń 50,4%-y otbasyn materıaldyq jaǵynan qamatasyz etedi, 21%-y otbasylyq bıýdjetti basqarýmen aınalysady, 9,6%-y balalaryn úıirmeler men sport seksııalaryna aparady. Al 39 paıyzy ǵana balanyń sabaǵyna qarap, úı jumysyn tekseredi, 34 paıyzy balalarynyń densaýlyǵyna qaraıdy, aýyryp qalsa emdeıdi, 24,2 paıyzy balalaryn qosymsha úıirmelerge, sport seksııalaryna aparady.
Bul derekter – Qazaqstandaǵy genderlik teńdiktiń kórsetkishi. BUU-nyń Halyqty qonystandyrý salasyndaǵy qorynyń Qazaqstandaǵy ókili (IýNFPA) Raıymbek Sısemalıevtiń aıtýynsha, qazaqstandyq erlerdiń 68 paıyzy balalardyń qamqorlyǵyna anasy jaýapty dep sanaıdy. 4 otbasynyń 1-inde ǵana er adamdar bala kútimine birdeı tartylǵan.
– Bizdegi málimet boıynsha arnaıy júrgizilgen saýalnamaǵa qatysqan árbir tórtinshi er respondent áıelder men erlerdiń quqyqtary teń bolýy kerek degen pikirmen kelispeıdi. Bul rette saýalnamaǵa qatysqan áıelderdiń 83%-y Qazaqstanda genderlik teńdikti odan ári ilgeriletýdi mańyzdy dep sanaıdy. Jalpy, qazaq otbasynda erlerge, ákelerge kóp jaýapkershilik artylǵan. Qazaqstanda IýNFPA 2019 jyldan bastap er adamdarmen jumys júrgizip keledi. Ákeler odaǵy jáne basqa da ulttyq seriktesterimiz, ÚEU, BAQ jáne azamattyq qoǵammen birlese otyryp, biz áke bolý jáne nekege turý tujyrymdamasyn ilgeriletýge baǵyttalǵan birqatar mańyzdy jobany – MenEngage-di birlesip júzege asyrdyq. Sonymen qatar oqý paketin ázirledik, ákelerge arnalǵan nusqaýlyqtar shyǵaryp, birqatar trenıng ótkizdik. Qazaqstanda biz 150-den astam er adamdy oqyttyq, olardyń kópshiligi MenEngage qozǵalysynyń belsendi qatysýshylary, – dedi Qazaqstandaǵy IýNFPA qyzmetine toqtalǵan R.Sısemalıev.
Is-sharanyń qorytyndysy boıynsha ákeler ınstıtýtyn damytý jáne osy saladaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshý jónindegi sarapshylardyń usynysy men pikiri is júzinde oryndalýy úshin múddeli memlekettik organdarǵa joldanady.
