Qazaqstannyń 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna kirý maqsaty asqaqtaý bolyp kórinýi
О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ekonomıkanyń sharyqtap damý jolyna túsken Sıngapýr, Ońtústik Koreıa jáne Norvegııa elderi osyndaı tamasha strategııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrdy. Sondyqtan olardyń damý jolyndaǵy tájirıbesi búginde Qazaqstannyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Sıngapýrdyń Ekonomıkalyq damý jónindegi keńesi strategııalyq baǵdarlamany nátıjeli júzege asyrýdyń arqasynda, óz elin Ońtústik-Shyǵys Azııanyń qarjy jáne saýda ortalyǵyna aınaldyrdy. Sóıtip, ekonomıkasynyń órleýine, halqynyń ál-aýqatynyń tez jaqsarýyna qol jetkizdi. Nátıjesinde Sıngapýr memleketi «Shyǵys Azııa jolbarystarynyń» biri degen mártebege ıe boldy.múmkin. Áıtkenmen, ol maqsat bizdiń eldiń jaǵdaıynda qol jetkizýge ábden bolatyn is. Ony júzege asyrý úshin naqty strategııalyq baǵdarlama qajet. Ondaı baǵdarlama Qazaqstanda bar.
Geografııalyq qolaıly ornalasýynyń arqasynda, sondaı-aq úkimeti álemdik deńgeıde básekege qabiletti salalarda qatań memlekettik josparlar jasap, onyń ishinde, aýyr ónerkásipti damytýǵa basymdyq bergen Ońtústik Koreıanyń ekonomıkasy óte jyldam damydy. О́tken ǵasyrdyń 60-70-jyldary joǵary tehnologııalyq ónim óndirisin qurý maqsatynda ındýstrııalyq besjyldyqtarǵa bólingen uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlama arqyly úlken jetistikke jetti. Sonyń arqasynda 1990-jyldardyń ózinde eń jańa tehnologııalardy, mıkroelektronıkany, bıotehnologııany jáne optıkany damytý boıynsha álemdegi kóshbasshy 30 eldiń qatarynan oıyp turyp oryn aldy.
Al Norvegııada munaı salasyn barynsha jetik damytý jolǵa qoıyldy. Arnaıy munaı klasterleri qurylyp, álemdegi jetekshi kompanııalarmen seriktestikti ilgeriletti. Zamanaýı tehnologııalardy tez transferttep, oǵan qosa norvegııalyq taýar óndirýshiler men jergilikti qyzmet kórsetýshilerdi qoldaý arqyly ekonomıkany jyldam ósirýdiń jolyn tapty. Osynaý tájirıbelerge zer sala otyryp, ár eldiń ózine tán damý joly bolǵanyn ańǵaramyz. Soǵan saı, árqaısysynyń da strategııalyq damý baǵdarlamasy jergilikti ıgilikter men múmkindikterge oraı jasalǵanyn kóremiz. Biraq, bir nárse aıqyn. Olardyń bári de ekonomıkany sharyqtatyp damytýǵa uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrý arqyly qol jetkizdi.
Qazaqstanda da halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý úshin turaqty jumys júrgizilip keledi. Mysaly, 2030 jylǵa qaraı 50 kóshbasshy memlekettiń qataryna qosylý maqsatyna aldyn ala qol jetkizildi. Ol Memleket basshysy el aldyna qoıǵan basty mindettiń biri bolatyn. Atap aıtqanda, ótken jyly Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Jahandyq básekege qabilettilik ındeksi reıtınginde jáne Dúnıejúzilik banktiń bıznesti júrgizýdiń jeńildigi boıynsha reıtınginde 50-oryndy ıelendik. Taǵy bir qýanarlyq jaǵdaı, osy turǵyda Qazaqstan keıbir kórsetkishter boıynsha álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna da kirip úlgergen. Bul sózimizdi naqty dáıektermen shegelep jibereıik. Elimiz memlekettik borysh boıynsha byltyr DEF JBI reıtınginde 14-orynǵa taban tiredi. Bul sheteldik ınvestorlarǵa jaqsy belgi bolyp tabylady. Taǵy bir mysal, balalardy orta bilimmen qamtý boıynsha 29-orynnan boı kórsettik.
El damýyndaǵy mol tabys tipten de kezdeısoq oqıǵa emes. Bul jetistikke qol jetkizý úshin strategııalyq úlken baǵdarlamalar iske qosylyp, jemisti júzege asyryldy. Ulttyq erekshelikterimizge basymdyq berilip, qajyrly eńbek tynymsyz júrgizildi. Nátıjesinde osyndaı bıik bel-beleske kóterildik.
Qazirgi eldik maqsat – álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qatarynan turaqty oryn alý. Oǵan Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyn iske asyrý arqyly qol jetkizemiz. Búginde álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý boıynsha tujyrymdama ázirlenip, bekitildi. Onda 5 birdeı strategııalyq basymdyq anyq kórinis tapqan. Birinshi, adam kapıtalyn damytý, ekinshi, ınstıtýttyq ortany jetildirý, úshinshi ǵylymdy qajetsinetin ekonomıka salalaryn damytý, tórtinshi ǵylymdy qajetsinetin ekonomıkanyń ınfraqurylymyn jetildirip, qalyptastyrý bolsa, besinshi, álemdik jáne óńirlik ıntegrasııalaýdy tereńdetý arqyly 2050 jylǵa qaraı qoıylǵan maqsatqa qol jetkiziledi. Sóıtip, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ınstıtýttyq ortanyń negizi qalanady.
Álemdik tájirıbelerdi saraptap qarasaq, el damýynyń tabystylyǵy ekonomıkalyq órleýmen ǵana shektelmeıdi. Turaqty damýdy tolyq qamtamasyz etý úshin, adamı damý men ómir súrý ortasynyń tolyq qaýipsizdigi de óte mańyzdy. Oǵan qosa, memlekettik basqarýdyń tıimdi joldaryn tabý sharasy da qalypty órleýdiń basty kepilderiniń biri ekeni aıqyndalyp otyr. Atalǵan tujyrymdamada ár qoıylǵan maqsatqa qol jetkizýdi baǵalaıtyn negizgi ındıkatorlar anyqtalǵan. Osy orynda bir mysal keltire ketsek. Tujyrymdamanyń ekonomıkalyq damý salasynda eldegi ishki jalpy ónimdi halyqtyń jan basyna shaqqanda 12 myńnan 60 myń AQSh dollaryna deıin arttyrý kózdelgen. Bul maqsattyń oryndalýy úshin Qazaqstan ishki jalpy ónimdi 2050 jylǵa deıin jyl saıyn orta eseppen 4,3 paıyzǵa ósirip otyrýy kerek.
Jalpy, elimiz eńbek ónimdiligin 5 esege arttyrýy qajet. Sóıtip, ekonomıkamyzdyń munaı baǵasynyń aýytqýyna táýeldiligin tómendetý lázim. Oǵan qosa makroekonomıkalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin, ishki jalpy ónimdegi munaıdan ózge eksporttyń úlesin 32 paıyzdan 70 paıyzǵa ulǵaıtýǵa múmkindik týdyrǵanymyz jón bolady. Bularmen birge, ınnovasııalar salasynda belsendilikti kóterip, ǵylymı-zertteý jumystaryn demeýdi eselep arttyrsaq utylmaımyz. Naqty esepterge júginsek, ekonomıkasyn jan-jaqty damytýda ǵylymdy qajetine jaratyp otyrǵan elderdiń deńgeıine kóterilý úshin ǵylymı-zertteýler men ázirlemelerge arnalǵan ishki shyǵyndardy 15 esege asyryp, búgingi ishki jalpy ónimniń úlesin 0,2 paıyzdan 3 paıyzǵa deıin ulǵaıtý qajet.
Ekonomıkany negizgi qozǵaýshy kúsh shaǵyn jáne orta bıznes ekeni málim. Buıyrtsa, 2050 jylǵa deıin shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesin 50 paıyzǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Ol úshin qolaıly jaǵdaı jasalyp, ınfraqurylymdy jańartyp, adam kapıtalyn jetildirip, bıznesti damytýǵa barlyq múmkindikter qarastyrylýy tıis. Munymen birge, Qazaqstan ekonomıkasy ınvestorlar úshin óte tartymdy bolǵany jón. Negizgi kapıtalǵa tartylatyn ınvestısııalardyń ishki jalpy ónimdegi úlesi 30 paıyzdy qurasa durys bolmaqshy. Investısııalardyń kóptigi makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin jınaqtyń jaqsy bolýyna yqpal etedi.
Halyqtyń ál-aýqatynyń kóterilýi azamattardyń turmys-tirshiligin aıtarlyqtaı jaqsartady. Osynyń nátıjesinde eldegi azamattardyń ómir súrý jasy 69-dan 84 jasqa deıin uzarady dep kútilýde. Adam kapıtaly ekonomıkany damytýda negizgi qozǵaltqysh kúsh bolyp tabylatyndyqtan, halyqtyń joǵary tabıǵı ósimin qamtamasyz etetin salamatty demografııalyq shara qolǵa alynady. Sebebi, bul ıgi shara Qazaqstannyń básekelestiktegi artyqshylyqtarynyń biri dep bilemiz. Bularmen birge, elimiz ǵylymı shyǵarmashylyq áleýetti jáne kásibı eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalanatyn bolady.
Qazaqstan álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý úshin úlken sekiris jasaýy kerek ekeni aıan. Oǵan halqymyzdyń qabilet-qarymy men qajyr-qaıraty tolyq jetedi. Aldymen bilim men ınnovasııalardy barynsha damytýǵa jol ashyp, kórsetiletin qyzmetterdiń úlesin arttyryp, sapasyn jaqsartý kerek. Desek de, birinshi orynǵa myqty densaýlyq saqtaý júıesi men sapaly bilim berýge negizdelgen ómir súrý qalpyn barynsha jaqsartýdy shyǵaryp, túrli ınstıtýttardyń tıimdiligin anyqtap, aqparattyq tehnologııalardy meılinshe meńgergen abzal.
Elimizdiń alǵa qoıǵan basty maqsatyna erkin jetýine halyqaralyq sarapshylardyń da dáıekti sózderi dálel bola alady. Ekonomıkamyzdyń aǵymdaǵy damý arnasyna zer salsaq, bıik maqsat oryndalary haq. Memleket ony tıimdi júzege asyrý úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldaıdy. Áıtkenmen, bul uly maqsat jalpyǵa ortaq ıdeıaǵa aınalýy shart. Sonda ǵana onyń mol jemisine keneletin bolamyz.
